|
37b.
Et huius anni parum constans memoria est. Postumium auctor est Claudius in
Samnio captis aliquot urbibus in Apulia fusum fugatumque saucium ipsum cum
paucis Luceriam compulsum: ab Atilio in Etruria res gestas eumque triumphasse.
Fabius ambo consules in Samnio et ad Luceriam res gessisse scribit traductumque
in Etruriam exercitum -- sed ab utro consule non adiecit -- et ad Luceriam
utrimque multos occisos inque ea pugna Iovis Statoris aedem votam, ut Romulus
ante voverat; sed fanum tantum, id est locus templo effatus, fuerat; ceterum
hoc demum anno ut aedem etiam fieri senatus iuberet bis eiusdem voti damnata re
publica in religionem venit.
38.
Sequitur hunc annum et consul insignis, L. Papirius Cursor, qua paterna gloria,
qua sua, et bellum ingens victoriaque quantam de Samnitibus nemo ad eam diem
praeter L. Papirium patrem consulis pepererat. Et forte eodem conatu
apparatuque omni opulentia insignium armorum bellum adornaverant; et deorum
etiam adhibuerunt opes ritu quodam sacramenti vetusto velut initiatis
militibus, dilectu per omne Samnium habito nova lege, ut qui iuniorum non
convenisset ad imperatorum edictum quique iniussu abisset caput Iovi
sacraretur. Tum exercitus omnis Aquiloniam est indictus. Ad sexaginta milia militum quod roboris in Samnio erat convenerunt. Ibi mediis fere castris
locus est consaeptus cratibus pluteisque et linteis contectus, patens ducentos
maxime pedes in omnes pariter partes. Ibi ex libro vetere linteo lecto
sacrificatum sacerdote Ovio Paccio quodam, homine magno natu, qui se id sacrum
petere adfirmabat ex vetusta Samnitium religione, qua quondam usi maiores eorum
fuissent cum adimendae Etruscis Capuae clandestinum cepissent consilium. Sacrificio perfecto per viatorem imperator acciri
iubebat nobilissimum quemque genere factisque; singuli introducebantur. Erat
cum alius apparatus sacri qui perfundere religione animum posset, tum in loco
circa omni contecto arae in medio victimaeque circa caesae et circumstantes
centuriones strictis gladiis. Admovebatur altaribus magis ut victima quam ut
sacri particeps adigebaturque iure iurando quae visa auditaque in eo loco
essent non enuntiaturum. Iurare cogebant diro quodam carmine, in exsecrationem
capitis familiaeque et stirpis composito, nisi isset in proelium quo
imperatores duxissent et si aut ipse ex acie fugisset aut si quem fugientem
vidisset non extemplo occidisset. Id primo quidam abnuentes iuraturos se
obtruncati circa altaria sunt; iacentes deinde inter stragem victimarum documento
ceteris fuere ne abnuerent. Primoribus Samnitium ea detestatione obstrictis,
decem nominatis ab imperatore, eis dictum, ut vir virum legerent donec sedecim
milium numerum confecissent. Ea legio linteata ab integumento consaepti,
<in> quo sacrata nobilitas erat, appellata est; his arma insignia data et
cristatae galeae, ut inter ceteros eminerent. Paulo plus viginti milium alius
exercitus fuit nec corporum specie nec gloria belli nec apparatu linteatae
legioni dispar. Hic hominum numerus, quod roboris erat, <ad> Aquiloniam consedit.
39.
Consules profecti ab urbe, prior Sp. Carvilius, cui veteres legiones, quas M.
Atilius superioris anni consul in agro Interamnati reliquerat, decretae erant.
Cum eis in Samnium profectus, dum hostes operati superstitionibus concilia
secreta agunt, Amiternum oppidum de Samnitibus vi cepit. Caesa ibi milia
hominum duo ferme atque octingenti, capta quattuor milia ducenti septuaginta.
Papirius novo exercitu -- ita enim decretum erat -- scripto Duroniam urbem
expugnavit; minus quam collega cepit hominum, plus aliquanto occidit; praeda
opulenta utrobique est parta. Inde pervagati Samnium consules maxime depopulato
Atinate agro, Carvilius ad Cominium, Papirius ad Aquiloniam, ubi summa rei
Samnitium erat, pervenit. Ibi aliquamdiu nec cessatum ab armis est neque
naviter pugnatum; lacessendo quietos, resistentibus cedendo, comminandoque
magis quam inferendo pugnam dies absumebatur. Quodcumque Comini> inciperetur
remittereturque, omnium rerum etiam parvarum eventus proferebatur in dies.
Altera Romana castra [quae] viginti milium spatio aberant, et absentis collegae
consilia omnibus gerendis intererant rebus; intentiorque Carvilius, quo in
maiore discrimine res vertebatur, in Aquiloniam quam ad Cominium quod obsidebat
erat. L. Papirius, iam per omnia ad
dimicandum satis paratus, nuntium ad collegam mittit sibi in animo esse postero
die, si per auspicia liceret, confligere cum hoste; opus esse et illum quanta
maxima vi posset Cominium oppugnare, ne quid laxamenti sit Samnitibus ad
subsidia Aquiloniam mittenda. Diem ad proficiscendum nuntius habuit; nocte
rediit approbare collegam consulta referens. Papirius nuntio misso extemplo
contionem habuit; multa de universo genere belli, multa de praesenti hostium
apparatu, vana magis specie quam efficaci ad eventum, disseruit: non enim
cristas volnera facere; et per picta atque aurata scuta transire Romanum pilum
et candore tunicarum fulgentem aciem ubi res ferro geratur cruentari. Auream
olim atque argenteam Samnitium aciem a parente suo occidione occisam spoliaque
ea honestiora victori hosti quam ipsis arma fuisse. Datum hoc forsan nomini
familiaeque suae ut adversus maximos conatus Samnitium opponerentur duces
spoliaque ea referrent quae insignia publicis etiam locis decorandis essent
deos immortales adesse propter totiens petita foedera, totiens rupta; tum si
qua coniectura mentis divinae sit, nulli unquam exercitui fuisse infestiores
quam qui nefando sacro mixta hominum pecudumque caede respersus, ancipiti deum
irae devotus, hinc foederum cum Romanis ictorum testes deos, hinc iuris iurandi
adversus foedera suscepti exsecrationes horrens, invitus iuraverit, oderit
sacramentum, uno tempore deos, cives, hostes metuat.
40.
Haec comperta perfugarum indiciis cum apud infensos iam sua sponte milites
disservisset, simul divinae humanaeque spei pleni clamore consentienti pugnam
poscunt; paenitet in posterum diem dilatum certamen; moram diei noctisque
oderunt. Tertia vigilia noctis iam relatis litteris a collega Papirius silentio
surgit et pullarium in auspicium mittit. Nullum erat genus hominum in castris
intactum cupiditate pugnae; summi infimique aeque intenti erant; dux militum,
miles ducis ardorem spectabat. Is ardor omnium etiam ad eos qui auspicio
intererant pervenit; nam cum pulli non pascerentur, pullarius auspicium mentiri
ausus tripudium solistimum consuli nuntiavit. Consul laetus auspicium egregium
esse et deis auctoribus rem gesturos pronuntiat signumque pugnae proponit.
Exeunti iam forte in aciem nuntiat perfuga viginti cohortes Samnitium --
quadringenariae ferme erant -- Cominium profectas. Quod ne ignoraret collega,
extemplo nuntium mittit; ipse signa ocius proferri iubet. Subsidia suis quaeque
locis et praefectos subsidiis attribuerat; dextro cornu L. Volumnium, sinistro
L. Scipionem, equitibus legatos alios, C. Caedicium et <T.> Trebonium,
praefecit; Sp. Nautium mulos detractis clitellis cum <tribus> cohortibus
alariis in tumulum conspectum propere circumducere iubet atque inde inter ipsam
dimicationem quanto maxime posset motu pulveris se ostendere. Dum his intentus
imperator erat, altercatio inter pullarios orta de auspicio eius diei
exauditaque ab equitibus Romanis, qui rem haud spernendam rati Sp. Papirio, fratris
filio consulis, ambigi de auspicio renuntiaverunt. Iuvenis ante doctrinam deos
spernentem natus rem inquisitam ne quid incompertum deferret ad consulem
detulit. Cui ille: "tu quidem macte virtute diligentiaque esto; ceterum
qui auspicio adest, si quid falsi nuntiat, in semet ipsum religionem recipit;
mihi quidem tripudium nuntiatum, populo Romano exercituique egregium auspicium
est." centurionibus deinde imperavit uti pullarios inter prima signa
constituerent. Promovent et Samnites signa; insequitur acies ornata armataque, ut hostibus
quoque magnificum spectaculum esset. Priusquam clamor tolleretur
concurrereturque, emisso temere pilo ictus pullarius ante signa cecidit; quod
ubi consuli nuntiatum est, "di in proelio sunt" inquit; "habet
poenam noxium caput." ante consulem haec dicentem corvus voce clara
occinuit; quo laetus augurio consul, adfirmans nunquam humanis rebus magis
praesentes interfuisse deos, signa canere et clamorem tolli iussit.
41.
Proelium commissum atrox, ceterum longe disparibus animis. Romanos ira, spes,
ardor certaminis avidos hostium sanguinis in proelium rapit; Samnitium magnam
partem necessitas ac religio invitos magis resistere quam inferre pugnam cogit;
nec sustinuissent primum clamorem atque impetum Romanorum, per aliquot iam
annos vinci adsueti, ni potentior alius metus insidens pectoribus a fuga
retineret. Quippe in oculis erat omnis ille occulti paratus sacri et armati
sacerdotes et promiscua hominum pecudumque strages et respersae fando
nefandoque sanguine arae et dira exsecratio ac furiale carmen, detestandae
familiae stirpique compositum; iis vinculis fugae obstricti stabant civem magis
quam hostem timentes. Instare Romanus a cornu utroque, a media acie et caedere
deorum hominumque attonitos metu; repugnatur segniter, ut ab iis quos timor
moraretur a fuga. Iam prope ad signa caedes pervenerat, cum ex transverso
pulvis velut ingentis agminis incessu motus apparuit; Sp. Nautius -- Octavium
Maecium quidam eum tradunt -- dux alaribus cohortibus erat; pulverem maiorem
quam pro numero excitabant; insidentes mulis calones frondosos ramos per terram
trahebant. Arma signaque per turbidam lucem in primo apparebant; post altior
densiorque pulvis equitum speciem cogentium agmen dabat fefellitque non
Samnites modo sed etiam Romanos; et consul adfirmavit errorem clamitans inter
prima signa ita ut vox etiam ad hostes accideret, captum Cominium, victorem
collegam adesse; adniterentur vincere priusquam gloria alterius exercitus
foret. Haec insidens equo; inde tribunis centurionibusque imperat ut viam
equitibus patefaciant; ipse Trebonio Caedicioque praedixerat, ubi se cuspidem
erectam quatientem vidissent, quanta maxima vi possent concitarent equites in
hostem. Ad nutum omnia, ut ex ante praeparato, fiunt; panduntur inter ordines
viae; provolat eques atque infestis cuspidibus in medium agmen hostium ruit
perrumpitque ordines quacumque impetum dedit. Instant Volumnius et Scipio et
perculsos sternunt. Tum, iam deorum hominumque victa vi, funduntur linteatae
cohortes; pariter iurati iniuratique fugiunt nec quemquam praeter hostes
metuunt. Peditum agmen quod superfuit pugnae in castra aut Aquiloniam compulsum
est; nobilitas equitesque Bovianum perfugerunt. Equites eques sequitur, peditem
pedes; diversa cornua dextrum ad castra Samnitium, laevum ad urbem tendit.
Prior aliquanto Volumnius castra cepit; ad urbem Scipioni maiore resistitur vi,
non quia plus animi victis est sed melius muri quam vallum armatos arcent; inde
lapidibus propulsant hostem. Scipio, nisi
in primo pavore priusquam colligerentur animi transacta res esset, lentiorem
fore munitae urbis oppugnationem ratus, interrogat milites satin aequo animo
paterentur ab altero cornu castra capta esse, se victores pelli a portis urbis.
Reclamantibus universis primus ipse scuto super caput elato pergit ad portam;
secuti alii testudine facta in urbem perrumpunt deturbatisque Samnitibus quae
circa portam erant muri occupavere; penetrare in interiora urbis, quia pauci
admodum erant, non audent.
42.
Haec primo ignorare consul et intentus recipiendo exercitui esse; iam enim
praeceps in occasum sol erat et appetens nox periculosa et suspecta omnia etiam
victoribus faciebat. Progressus longius ab dextra capta castra videt, ab laeva
clamorem in urbe mixtum pugnantium ac paventium fremitu esse; et tum forte
certamen ad portam erat. Advectus deinde equo propius, ut suos in muris videt
nec iam integri quicquam esse, quoniam temeritate paucorum magnae rei parta
occasio esset, acciri quas receperat copias signaque in urbem inferri iussit.
Ingressi proxima ex parte quia nox appropinquabat quievere; nocte oppidum ab
hostibus desertum est. Caesa illo die ad Aquiloniam Samnitium milia viginti
trecenti quadraginta, capta tria milia octingenti et septuaginta, signa
militaria nonaginta septem. Ceterum illud memoriae traditur non ferme alium
ducem laetiorem in acie visum seu suopte ingenio seu fiducia bene gerundae rei.
Ab eodem robore animi neque controverso auspicio revocari a proelio potuit et
in ipso discrimine quo templa deis immortalibus voveri mos erat voverat Iovi
Victori, si legiones hostium fudisset, pocillum mulsi priusquam temetum biberet
sese facturum. Id votum dis cordi fuit et auspicia in bonum verterunt.
43.
Eadem fortuna ab altero consule ad Cominium gesta res. Prima luce ad moenia
omnibus copiis admotis corona cinxit urbem subsidiaque firma ne qua eruptio
fieret portis opposuit. Iam signum dantem eum nuntius a collega trepidus de
viginti cohortium adventu et ab impetu moratus est et partem copiarum revocare
instructam intentamque ad oppugnandum coegit. D. Brutum Scaevam legatum cum
legione prima et decem cohortibus alariis equitatuque ire adversus subsidium
hostium iussit: quocumque in loco fuisset obvius, obsisteret ac moraretur
manumque, si forte ita res posceret, conferret, modo ne ad Cominium eae copiae
admoveri possent. Ipse scalas ferri ad muros ab omni parte urbis iussit ac
testudine ad portas successit; simul et refringebantur portae et vis undique in
muros fiebat. Samnites sicut, antequam in muris viderent armatos, satis animi
habuerunt ad prohibendos urbis aditu hostes, ita, postquam iam non ex
intervallo nec missilibus sed comminus gerebatur res et qui aegre successerant
ex plano in muros, loco quem magis timuerant victo, facile in hostem imparem ex
aequo pugnabant, relictis turribus murisque in forum omnes compulsi paulisper
inde temptaverunt extremam pugnae fortunam; deinde abiectis armis ad undecim
milia hominum et quadringenti in fidem consulis venerunt; caesa ad quattuor
milia octingenti octoginta. Sic ad Cominium, sic ad Aquiloniam gesta res; in
medio inter duas urbes spatio, ubi tertia exspectata erat pugna, hostes non
inventi. Septem milia passuum cum abessent a Cominio, revocati ab suis neutri
proelio occurrerunt. Primis ferme tenebris, cum in conspectu iam castra, iam
Aquiloniam habuissent, clamor eos utrimque par accidens sustinuit; deinde
regione castrorum, quae incensa ab Romanis erant, flamma late fusa certioris
cladis indicio progredi longius prohibuit; eo ipso loco temere sub armis strati
passim inquietum omne tempus noctis exspectando timendoque lucem egere. Prima
luce incerti quam in partem intenderent iter repente in fugam consternantur
conspecti ab equitibus, qui egressos nocte ab oppido Samnites persecuti
viderant multitudinem non vallo, non stationibus firmatam. Conspecta et ex
muris Aquiloniae ea multitudo erat iamque etiam legionariae cohortes
sequebantur; ceterum nec pedes fugientes persequi potuit et ab equite novissimi
agminis ducenti ferme et octoginta interfecti; arma multa pavidi ac signa
militaria duodeviginti reliquere; alio agmine incolumi, ut ex tanta
trepidatione, Bovianum perventum est.
44.
Laetitiam utriusque exercitus Romani auxit et ab altera parte feliciter gesta
res. uterque ex alterius sententia consul captum oppidum diripiendum militi
dedit, exhaustis deinde tectis ignem iniecit; eodemque die Aquilonia et
Cominium deflagravere et consules cum gratulatione mutua legionum suaque castra
coniunxere. In conspectu duorum exercituum et Carvilius suos pro cuiusque
merito laudavit donavitque et Papirius, apud quem multiplex in acie, circa
castra, circa urbem fuerat certamen, Sp. Nautium, Sp. Papirium, fratris filium,
et quattuor centuriones manipulumque hastatorum armillis aureisque coronis
donavit, Nautium propter expeditionem qua magni agminis modo terruerat hostes,
iuvenem Papirium propter navatam cum equitatu et in proelio operam et nocte qua
fugam infestam Samnitibus ab Aquilonia clam egressis fecit, centuriones
militesque quia primi portam murumque Aquiloniae ceperant; equites omnes ob
insignem multis locis operam corniculis armillisque argenteis donat. Consilium
inde habitum [cum] iamne tempus esset deducendi ab Samnio exercitus aut
utriusque aut certe alterius; optimum visum, quo magis fractae res Samnitium
essent, eo pertinacius et infestius agere cetera et persequi ut perdomitum
Samnium insequentibus consulibus tradi posset: quando iam nullus esset hostium
exercitus qui signis conlatis dimicaturus videretur, unum superesse belli
genus, urbium oppugnationes, quarum per excidia militem locupletare praeda et
hostem pro aris ac focis dimicantem conficere possent. Itaque litteris missis
ad senatum populumque Romanum de rebus ab se gestis diversi Papirius ad
Saepinum, Carvilius ad Veliam oppugnandam legiones ducunt.
45.
Litterae consulum ingenti laetitia et in curia et in contione auditae, et
quatridui supplicatione publicum gaudium privatis studiis celebratum est. Nec
populo Romano magna solum sed peropportuna etiam ea victoria fuit, quia per
idem forte tempus rebellasse Etruscos allatum est; subibat cogitatio animum
quonam modo tolerabilis futura Etruria fuisset si quid in Samnio adversi
evenisset, quae coniuratione Samnitium erecta, quoniam ambo consules omnisque
Romana vis aversa in Samnium esset, occupationem populi Romani pro occasione
rebellandi habuisset. Legationes sociorum, a M. Atilio praetore in senatum
introductae, querebantur uri ac vastari agros a finitimis Etruscis quod
desciscere a populo Romano nollent obtestabanturque patres conscriptos ut se a
vi atque iniuria communium hostium tutarentur. Responsum legatis curae senatui
futurum ne socios fidei suae paeniteret: Etruscorum propediem eandem fortunam
quam Samnitium fore. Segnius tamen, quod ad Etruriam attinebat, acta res esset,
ni Faliscos quoque, qui per multos annos in amicitia fuerant, allatum foret
arma Etruscis iunxisse. Huius propinquitas populi acuit curam patribus ut
fetiales mittendos ad res repetendas censerent; quibus non redditis ex
auctoritate patrum iussu populi bellum Faliscis indictum est iussique consules
sortiri uter ex Samnio in Etruriam cum exercitu transiret. Iam Carvilius Veliam
et Palumbinum et Herculaneum ex Samnitibus ceperat, Veliam intra paucos dies,
Palumbinum eodem quo ad muros accessit. Ad Herculaneum etiam signis conlatis
ancipiti proelio et cum maiore sua quam hostium iactura dimicavit; castris
deinde positis moenibus hostem inclusit; oppugnatum oppidum captumque. In his tribus
urbibus capta aut caesa ad decem milia hominum, ita ut parvo admodum plures
caperentur. Sortientibus provincias
consulibus Etruria Carvilio evenit secundum vota militum, qui vim frigoris iam
in Samnio non patiebantur. Papirio ad Saepinum maior vis hostium restitit.
Saepe in acie, saepe in agmine, saepe circa ipsam urbem adversus eruptiones
hostium pugnatum, nec obsidio sed bellum ex aequo erat; non enim muris magis se
Samnites quam armis ac viris moenia tutabantur. Tandem pugnando in obsidionem
iustam coegit hostes obsidendoque vi atque operibus urbem expugnavit. Itaque ab
ira plus caedis editum capta urbe; septem milia quadringenti caesi, capta minus
tria milia hominum. Praeda, quae plurima fuit congestis Samnitium rebus in urbes paucas, militi
concessa est.
46.
Nives iam omnia oppleverant nec durari extra tecta poterat; itaque consul
exercitum de Samnio deduxit. venienti Romam triumphus omnium consensu est
delatus. Triumphavit in magistratu insigni, ut illorum temporum habitus erat,
triumpho. Pedites equitesque insignes donis transiere ac transvecti sunt;
multae civicae coronae vallaresque ac murales conspectae; inspectata spolia Samnitium
et decore ac pulchritudine paternis spoliis, quae nota frequenti publicorum
ornatu locorum erant, comparabantur; nobiles aliquot captivi, clari suis
patrumque factis, ducti. Aeris gravis travecta viciens centum milia et
quingenta triginta tria milia; id aes redactum ex captivis dicebatur; argenti,
quod captum ex urbibus erat, pondo mille octingenta triginta. Omne aes
argentumque in aerarium conditum, militibus nihil datum ex praeda est; auctaque
ea invidia est ad plebem, quod tributum etiam in stipendium militum conlatum
est cum, si spreta gloria fuisset captivae pecuniae in aerarium inlatae, et
militi tum <donum> dari ex praeda et stipendium militare praestari
potuisset. Aedem Quirini dedicavit -- quam in ipsa dimicatione votam apud
neminem veterem auctorem invenio, neque hercule tam exiguo tempore perficere
potuisset -- ab dictatore patre votam filius consul dedicavit exornavitque
hostium spoliis; quorum tanta multitudo fuit ut non templum tantum forumque iis
ornaretur sed sociis etiam coloniisque finitimis ad templorum locorumque
publicorum ornatum dividerentur. Ab triumpho exercitum in agrum Vescinum, quia
regio ea infesta ab Samnitibus erat, hibernatum duxit. Inter haec Carvilius
consul in Etruria Troilum primum oppugnare adortus quadringentos septuaginta
ditissimos, pecunia grandi pactos ut abire inde liceret, dimisit; ceteram
multitudinem oppidumque ipsum vi cepit. Inde
quinque castella locis sita munitis expugnavit. Caesa ibi hostium duo milia
quadringenti, minus duo milia capti. Et Faliscis pacem petentibus annuas indutias
dedit, pactus centum milia gravis aeris et stipendium eius anni militibus. His
rebus actis ad triumphum decessit, ut minus clarum de Samnitibus quam collegae
triumphus fuerat, ita cumulo Etrusci belli aequatum. Aeris gravis tulit in
aerarium trecenta octoginta milia; reliquo aere aedem Fortis Fortunae de
manubiis faciendam locavit prope aedem eius deae ab rege Ser. Tullio dedicatam;
et militibus ex praeda centenos binos asses et alterum tantum centurionibus
atque equitibus, malignitate collegae gratius accipientibus munus, divisit.
Favor consulis tutatus ad populum est L. Postumium legatum eius, qui dicta die
a M. Scantio tribuno plebis fugerat in legatione, ut fama ferebat, populi
iudicium; iactarique magis quam peragi accusatio eius poterat.
47.
Exacto iam anno novi tribuni plebis magistratum inierant; hisque ipsis, quia
vitio creati erant, quinque post dies alii suffecti. Lustrum conditum eo anno
est a P. Cornelio Arvina C. Marcio Rutulo censoribus; censa capitum milia
ducenta sexaginta duo trecenta viginti unum. Censores vicesimi sexti a primis
censoribus, lustrum undevicesimum fuit. Eodem anno coronati primum ob res bello
bene gestas ludos Romanos spectarunt palmaeque tum primum translato e Graeco
more victoribus datae. Eodem anno, ab aedilibus curulibus qui eos ludos
fecerunt, damnatis aliquot pecuariis, via a Martis silice ad Bovillas perstrata
est. Comitia consularia L. Papirius habuit; creavit consules Q. Fabium Maximi
filium Gurgitem et D. Iunium Brutum Scaevam. Ipse Papirius praetor factus.
Multis rebus laetus annus vix ad solacium unius mali, pestilentiae urentis
simul urbem atque agros, suffecit; portentoque iam similis clades erat, et
libri aditi quinam finis aut quod remedium eius mali ab dis daretur. Inventum
in libris Aesculapium ab Epidauro Romam arcessendum; neque eo anno, quia bello
occupati consules erant, quicquam de ea re actum praeterquam quod unum diem
Aesculapio supplicatio habita est.
|