|
1.
Iam consules erant C. Plautius iterum L. Aemilius Mamercus, cum Setini
Norbanique Romam nuntii defectionis Privernatium cum querimoniis acceptae
cladis venerunt. Volscorum item exercitum duce Antiati populo consedisse ad
Satricum allatum est. utrumque bellum Plautio sorte evenit. prius ad Privernum
profectus extemplo acie conflixit; haud magno certamine devicti hostes; oppidum
captum redditumque Privernatibus praesidio valido imposito; agri partes duae
ademptae. inde victor exercitus Satricum contra Antiates ductus. ibi magna
utrimque caede atrox proelium fuit; et cum tempestas eos neutro inclinata spe
dimicantes diremisset, Romani nihil eo certamine tam ambiguo fessi in posterum
diem proelium parant. Volscis recensentibus quos viros in acie amisissent
haudquaquam idem animus ad iterandum periculum fuit; nocte pro victis Antium
agmine trepido sauciis ac parte impedimentorum relicta abierunt. armorum magna
vis cum inter caesa hostium corpora tum in castris inventa est. ea Luae Matri
dare se consul dixit finesque hostium usque ad oram maritimam est depopulatus.
alteri consuli Aemilio ingresso Sabellum agrum non castra Samnitium, non
legiones usquam oppositae; ferro ignique vastantem agros legati Samnitium pacem
orantes adeunt. a quo reiecti ad senatum, potestate facta dicendi, positis
ferocibus animis pacem sibi ab Romanis bellique ius adversus Sidicinos
petierunt: quae se eo iustius petere, quod et in amicitiam populi Romani
secundis suis rebus, non adversis ut Campani, venissent, et adversus Sidicinos
sumerent arma, suos semper hostes, populi Romani nunquam amicos, qui nec ut
Samnites in pace amicitiam nec ut Campani auxilium in bello petissent, nec in
fide populi Romani nec in dicione essent. cum de postulatis Samnitium.
2.
T. Aemilius praetor senatum consuluisset reddendumque iis foedus patres
censuissent, praetor Samnitibus respondit nec, quo minus perpetua cum eis
amicitia esset, per populum Romanum stetisse nec contradici quin, quoniam ipsos
belli culpa sua contracti taedium ceperit, amicitia de integro reconcilietur;
quod ad Sidicinos attineat, nihil intercedi quo minus Samniti populo pacis
bellique liberum arbitrium sit. foedere icto cum domum revertissent extemplo
inde exercitus Romanus deductus annuo stipendio et trium mensum frumento
accepto, quod pepigerat consul ut tempus indutiis daret quoad legati redissent.
Samnites copiis iisdem, quibus usi adversus Romanum bellum fuerant, contra
Sidicinos profecti haud in dubia spe erant mature urbis hostium potiundae, cum
ab Sidicinis deditio prius ad Romanos coepta fieri est. dein, postquam patres
ut seram eam ultimaque tandem necessitate expressam aspernabantur, ad Latinos
iam sua sponte in arma motos facta est. ne Campani quidem + adeo iniuriae
Samnitium quam beneficii Romanorum memoria praesentior erat + his se armis
abstinuere. ex his tot populis unus ingens exercitus duce Latino fines
Samnitium ingressus plus populationibus quam proeliis cladium fecit; et
quamquam superiores certaminibus Latini erant, haud inviti, ne saepius
dimicandum foret, agro hostium excessere. id spatium Samnitibus datum est Romam
legatos mittendi; qui cum adissent senatum, conquesti eadem se foederatos pati
quae hostes essent passi, precibus infimis petiere ut satis ducerent Romani
victoriam quam Samnitibus ex Campano Sidicinoque hoste eripuissent; ne vinci
etiam se ab ignavissimis populis sinerent; Latinos Campanosque, si sub dicione
populi Romani essent, pro imperio arcerent Samniti agro: sin imperium
abnuerent, armis coercerent. adversus haec responsum anceps datum, quia fateri
pigebat in potestate sua Latinos iam non esse timebantque ne arguendo
abalienarent: Campanorum aliam condicionem esse, qui non foedere sed per
deditionem in fidem venissent; itaque Campanos, seu velint seu nolint,
quieturos; in foedere Latinos nihil esse quod bellare cum quibus ipsi velint
prohibeant.
3.
Quod responsum sicut dubios Samnites quidnam facturum Romanum censerent
dimisit, ita Campanos metu abalienavit, Latinos velut nihil iam non
concedentibus Romanis ferociores fecit. itaque per speciem adversus Samnites
belli parandi crebra concilia indicentes omnibus consultationibus inter se
principes occulte Romanum coquebant bellum. huic quoque adversus servatores
suos bello Campanos aderat. sed quamquam omnia de industria celabantur +
priusquam moverentur Romani tolli ab tergo Samnitem hostem volebant + tamen per
quosdam privatis hospitiis necessitudinibusque coniunctos indicia coniurationis
eius Romam emanarunt; iussisque ante tempus consulibus abdicare se magistratu,
quo maturius novi consules adversus tantam molem belli crearentur, religio
incessit ab eis quorum imminutum imperium esset comitia haberi. itaque
interregnum initum. duo interreges fuere, M. Valerius ac M. Fabius. creavit consules
T. Manlium Torquatum tertium, P. Decium Murem. eo anno Alexandrum Epiri regem
in Italiam classem appulisse constat; quod bellum, si prima satis prospera
fuissent, haud dubie ad Romanos pervenisset. eadem aetas rerum magni Alexandri
est, quem sorore huius ortum in alio tractu orbis, invictum bellis, iuvenem
fortuna morbo exstinxit. ceterum Romani, etsi defectio sociorum nominisque
Latini haud dubia erat, tamen tamquam de Samnitibus non de se curam agerent,
decem principes Latinorum Romam evocaverunt, quibus imperarent quae vellent.
praetores tum duos Latium habebat, L. Annium Setinum et L. Numisium
Circeiensem, ambo ex coloniis Romanis, per quos praeter Signiam Velitrasque et
ipsas colonias Romanas Volsci etiam exciti ad arma erant; eos nominatim evocari
placuit. haud cuiquam dubium erat super qua re accirentur; itaque concilio
prius habito praetores quam Romam proficiscerentur evocatos se ab senatu docent
Romano et quae actum iri secum credant, quidnam ad ea responderi placeat,
referunt.
4.
Cum aliud alii censerent, tum Annius: 'quamquam ipse ego rettuli quid
responderi placeret, tamen magis ad summam rerum nostrarum pertinere arbitror
quid agendum nobis quam quid loquendum sit. facile erit explicatis consiliis accommodare
rebus verba. nam si etiam nunc sub umbra foederis aequi servitutem pati
possumus, quid abest quin proditis Sidicinis non Romanorum solum sed Samnitium
quoque dicto pareamus respondeamusque Romanis nos, ubi innverint, posituros
arma? sin autem tandem libertatis desiderium remordet animos, si foedus [est],
si societas aequatio iuris est, si consanguineos nos Romanorum esse, quod olim
pudebat, nunc gloriari licet, si socialis illis exercitus is est quo adiuncto
duplicent vires suas, quem secernere ab se consilia bellis propriis ponendis
sumendisque nolint, cur non omnia aequantur? cur non alter ab Latinis consul
datur? ubi pars virium, ibi et imperii pars est. est quidem nobis hoc per se
haud nimis amplum quippe concedentibus Romam caput Latio esse; sed ut amplum
videri posset, diuturna patientia fecimus. atqui si quando unquam consociandi
imperii, usurpandae libertatis tempus optastis, en hoc tempus adest et virtute
vestra et deum benignitate vobis datum. tempestatis patientiam negando militem;
quis dubitat exarsisse eos, cum plus ducentorum annorum morem solveremus?
pertulerunt tamen hunc dolorem. bellum nostro nomine cum Paelignis gessimus;
qui ne nostrorum quidem finium nobis per nos tuendorum ius antea dabant, nihil
intercesserunt. Sidicinos in fidem receptos, Campanos ab se ad nos descisse,
exercitus nos parare adversus Samnites, foederatos suos, audierunt nec moverunt
se ab urbe. unde haec illis tanta modestia nisi a conscientia virium et
nostrarum et suarum? idoneos auctores habeo querentibus de nobis Samnitibus ita
responsum ab senatu Romano esse, ut facile appareret ne ipsos quidem iam
postulare ut Latium sub Romano imperio sit. usurpate modo postulando quod illi
vobis taciti concedunt. si quem hoc metus dicere prohibet, en ego ipse audiente
non populo Romano modo senatuque sed Iove ipso, qui Capitolium incolit,
profiteor me dicturum, ut, si nos in foedere ac societate esse velint, consulem
alterum ab nobis senatusque partem accipiant.' haec ferociter non suadenti
solum sed pollicenti clamore et adsensu omnes permiserunt, ut ageret diceretque
quae e re publica nominis Latini fideque sua viderentur.
5.
Ubi est Romam ventum, in Capitolio eis senatus datus est. ibi cum T. Manlius
consul egisset cum eis ex auctoritate patrum ne Samnitibus foederatis bellum
inferrent, Annius, tamquam victor armis Capitolium cepisset, non legatus iure
gentium tutus loqueretur, 'tempus erat' inquit, 'T. Manli vosque patres
conscripti, tandem iam vos nobiscum nihil pro imperio agere, cum florentissimum
deum benignitate [nunc] Latium armis virisque, Samnitibus bello victis,
Sidicinis Campanisque sociis, nunc etiam Volscis adiunctis, videretis; colonias
quoque vestras Latinum Romano praetulisse imperium. sed quoniam vos regno impotenti
finem ut imponatis non inducitis in animum, nos, quamquam armis possumus
adserere Latium in libertatem, consanguinitati tamen hoc dabimus ut condiciones
pacis feramus aequas utrisque, quoniam vires quoque aequari dis immortalibus
placuit. consulem alterum Roma, alterum ex Latio creari oportet, senatus partem
aequam ex utraque gente esse, unum populum, unam rem publicam fieri; et ut
imperii eadem sedes sit idemque omnibus nomen, quoniam ab altera utra parte
concedi necesse est, quod utrisque bene vertat, sit haec sane patria potior et
Romani omnes vocemur'. forte ita accidit, ut parem ferociae huius et Romani
consulem T. Manlium haberent, qui adeo non tenuit iram ut, si tanta dementia
patres conscriptos cepisset ut ab Setino homine leges acciperent, gladio
cinctum in senatum venturum se esse palam diceret et quemcumque in curia
Latinum vidisset sua manu interempturum. et conversus ad simulacrum Iovis,
'audi, Iuppiter, haec scelera' inquit; 'audite, Ius Fasque. peregrinos consules
et peregrinum senatum in tuo, Iuppiter, augurato templo captus atque ipse
oppressus visurus es? haecine foedera Tullus, Romanus rex, cum Albanis,
patribus vestris, Latini, haec L. Tarquinius vobiscum postea fecit? non venit
in mentem pugna apud Regillum lacum? adeo et cladium veterum vestrarum et
beneficiorum nostrorum erga vos obliti estis?'
6.
Cum consulis vocem subsecuta patrum indignatio esset, proditur memoriae
adversus crebram implorationem deum, quos testes foederum saepius invocabant consules,
vocem Anni spernentis numina Iovis Romani auditam. certe, cum commotus ira se a
vestibulo templi citato gradu proriperet, lapsus per gradus capite graviter
offenso impactus imo ita est saxo ut sopiretur. exanimatum auctores quoniam non
omnes sunt, mihi quoque in incerto relictum sit, sicut inter foederum ruptorum
testationem ingenti fragore caeli procellam effusam; nam et vera esse et apte
ad repraesentandam iram deum ficta possunt. Torquatus missus ab senatu ad
dimittendos legatos, cum iacentem Annium vidisset, exclamat, ita ut populo
patribusque audita vox pariter sit: 'bene habet; di pium movere bellum. est
caeleste numen; es, magne Iuppiter; haud frustra te patrem deum hominum hac
sede sacravimus. quid cessatis, Quirites vosque patres conscripti, arma capere
deis ducibus? sic stratas legiones Latinorum dabo, quemadmodum legatum iacentem
videtis.' adsensu populi excepta vox consulis tantum ardoris animis fecit ut
legatos proficiscentes cura magistratuum magis, qui iussu consulis
prosequebantur, quam ius gentium ab ira impetuque hominum tegeret. consensit et
senatus bellum; consulesque duobus scriptis exercitibus per Marsos Paelignosque
profecti adiuncto Samnitium exercitu ad Capuam, quo iam Latini sociique
convenerant, castra locant. ibi in quiete utrique consuli eadem dicitur visa
species viri maioris quam pro humano habitu augustiorisque, dicentis ex una
acie imperatorem, ex altera exercitum Deis Manibus Matrique Terrae deberi;
utrius exercitus imperator legiones hostium superque eas se devovisset, eius
populi partisque victoriam fore. hos ubi nocturnos visus inter se consules
contulerunt, placuit averruncandae deum irae victimas caedi; simul ut, si extis
eadem quae somnio visa fuerant portenderentur, alter uter consulum fata
impleret. ubi responsa haruspicum insidenti iam animo tacitae religioni
congruerunt, tum adhibitis legatis tribunisque et imperiis deum propalam
expositis, ne mors voluntaria consulis exercitum in acie terreret, comparant
inter se ut, ab utra parte cedere Romanus exercitus coepisset, inde se consul
devoveret pro populo Romano Quiritibusque. agitatum etiam in consilio est ut,
si quando unquam severo ullum imperio bellum administratum esset, tunc uti
disciplina militaris ad priscos redigeretur mores. curam acuebat quod adversus Latinos
bellandum erat, lingua, moribus, armorum genere, institutis ante omnia
militaribus congruentes: milites militibus, centurionibus centuriones, tribuni
tribunis compares collegaeque iisdem [in] praesidiis, saepe iisdem manipulis
permixti fuerant. per haec ne quo errore milites caperentur, edicunt consules
ne quis extra ordinem in hostem pugnaret.
7.
Forte inter ceteros turmarum praefectos qui exploratum in omnes partes dimissi
erant, T. Manlius consulis filius super castra hostium cum suis turmalibus
evasit, ita ut vix teli iactu ab statione proxima abesset. ibi Tusculani erant
equites; praeerat Geminus Maecius, vir cum genere inter suos tum factis clarus.
is ubi Romanos equites insignemque inter eos praecedentem consulis filium + nam
omnes inter se, utique illustres viri, noti erant + cognovit, 'unane' ait
'turma Romani cum Latinis sociisque bellum gesturi estis? quid interea
consules, quid duo exercitus consulares agent?' 'aderunt in tempore' Manlius
inquit, 'et cum illis aderit Iuppiter ipse, foederum a vobis violatorum testis,
qui plus potest polletque. si ad Regillum lacum ad satietatem vestram
pugnavimus, hic quoque efficiemus profecto ne nimis acies vobis et conlata
signa nobiscum cordi sint.' ad ea Geminus paulum ab suis equo provectus: 'visne
igitur, dum dies ista venit qua magno conatu exercitus moveatis, interea tu
ipse congredi mecum, ut nostro duorum iam hinc eventu cernatur quantum eques
Latinus Romano praestet?' movet ferocem animum iuvenis seu ira seu detractandi
certaminis pudor seu inexsuperabilis vis fati. oblitus itaque imperii patrii
consulumque edicti, praeceps ad id certamen agitur, quo vinceret an vinceretur
haud multum interesset. equitibus ceteris velut ad spectaculum submotis,
spatio, quod vacui interiacebat campi, adversos concitant equos; et cum
infestis cuspidibus concurrissent, Manli cuspis super galeam hostis, Maeci
trans cervicem equi elapsa est. circumactis deinde equis, cum prior ad
iterandum ictum Manlius consurrexisset, spiculum inter aures equi fixit. ad
cuius volneris sensum cum equus prioribus pedibus erectis magna vi caput
quateret, excussit equitem, quem cuspide parmaque innixum attollentem se ab
gravi casu Manlius ab iugulo, ita ut per costas ferrum emineret, terrae
adfixit; spoliisque lectis ad suos revectus cum ovante gaudio turma in castra
atque inde ad praetorium ad patrem tendit, ignarus fati futurique, laus an
poena merita esset. 'ut me omnes' inquit, 'pater, tuo sanguine ortum vere
ferrent, provocatus equestria haec spolia capta ex hoste caeso porto.' quod ubi
audivit consul, extemplo filium aversatus contionem classico advocari iussit.
8a.
Quae ubi frequens convenit, 'quandoque' inquit, 'tu, T. Manli, neque imperium
consulare neque maiestatem patriam veritus, adversus edictum nostrum extra
ordinem in hostem pugnasti et, quantum in te fuit, disciplinam militarem, qua
stetit ad hanc diem Romana res, solvisti meque in eam necessitatem adduxisti,
ut aut rei publicae mihi aut mei [meorum] obliviscendum sit, nos potius nostro
delicto plectemur quam res publica tanto suo damno nostra peccata luat; triste
exemplum sed in posterum salubre iuventuti erimus. me quidem cum ingenita
caritas liberum tum specimen istud virtutis deceptum vana imagine decoris in te
movet; sed cum aut morte tua sancienda sint consulum imperia aut impunitate in
perpetuum abroganda, nec te quidem, si quid in te nostri sanguinis est,
recusare censeam, quin disciplinam militarem culpa tua prolapsam poena
restituas + i, lictor, deliga ad palum'. exanimati omnes tam atroci imperio nec
aliter quam in se quisque destrictam cernentes securem metu magis quam modestia
quievere. itaque velut demerso ab admiratione animo cum silentio defixi
stetissent, repente, postquam cervice caesa fusus est cruor, tam libero
conquestu coortae voces sunt, ut neque lamentis neque exsecrationibus
parceretur spoliisque contectum iuvenis corpus, quantum militaribus studiis
funus ullum concelebrari potest, structo extra vallum rogo cremaretur, Manlianaque
imperia non in praesentia modo horrenda sed exempli etiam tristis in posterum
essent.
|