|
31.
Dum haec geruntur in Italia, Cn. Servilius Geminus consul cum classe [centum
viginti] navium circumvectus Sardiniae et Corsicae oram, et obsidibus utrimque
acceptis in Africam transmisit et, priusquam in continentem escensiones
faceret, Menige insula vastata et ab incolentibus Cercinam, ne et ipsorum
ureretur diripereturque ager, decem talentis argenti acceptis ad litora Africae
accessit copiasque exposuit. Inde ad populandum agrum ducti milites navalesque
socii iuxta effusi ac si [in] insulis cultorum egentibus praedarentur. Itaque
in insidias temere inlati, cum a frequentibus palantes et locorum ignari ab
gnaris circumvenirentur, cum multa caede ac foeda fuga retro ad naves compulsi
sunt. Ad mille hominum cum Ti. Sempronio
Blaeso quaestore amissum, classis ab litoribus hostium plenis trepide soluta in
Siciliam cursum tenuit, traditaque Lilybaei T. Otacilio praetori, ut ab legato
eius P. Cincio Romam reduceretur. Ipse per Siciliam pedibus profectus freto in
Italiam traiecit, litteris Q. Fabi accitus et ipse et collega eius M. Atilius,
ut exercitus ab se exacto iam prope semenstri imperio acciperent. Omnium prope
annales Fabium dictatorem adversus Hannibalem rem gessisse tradunt; Caelius
etiam eum primum a populo creatum dictatorem scribit. Sed et Caelium et ceteros fugit
uni consuli Cn. Servilio, qui tum procul in Gallia provincia aberat, ius fuisse
dicendi dictatoris; quam moram quia exspectare territa iam clade civitas non
poterat, eo decursum esse ut a populo crearetur qui pro dictatore esset; res
inde gestas gloriamque insignem ducis et augentes titulum imaginis posteros, ut
qui pro dictatore [creatus erat, dictator] crederetur, facile obtinuisse.
32.
Consules Atilius Fabiano, Geminus Servilius Minuciano exercitu accepto,
hibernaculis mature communitis, [quod reli]quum autumni erat Fabi artibus cum summa
inter se concordia bellum gesserunt. Frumentatum exeunti Hannibali diversis
locis opportuni aderant, carpentes agmen palatosque excipientes; in casum
universae dimicationis, quam omnibus artibus petebat hostis, non veniebant,
adeoque inopia est coactus Hannibal ut, nisi cum fugae specie abeundum
timuisset, Galliam repetiturus fuerit, nulla spe relicta alendi exercitus in
eis locis si insequentes consules eisdem artibus bellum gererent. Cum ad Gereonium iam hieme impediente constitisset
bellum, Neapolitani legati Romam venere. Ab iis quadraginta paterae aureae
magni ponderis in curiam inlatae atque ita verba facta ut dicerent: scire sese
populi [Romani] aerarium bello exhauriri et, cum iuxta pro urbibus agrisque
sociorum ac pro capite atque arce Italiae urbe Romana atque imperio geratur,
aequum censuisse Neapolitanos, quod auri sibi cum ad templorum ornatum tum ad
subsidium fortunae a maioribus relictum foret, eo iuvare populum Romanum. Si
quam opem in sese crederent, eodem studio fuisse oblaturos. Gratum sibi patres
Romanos populumque facturum si omnes res Neapolitanorum suas duxissent,
dignosque iudicaverint ab quibus donum animo ac voluntate eorum qui libentes
darent quam re maius ampliusque acciperent. Legatis gratiae actae pro
munificentia curaque; patera, quae ponderis minimi fuit, accepta.
33.
Per eosdem dies speculator Carthaginiensis, qui per biennium fefellerat, Romae
deprensus praecisisque manibus dimissus, et servi quinque et viginti in crucem
acti, quod in campo Martio coniurassent; indici data libertas et aeris gravis
viginti milia. Legati et ad Philippum Macedonum regem missi ad deposcendum
Demetrium Pharium, qui bello victus ad eum fugisset, et alii [in] Ligures ad
expostulandum quod Poenum opibus auxiliisque suis iuvissent, simul ad visendum
ex propinquo quae in Boiis atque Insubribus gererentur. Ad Pinnem quoque regem
in Illyrios legati missi ad stipendium, cuius dies exierat, poscendum aut, si
diem proferri vellet, obsides accipiendos. Adeo, etsi bellum ingens in
cervicibus erat, nullius usquam terrarum rei cura Romanos, ne longinquae quidem
effugiebat. In religionem etiam venit aedem Concordiae, quam per seditionem
militarem biennio ante L. Manlius praetor in Gallia vovisset, locatam ad id
tempus non esse. Itaque duumviri ad eam rem creati a M. Aemilio praetore
urbano, C. Pupius et Caeso Quinctius Flamininus, aedem in arce faciendam
locaverunt. Ab eodem praetore ex senatus consulto litterae ad consules missae
ut, si iis videretur, alter eorum ad consules creandos Romam veniret; se in eam
diem quam iussissent comitia edicturum. Ad haec a consulibus rescriptum sine
detrimento rei publicae abscedi non posse ab hoste; itaque per interregem
comitia habenda esse potius quam consul alter a bello avocaretur. Patribus
rectius visum est dictatorem a consule dici comitiorum habendorum causa. Dictus
L. Veturius Philo M. Pomponium Mathonem magistrum equitum dixit. Iis vitio
creatis iussisque die quarto decimo se magistratu abdicare, ad interregnum res
rediit.
34.
Consulibus prorogatum in annum imperium. Interreges
proditi sunt a patribus C. Claudius Appi filius Cento, inde P. Cornelius Asina.
In eius interregno comitia habita magno certamine patrum ac plebis. C. Terentio
Varroni, quem sui generis hominem, plebi insectatione principum popularibusque
artibus conciliatum, ab Q. Fabi opibus et dictatorio imperio concusso aliena
invidia splendentem volgus extrahere ad consulatum nitebatur, patres summa ope
obstabant ne se insectando sibi aequari adsuescerent homines. Q. Baebius
Herennius tribunus plebis, cognatus C. Terenti, criminando non senatum modo sed
etiam augures, quod dictatorem prohibuissent comitia perficere, per invidiam
eorum favorem candidato suo conciliabat: ab hominibus nobilibus, per multos
annos bellum quaerentibus, Hannibalem in Italiam adductum; ab iisdem, cum
debellari possit, fraude bellum trahi. Cum quattuor legionibus universis
pugnari posse apparvisset eo quod M. Minucius absente Fabio prospere pugnasset,
duas legiones hosti ad caedem obiectas, deinde ex ipsa caede ereptas ut pater
patronusque appellaretur qui prius vincere prohibuisset Romanos quam vinci.
Consules deinde Fabianis artibus, cum debellare possent, bellum traxisse. Id
foedus inter omnes nobiles ictum nec finem ante belli habituros quam consulem
vere plebeium, id est, hominem novum fecissent; nam plebeios nobiles iam eisdem
initiatos esse sacris et contemnere plebem, ex quo contemni patribus desierint,
coepisse. Cui non apparere id actum et quaesitum esse ut interregnum iniretur,
ut in patrum potestate comitia essent? Id consules ambos ad exercitum morando
quaesisse; id postea, quia invitis iis dictator esset dictus comitiorum causa,
expugnatum esse ut vitiosus dictator per augures fieret. Habere igitur
interregnum eos; consulatum unum certe plebis Romanae esse; populum liberum
habiturum ac daturum ei qui [magis] vere vincere quam diu imperare malit.
35.
Cum his orationibus accensa plebs esset, tribus patriciis petentibus, P.
Cornelio Merenda L. Manlio Volsone M. Aemilio Lepido, duobus nobilium iam
familiarum plebeiis, C. Atilio Serrano et Q. Aelio Paeto, quorum alter
pontifex, alter augur erat, C. Terentius consul unus creatur, ut in manu eius
essent comitia rogando collegae. Tum experta nobilitas parum fuisse virium in
competitoribus eius, L. Aemilium Paulum, qui cum M. Livio consul fuerat et
damnatione collegae sui prope ambustus evaserat, infestum plebei, diu ac multum
recusantem ad petitionem compellit. Is proximo comitiali die concedentibus
omnibus, qui cum Varrone certaverant, par magis in adversandum quam collega
datur consuli. Inde praetorum comitia habita. Creati M. Pomponius Matho et P.
Furius [Philus]; Philo Romae iuri dicundo urbana sors, Pomponio inter cives
Romanos et peregrinos evenit; additi duo praetores, M. Claudius Marcellus in
Siciliam, L. Postumius Albinus in Galliam. Omnes absentes creati sunt nec
cuiquam eorum praeter Terentium consulem mandatus honos quem non iam antea
gessisset, praeteritis aliquot fortibus ac strenuis viris, quia in tali tempore
nulli novus magistratus videbatur mandandus.
36.
Exercitus quoque multiplicati sunt; quantae autem copiae peditum equitumque additae
sint adeo et numero et genere copiarum variant auctores, ut vix quicquam satis
certum adfirmare ausus sim. Decem milia novorum militum alii scripta in
supplementum, alii novas quattuor legiones ut octo legionibus rem gererent;
numero quoque peditum equitumque legiones auctas milibus peditum et centenis
equitibus in singulas adiectis, ut quina milia peditum, treceni equites essent,
socii duplicem numerum equitum darent, peditis aequarent, septem et octoginta
milia armatorum et ducentos in castris Romanis [fuisse] cum pugnatum ad Cannas
est quidam auctores sunt. Illud haudquaquam discrepat maiore conatu atque
impetu rem actam quam prioribus annis, quia spem posse vinci hostem dictator
praebuerat. Ceterum priusquam signa ab urbe novae legiones moverent, decemviri
libros adire atque inspicere iussi propter territos volgo homines novis
prodigiis. Nam et Romae in Aventino et Ariciae nuntiatum erat sub idem tempus
lapidibus pluvisse, et multo cruore signa in Sabinis, Caeretes aquas [fonte
callidos] manasse; id quidem etiam, quod saepius acciderat, magis terrebat; et
in via fornicata, quae ad Campum erat, aliquot homines de caelo tacti
exanimatique fuerant. Ea prodigia ex libris procurata. Legati a Paesto pateras
aureas Romam attulerunt. Iis, sicut Neapolitanis, gratiae actae, aurum non
acceptum.
37.
Per eosdem dies ab Hierone classis Ostia cum magno commeatu accessit. legati in
senatum introducti nuntiarunt caedem C. Flamini consulis exercitusque allatam
adeo aegre tulisse regem Hieronem ut nulla sua propria regnique sui clade
moveri magis potuerit. Itaque, quamquam probe sciat magnitudinem populi Romani
admirabiliorem prope adversis rebus quam secundis esse, tamen se omnia quibus a
bonis fidelibusque sociis bella iuvari soleant misisse; quae ne accipere
abnuant magno opere se patres conscriptos orare. Iam omnium primum ominis causa
Victoriam auream pondo ducentum ac viginti adferre sese. Acciperent eam tenerentque et
haberent propriam et perpetuam. Advexisse etiam trecenta milia modium tritici,
ducenta hordei, ne commeatus deessent, et quantum praeterea opus esset quo
iussissent subvecturos. Milite atque equite scire nisi Romano Latinique nominis
non uti populum Romanum: levium armorum auxilia etiam externa vidisse in castris
Romanis. Itaque misisse mille sagittariorum ac funditorum, aptam manum adversus
Baliares ac Mauros pugnacesque alias missili telo gentes. Ad ea dona consilium
quoque addebant ut praetor, cui provincia Sicilia evenisset, classem in Africam
traiceret, ut et hostes in terra sua bellum haberent minusque laxamenti daretur
iis ad auxilia Hannibali summittenda. Ab senatu ita responsum regi est: virum
bonum egregiumque socium Hieronem esse atque uno tenore, ex quo in amicitiam
populi Romani venerit, fidem coluisse ac rem Romanam omni tempore ac loco
munifice adiuvisse. Id perinde ac deberet gratum populo Romano esse. aurum et a
civitatibus quibusdam allatum, gratia rei accepta, non accepisse populum
Romanum; Victoriam omenque accipere sedemque ei se divae dare dicare
Capitolium, templum Iovis optimi maximi, in ea arce urbis Romanae sacratam
volentem propitiamque, firmam ac stabilem fore populo Romano. Funditores sagittariique et frumentum traditum
consulibus. quinqueremes ad [quinquaginta] navium classem quae cum T. Otacilio
propratore in Sicilia erat quinque et viginti additae, permissumque est ut, si
e re publica censeret esse, in Africam traiceret.
|