|
57b.
Placatis satis, ut rebantur, deis M. Claudius Marcellus ab Ostia mille et
quingentos milites quos in classem scriptos habebat Romam, ut urbi praesidio
essent, mittit; ipse legione classica -- ea legio tertia erat -- cum tribunis militum
Teanum Sidicinum praemissa, classe tradita P. Furio Philo collegae paucos post
dies Canusium magnis itineribus contendit. Inde dictator ex auctoritate
patrum dictus M. Iunius et Ti. Sempronius magister equitum dilectu edicto
iuniores ab annis septemdecim et quosdam praetextatos scribunt; quattuor ex his
legiones et mille equites effecti. Item
ad socios Latinumque nomen ad milites ex formula accipiendos mittunt. Arma,
tela, alia parari iubent et vetera spolia hostium detrahunt templis
porticibusque. Et aliam formam novi dilectus inopia liberorum capitum ac
necessitas dedit: octo milia iuvenum validorum ex servitiis, prius sciscitantes
singulos vellentne militare, empta publice armaverunt. Hic miles magis placuit,
cum pretio minore redimendi captivos copia fieret.
58.
Namque Hannibal secundum tam prosperam ad Cannas pugnam victoris magis quam
bellum gerentis intentus curis, cum captivis productis segregatisque socios,
sicut ante ad Trebiam Trasumennumque lacum, benigne adlocutus sine pretio
dimisisset, Romanos quoque vocatos, quod nunquam alias antea, satis miti
sermone adloquitur: non internecivum sibi esse cum Romanis bellum; de dignitate
atque imperio certare. Et patres virtuti Romanae cessisse et se id adniti ut
suae in vicem simul felicitati et virtuti cedatur. Itaque redimendi se captivis
copiam facere; pretium fore in capita equiti quingenos quadrigatos nummos,
trecenos pediti, servo centenos. Quamquam aliquantum adiciebatur equitibus ad
id pretium quo pepigerant dedentes se, laeti tamen quamcumque condicionem
paciscendi acceperunt. Placuit suffragio ipsorum decem deligi qui Romam ad
senatum irent, nec pignus aliud fidei quam ut iurarent se redituros acceptum.
Missus cum his Carthalo, nobilis Carthaginiensis, qui, si forte ad pacem
inclinaret animus, condiciones ferret. Cum egressi castris essent, unus ex iis,
minime Romani ingenii homo velut aliquid oblitus, iuris iurandi solvendi causa
cum in castra redisset, ante noctem comites adsequitur. Ubi Romam venire eos
nuntiatum est, Carthaloni obviam lictor missus, qui dictatoris verbis nuntiaret
ut ante noctem excederet finibus Romanis.
59.
Legatis captivorum senatus ab dictatore datus est, quorum princeps: "M.
Iuni vosque, patres conscripti" inquit, "nemo nostrum ignorat nulli
unquam civitati viliores fuisse captivos quam nostrae; ceterum, nisi nobis plus
iusto nostra placet causa, non alii unquam minus neglegendi vobis quam nos in
hostium potestatem venerunt. Non enim in acie per timorem arma tradidimus sed
cum prope ad noctem superstantes cumulis caesorum corporum proelium
extraxissemus, in castra recepimus nos; diei reliquum ac noctem insequentem,
fessi labore ac volneribus, vallum sumus tutati; postero die, cum circumsessi
ab exercitu victore aqua arceremur nec ulla iam per confertos hostes erumpendi
spes esset nec esse nefas duceremus quinquaginta milibus hominum ex acie nostra
trucidatis aliquem ex Cannensi pugna Romanum militem restare, tunc demum pacti
sumus pretium quo redempti dimitteremur, arma in quibus nihil iam auxilii erat
hosti tradidimus. Maiores quoque acceperamus se a Gallis auro redemisse et
patres vestros, asperrimos illos ad condiciones pacis, legatos tamen [ad]
captivorum redimendorum gratia Tarentum misisse. Atqui et [ad] Alliam cum
Gallis et ad Heracleam cum Pyrrho utraque non tam clade infamis quam pavore et
fuga pugna fuit: Cannenses campos acervi Romanorum corporum tegunt, nec
supersumus pugnae nisi in quibus trucidandis et ferrum et vires hostem defecerunt.
Sunt etiam de nostris quidam qui ne in acie quidem fuerunt sed praesidio
castris relicti, cum castra traderentur, in potestatem hostium venerunt. Haud
equidem ullius civis et commilitonis fortunae aut condicioni invideo, nec
premendo alium me extulisse velim: ne illi quidem, nisi pernicitatis pedum et
cursus aliquod praemium est, qui plerique inermes ex acie fugientes non prius
quam Venusiae aut Canusii constiterunt, se nobis merito praetulerint
gloriatique sint in se plus quam in nobis praesidii rei publicae esse. Sed
illis et bonis ac fortibus militibus utemini et nobis etiam promptioribus pro
patria, quod beneficio vestro redempti atque in patriam restituti fuerimus.
Dilectum ex omni aetate et fortuna habetis; octo milia servorum audio armari. Non
minor numerus noster est nec maiore pretio redimi possumus quam ii emuntur; nam
si conferam nos cum illis, iniuriam nomini Romano faciam. Illud etiam in tali
consilio animadvertendum vobis censeam, patres conscripti, si iam duriores esse
velitis, quod nullo nostro merito faciatis, cui nos hosti relicturi sitis. Pyrrho videlicet, qui
[vos] hospitum numero captivos habuit? An
barbaro ac Poeno, qui utrum avarior an crudelior sit vix existimari potest? Si
videatis catenas, squalorem, deformitatem civium vestrorum, non minus profecto
vos ea species moveat quam si ex altera parte cernatis stratas Cannensibus
campis legiones vestras. Intueri potestis sollicitudinem et lacrimas in
vestibulo curiae stantium cognatorum nostrorum exspectantiumque responsum
vestrum. Cum ii pro nobis proque iis qui absunt ita suspensi ac solliciti sint,
quem censetis animum ipsorum esse quorum in discrimine vita libertasque est?
Si, mediusfidius, ipse in nos mitis Hannibal contra naturam suam esse velit,
nihil tamen nobis vita opus esse censeamus cum indigni ut redimeremur a vobis
visi simus. Rediere Romam quondam remissi a Pyrrho sine pretio captivi; sed
rediere cum legatis, primoribus civitatis, ad redimendos sese missis. Redeam ego in patriam
trecentis nummis non aestimatus civis? Suum quisque animum, patres conscripti.
Scio in discrimine esse vitam corpusque meum; magis me famae periculum movet,
ne a vobis damnati ac repulsi abeamus; neque enim vos pretio pepercisse homines
credent."
60.
Ubi is finem fecit, extemplo ab ea turba, quae in comitio erat, clamor flebilis
est sublatus manusque ad curiam tendebant orantes ut sibi liberos, fratres,
cognatos redderent. Feminas quoque metus ac necessitas in foro [ac] turbae
virorum immiscuerat. Senatus summotis arbitris consuli coeptus. Ibi cum
sententiis variaretur et alii redimendos de publico, alii nullam publice
impensam faciendam nec prohibendos ex privato redimi; si quibus argentum in
praesentia deesset, dandam ex aerario pecuniam mutuam praedibusque ac praediis
cavendum populo censerent, tum T. Manlius Torquatus, priscae ac nimis durae, ut
plerisque videbatur, severitatis, interrogatus sententiam ita locutus fertur:
"si tantummodo postulassent legati pro iis qui in hostium potestate sunt
ut redimerentur, sine ullius insectatione eorum brevi sententiam peregissem;
quid enim aliud quam admonendi essetis ut morem traditum a patribus necessario
ad rem militarem exemplo servaretis? Nunc autem, cum prope gloriati sint quod
se hostibus dediderint, praeferrique non captis modo in acie ab hostibus sed
etiam iis qui Venusiam Canusiumque pervenerunt atque ipsi C. Terentio consuli
aequum censuerint, nihil vos eorum, patres conscripti, quae illic acta sunt
ignorare patiar. Atque utinam haec, quae apud vos acturus sum, Canusii apud
ipsum exercitum agerem, optimum testem ignaviae cuiusque et virtutis, aut unus
hic saltem adesset P. Sempronius, quem si isti ducem secuti essent, milites
hodie in castris Romanis non captivi in hostium potestate essent. Sed cum fessis
pugnando hostibus, tum victoria laetis et ipsis plerique regressis in castra
sua, noctem ad erumpendum liberam habuissent et septem milia armatorum hominum
erumpere etiam [per] confertos hostes possent, neque per se ipsi id facere
conati sunt neque alium sequi voluerunt. Nocte prope tota P. Sempronius
Tuditanus non destitit monere, adhortari eos, dum paucitas hostium circa
castra, dum quies ac silentium esset, dum nox inceptum tegere posset, se ducem
sequerentur: ante lucem pervenire in tuta loca, in sociorum urbes posse. Si ut
avorum memoria P. Decius tribunus militum in Samnio, si ut nobis adulescentibus
priore Punico bello Calpurnius Flamma trecentis voluntariis, cum ad tumulum eos
capiendum situm inter medios duceret hostes, dixit "moriamur, milites, et
morte nostra eripiamus ex obsidione circumventas legiones", si hoc P.
Sempronius diceret, nec viros quidem nec Romanos vos duceret, si nemo tantae
virtutis exstitisset comes. Viam non ad gloriam magis quam ad salutem ferentem
demonstrat; reduces in patriam ad parentes, ad coniuges ac liberos facit. Ut servemini, deest vobis animus: quid, si moriendum
pro patria esset, faceretis? Quinquaginta milia civium sociorumque circa vos eo
ipso die caesa iacent. Si tot exempla virtutis non movent, nihil unquam movebit;
si tanta clades vilem vitam non fecit, nulla faciet. Liberi atque incolumes
desiderate patriam; immo desiderate, dum patria est, dum cives eius estis. Sero
nunc desideratis, deminuti capite, [abalienati iure civium] servi
Carthaginiensium facti. Pretio redituri estis eo unde ignavia ac nequitia
abistis? P. Sempronium civem vestrum non audistis arma capere ac sequi se
iubentem; Hannibalem post paulo audistis castra prodi et arma tradi iubentem.
Quam[quam quid] ego ignaviam istorum accuso, cum scelus possim accusare? Non
modo enim sequi recusarunt bene monentem sed obsistere ac retinere conati sunt,
ni strictis gladiis viri fortissimi inertes summovissent. Prius, inquam, P.
Sempronio per civium agmen quam per hostium fuit erumpendum. Hos cives patria desideret,
quorum si ceteri similes fuissent, neminem hodie ex iis qui ad Cannas
pugnaverunt civem haberet? Ex milibus septem armatorum sescenti exstiterunt qui
erumpere auderent, qui in patriam liberi atque armati redirent, neque his
sescentis hostes obstitere; quam tutum iter duarum prope legionum agmini
futurum censetis fuisse? Haberetis hodie
viginti milia armatorum Canusii fortia, fidelia, patres conscripti. Nunc autem quemadmodum hi
boni fidelesque -- nam "fortes" ne ipsi quidem dixerint - cives esse
possunt? Nisi quis credere potest aut adfuisse erumpentibus qui, ne erumperent,
obsistere conati sunt, aut non invidere eos cum incolumitati, tum gloriae
illorum per virtutem partae, cum sibi timorem ignaviamque servitutis
ignominiosae causam esse sciant. Maluerunt in tentoriis latentes simul lucem
atque hostem exspectare, cum silentio noctis erumpendi occasio esset. [at] ad
erumpendum e castris defuit animus, ad tutanda fortiter castra animum
habuerunt; dies noctesque aliquot obsessi vallum armis, se ipsi tutati vallo
sunt; tandem ultima ausi passique, cum omnia subsidia vitae deessent
adfectisque fame viribus arma iam sustinere nequirent, necessitatibus magis
humanis quam armis victi sunt. Orto sole
ab hostibus ad vallum accessum; ante secundam horam, nullam fortunam certaminis
experti, tradiderunt arma ac se ipsos. Haec vobis istorum per biduum militia
fuit. Cum in acie stare ac pugnare decuerat, [cum] In castra refugerunt; cum
pro vallo pugnandum erat, castra tradiderunt, neque in acie neque in castris
utiles. Et
vos redimam? Cum erumpere e castris oportet, cunctamini ac manetis; cum manere
[et] castra tutari armis necesse est, et castra et arma et vos ipsos traditis
hosti. Ego non magis istos redimendos, patres conscripti, censeo quam illos
dedendos Hannibali qui per medios hostes e castris eruperunt ac per summam
virtutem se patriae restituerunt."
61.
Postquam Manlius dixit, quamquam patrum quoque plerosque captivi cognatione
attingebant, praeter exemplum civitatis minime in captivos iam inde antiquitus
indulgentis, pecuniae quoque summa homines movit, quia nec aerarium exhauriri,
magna iam summa erogata in servos ad militiam emendos armandosque, nec
Hannibalem, maxime huiusce rei, ut fama erat, egentem, locupletari volebant.
Cum triste responsum non redimi captivos redditum esset novusque super veterem
luctus tot iactura civium adiectus esset, cum magnis fletibus questibus legatos
ad portam prosecuti sunt. Unus ex iis domum abiit, quod fallaci reditu in
castra iure iurando se exsolvisset. quod ubi innotuit relatumque ad senatum
est, omnes censuerunt comprehendendum et custodibus publice datis deducendum ad
Hannibalem esse. Est et alia de captivis fama: decem primos venisse; de eis cum
dubitatum in senatu esset admitterentur in urbem necne, ita admissos esse ne
tamen iis senatus daretur; morantibus deinde longius omnium spe alios tres
insuper legatos venisse, L. Scribonium et C. Calpurnium et L. Manlium; tum
demum ab cognato Scriboni tribuno plebis de redimendis captivis relatum esse
nec censuisse redimendos senatum; et novos legatos tres ad Hannibalem
revertisse, decem veteres remansisse, quod per causam recognoscendi nomina
captivorum ad Hannibalem ex itinere regressi religione sese exsolvissent; de
iis dedendis magna contentione actum in senatu esse victosque paucis sententiis
qui dedendos censuerint; ceterum proximis censoribus adeo omnibus notis
ignominiisque confectos esse ut quidam eorum mortem sibi ipsi extemplo
consciverint, ceteri non foro solum omni deinde vita sed prope luce ac publico
caruerint. Mirari magis adeo discrepare
inter auctores quam quid veri sit discernere queas. Quanto autem maior ea
clades superioribus cladibus fuerit vel ea res indicio [est quod fides
socio]rum, quae ad eam diem firma steterat, tum labare coepit nulla profecto
alia de re quam quod desperaverant de imperio. Defecere autem ad Poenos hi
populi: Atellani, Calatini, Hirpini, Apulorum pars, Samnites praeter Pentros,
Bruttii omnes, Lucani, praeter hos Uzentini, et Graecorum omnis ferme ora,
Tarentini, Metapontini, Crotonienses Locrique, et Cisalpini omnes Galli. Nec
tamen eae clades defectionesque sociorum moverunt ut pacis usquam mentio apud
Romanos fieret neque ante consulis Romam adventum nec postquam is rediit
renovavitque memoriam acceptae cladis; quo in tempore ipso adeo magno animo
civitas fuit ut consuli ex tanta clade, cuius ipse causa maxima fuisset,
redeunti et obviam itum frequenter ab omnibus ordinibus sit et gratiae actae
quod de re publica non desperasset; qui si Carthaginiensium ductor fuisset,
nihil recusandum supplicii foret.
|