|
LIBER IV
4.1.init. Transgrediar
ad saluberrimam partem animi, moderationem, quae mentes nostras inpotentiae
<et> temeritatis incursu transuersas ferri non patitur. quo euenit ut
reprehensionis morsu sit uacua et laudis quaestu sit opulentissima. itaque
effectus suos in claris uiris recognoscat.
4.1.1 Atque ut <ab>
incunabulis summi honoris incipiam, P. Valerius, qui populi maiestatem
uenerando Publicolae nomen adsecutus est, cum exactis regibus imperii eorum uim
uniuersam omniaque insignia sub titulo consulatus in se translata cerneret,
inuidiosum magistratus fastigium moderatione ad tolerabilem habitum deduxit
fasces securibus uacuefaciendo et in contione populo summittendo. numerum
quoque eorum dimidia ex parte minuit ultro Sp. Lucretio collega adsumpto, ad
quem, quia maior natu erat, priorem fasces transferri iussit. legem etiam
comitiis centuriatis tulit, ne quis magistratus ciuem Romanum aduersus
prouocationem uerberare aut necare uellet. ita, quo ciuitatis condicio liberior
esset, imperium suum paulatim destruxit. quid quod aedes suas diruit, quia
excelsiore loco positae instar arcis habere uidebantur, nonne quantum domo
inferior, tantum gloria superior euasit?
4.1.2 Vix iuuat abire a
Publicola, sed uenire ad Furium Camillum libet, cuius tam moderatus ex magna
ignominia ad summum imperium transitus fuit, ut, cum praesidium eius ciues
capta urbe a Gallis Ardeae exulantis petissent, non prius Veios ad accipiendum
exercitum iret quam de dictatura sua omnia sollemni iure acta conperisset.
magnificus Camilli Veientanus triumphus, egregia Gallica uictoria, sed ista
cunctatio longe admirabilior: multo enim multoque se ipsum quam hostem superare
operosius est, nec aduersa praepropera festinatione fugientem nec secunda
effuso gaudio adprehendentem.
4.1.3 Par Furio moderatione
Marcius Rutilus Censorinus: iterum enim censor creatus ad contionem populum
uocatum quam potuit grauissima oratione corripuit, quod eam potestatem bis sibi
detulisset, cuius maiores, quia nimis magna uideretur, tempus coartandum
iudicassent. uterque recte, et Censorinus et populus: alter enim ut moderate
honores crederent praecepit, alter [se] moderato credidit.
4.1.4 Age, L. Quintius
Cincinnatus qualem consulem gessit! cum honorem eius patres conscripti
continuare uellent non solum propter illius egregia opera, sed etiam quod
populus eosdem tribunos in proximum annum creare conabatur, quorum neutrum iure
fieri poterat, utrumque discussit senatus simul studium inhibendo et tribunos
uerecundiae suae exemplum sequi cogendo atque unus causa fuit, ut amplissimus ordo
populusque tutus esset ab iniusti facti reprehensione.
4.1.5 Fabius uero Maximus,
cum a se quinquies et a patre, auo, proauo maioribusque suis saepe numero
consulatum gestum animaduerteret, comitiis, quibus filius eius summo consensu
consul creabatur, quam potuit constanter cum populo egit ut aliquando
uacationem huius honoris Fabiae genti daret, non quod uirtutibus filii
diffideret, erat enim inluster, sed ne maximum imperium in una familia
continuaretur. quid hac moderatione efficacius aut ualentius, quae etiam
patrios adfectus, qui potentissimi habentur, superauit?
4.1.6 Non defuit maioribus grata mens ad praemia superiori Africano
exsoluenda, si quidem maxima eius merita paribus ornamentis decorare conati
sunt. uoluerunt illi statuas in comitio, in rostris, in curia, in ipsa denique
Iouis optimi maximi cella ponere, uoluerunt imaginem eius triumphali ornatu
indutam Capitolinis puluinaribus adplicare, uoluerunt ei continuum per omnes
uitae annos consulatum perpetuamque dictaturam tribuere: quorum <nihil>
sibi neque plebiscito dari neque senatus consulto decerni patiendo paene tantum
se in recusandis honoribus gessit, quantum egerat in emerendis..
Eodem robore mentis causam Hannibalis in senatu protexit, cum eum ciues sui
missis legatis tamquam seditiones apud eos mouentem accusarent. adiecit quoque
non oportere patres conscriptos se rei publicae Karthaginiensium interponere
altissimaque moderatione alterius saluti consuluit, alterius dignitati,
uictoria tenus utriusque hostem egisse contentus.
4.1.7 At M. Marcellus, qui primus et Hannibalem uinci et Syracusas capi
posse docuit, cum in consulatu eius Siculi de eo questum in urbem uenissent,
nec senatum illa de re habuit, quia collega Valerius Laeuinus forte aberat, ne
ob id Siculi in querendo timidiores essent, et, ut is rediit, ultro de his
admittendis retulit querentisque de se patienter sustinuit. iussos etiam a
Laeuino discedere remanere, ut suae defensioni interessent, coegit, ac deinde,
~ utraque parte perorata excedentes curia subsecutus est, quo liberius senatus
sententias ferret. inprobatis quoque eorum querellis supplices et orantes ut ab
eo in clientelam reciperentur clementer excepit. super haec Siciliam sortitus
ea prouincia collegae cessit. totiens laudatio Marcelli uariari non potest, quotiens
ipse nouis gradibus moderationis aduersus socios usus est.
4.1.8 Quam Ti. etiam Gracchus admirabilem se exhibuit! tribunus enim pl.,
cum ex professo inimicitias cum Africano et Asiatico Scipionibus gereret, et
Asiaticus iudicatae pecuniae satisdare non posset atque ideo a consule in
uincula publica duci iussus esset appellassetque collegium tribunorum, nullo
uolente intercedere secessit a collegis decretumque conposuit. nec quisquam
dubitauit quin in eo scribendo ira tinctis aduersus Asiaticum uerbis usurus
esset. at is primum iurauit se cum Scipionibus in gratiam non redisse, deinde
tale decretum recitauit: cum L. Cornelius Scipio die triumphi sui ante currum
actos hostium duces in carcerem coniecerit, indignum et alienum maiestate rei
publicae uideri, eodem ipsum duci: itaque id non passurum fieri. libenter tunc
opinionem suam populus Romanus a Graccho deceptam cognouit moderationemque eius
debita laude prosecutus est.
4.1.9 C. quoque Claudius Nero inter cetera praecipuae moderationis exempla
numerandus est. Liui Salinatoris in Hasdrubale opprimendo gloriae particeps
fuerat. tamen eum triumphantem equo sequi quam triumpho, quem senatus ei aeque
decreuerat, uti maluit, quia res in prouincia Salinatoris gesta erat. atque ita
sine curru triumphauit, eo quidem clarius, quod illius uictoria tantummodo
laudabatur, huius etiam moderatio.
4.1.10 Ne Africanus quidem posterior nos de se tacere patitur. qui censor,
cum lustrum conderet inque solitaurilium sacrificio scriba ex publicis tabulis
sollemne ei precationis carmen praeiret, quo di immortales ut populi Romani res
meliores amplioresque facerent rogabantur, 'satis' inquit 'bonae et magnae
sunt: itaque precor ut eas perpetuo incolumes seruent', ac protinus in publicis
tabulis ad hunc modum carmen emendari iussit. qua uotorum uerecundia deinceps
censores in condendis lustris usi sunt: prudenter enim sensit tunc incrementum
Romano imperio petendum fuisse, cum intra septimum lapidem triumphi
quaerebantur, maiorem autem totius terrarum orbis partem possidenti ut auidum
esse quicquam ultra adpetere, ita abunde felix, si nihil ex eo, quod optinebat,
amitteret. Neque alia eius in censura moderatio pro tribunali apparuit.
centurias recognoscens equitum, postquam C. Licinium Sacerdotem citatum
processisse animaduertit, dixit se scire illum uerbis conceptis peierasse:
proinde, si quis eum accusare uellet, usurum testimonio suo. sed nullo ad id
negotium accedente 'transduc equum' inquit, 'Sacerdos, ac lucrifac censoriam
notam, ne ego in tua persona et accusatoris et testis et iudicis partes egisse
uidear'.
4.1.11 Quod animi temperamentum etiam in Q. Scaeuola excellentissimo uiro
adnotatum est: testis namque in reum productus, cum id respondisset, quod
salutem periclitantis magnopere laesurum uidebatur, discedens adiecit ita sibi
credi oportere, si et alii idem adseuerassent, quoniam unius testimonio aliquem
cadere pessimi esset exempli. et religioni igitur suae debitam fidem et communi
utilitati salubre consilium reddidit.
4.1.12 Sentio quos ciues quaeue facta eorum ac dicta quam angusto ambitu
orationis amplectar. ðsed cum magna mihi atque permulta breuiter dicenda sint,
claritate excellentibus infinitis personis rebusque circumfusus utrumque
praestare non potuit. itaque propositi quoque nostri ratio non laudanda sibi omnia,
sed recordanda sumpsit. quapropter bona cum uenia duo Metelli, Macedonicus et
Numidicus, maxima patriae ornamenta strictim se narrari patientur.
Acerrime cum Scipione Africano <Metellus> Macedonicus dissenserat,
eorumque ab aemulatione uirtutis profecta concitatio ad graues testatasque
inimicitias progressa fuerat: sed tamen, cum interemptum Scipionem conclamari
audisset, in publicum se proripuit maestoque uultu et uoce confusa 'concurrite,
concurrite' inquit, 'ciues! moenia nostrae urbis euersa sunt: Scipioni enim
Africano intra suos penates quiescenti nefaria uis allata est'. o rem publicam
pariter Africani morte miseram et Macedonici tam humana tamque ciuili
lamentatione felicem! eodem enim tempore et quantum amisisset principem et
qualem haberet recognouit. idem filios suos monuit ut funebri eius lecto
humeros subicerent, atque huic exequiarum illum honorem uocis adiecit, non fore
ut postea id officium ab illis maiori uiro praestari posset. ubi illa tot in
curia iurgia? ubi tot [multae] pro rostris altercationes? ubi maximorum ciuium
et ducum tantum non togata proelia? omnia nimirum ista praecipua ueneratione
prosequenda deleuit moderatio.
4.1.13 Numidicus autem Metellus populari factione patria pulsus in Asiam
secessit. in qua cum ei forte ludos Trallibus spectanti litterae redditae
essent, quibus scriptum erat maximo senatus et populi consensu reditum illi in
urbem datum, non e theatro prius abiit quam spectaculum ederetur, non laetitiam
suam proxime sedentibus ulla ex parte patefecit, sed summum gaudium intra se
continuit. eundem constat pari uultu et exulem fuisse et restitutum. adeo
moderationis beneficio medius semper inter secundas et aduersas res animi
firmitate uersatus est.
4.1.14 Tot familiis in uno genere laudis enumeratis Porcium nomen uelut
expers huiusce gloriae silentio ~ praetereundum se negat fieri debere posterior
Cato non paruo summae moderationis fisus indicio. Cypriacam pecuniam maxima cum
diligentia et sanctitate in urbem deportauerat. cuius ministerii gratia senatus
relationem interponi iubebat, ut praetoriis comitiis extra ordinem ratio eius
haberetur. sed ipse id fieri passus non est, iniquum esse adfirmans quod nulli
alii tribueretur sibi decerni, ac ne quid in persona sua nouaretur, campestrem
experiri temeritatem quam curiae beneficio uti satius esse duxit.
4.1.15 Ad externa iam mihi exempla transire conanti M. Bibulus uir
amplissimae dignitatis et summis honoribus functus manus inicit. qui, cum in
Syria prouincia moraretur, duos egregiae indolis filios suos a Gabinianis militibus
Aegypti occisos cognouit. quorum interfectores ad eum uinctos regina Cleopatra
misit, ut grauissimae cladis ultionem arbitrio suo exigeret. at ille oblato
beneficio, quo nullum maius lugenti tribui poterat, dolorem moderationi cedere
coegit carnificesque sanguinis sui intactos e uestigio ad Cleopatram reduci
iussit, dicendo potestatem huius uindictae non suam, sed senatus esse debere.
4.1.ext.1 Tarentinus Archytas, dum se Pythagorae praeceptis Metaponti
penitus inmergit, magno labore longoque tempore solidum opus doctrinae
conplexus, postquam in patriam reuertit ac rura sua reuisere coepit,
animaduertit neglegentia uilici corrupta et perdita intuensque male meritum
'sumpsissem' inquit 'a te supplicium, nisi tibi iratus essem': maluit enim
inpunitum dimittere quam propter iram iusto grauius punire.
4.1.ext. 2 Nimis liberalis Archytae moderatio, temperatior Platonis: nam cum
<ad>uersus delictum serui
uehementius exarsisset, ueritus ne ipse uindictae modum dispicere non posset, Speusippo
amico castigationis arbitrium mandauit deforme sibi futurum existimans, si
conmisisset ut parem reprehensionem culpa serui et animaduersio Platonis
mereretur.
Quo minus miror quod in Xenocrate discipulo suo tam constanter moderatus
fuit. audierat eum de se multa inpie locutum: sine ulla cunctatione
criminationem respuit. instabat certo uultu index causam quaerens, cur sibi
fides non haberetur: adiecit non esse credibile ut, quem tantopere amaret, ab
eo inuicem non diligeretur. postremo, cum ad ius iurandum inimicitias serentis
malignitas confugisset, ne de periurio eius disputaret, adfirmauit numquam
Xenocratem illa dicturum fuisse, nisi ea dici expedire sibi iudicasset. non in
corpore mortali, sed in arce caelesti et quidem armatum animum eius uitae
stationem putes peregisse, humanorum uitiorum incursus a se inuicta pugna
repellentem cunctosque uirtutis numeros altitudinis suae sinu clausos
custodientem.
4.1.ext.3 Nequaquam Platoni litterarum commendatione par Syracusanus Dio,
sed quod ad praestandam moderationem adtinuit, uehementioris experimenti.
patria pulsus a Dionysio tyranno Megaram petierat ubi cum Theodorum principem
eius urbis domi conuenire uellet neque admitteretur, multum diuque ante fores
retentus comiti suo 'patienter hoc ferendum est' ait: 'forsitan enim et nos,
cum in gradu dignitatis nostrae essemus, aliquid tale fecimus'. qua
tranquillitate consilii ipse sibi condicionem exilii placidiorem reddidit.
4.1.ext.4 Thrasybulus etiam hoc loci adprehendendus est, qui populum
Atheniensem xxx tyrannorum saeuitia sedes suas relinquere coactum dispersamque
et uagam uitam miserabiliter exigentem, animis pariter atque armis confirmatum
in patriam reduxit. insignem deinde restitutione libertatis uictoriam clariorem
aliquanto moderationis laude fecit: plebei enim scitum interposuit, ne qua
praeteritarum rerum mentio fieret. haec obliuio, quam Athenienses amnestian
uocant, concussum et labentem ciuitatis statum in pristinum habitum reuocauit.
4.1.ext.5 Non minoris
admirationis illud. Stasippus Tegeates hortantibus amicis ut grauem in
administratione rei publicae aemulum, sed alioqui probum et ornatum uirum
qualibet ratione uel tolleret uel summoueret negauit se facturum, ne quem in
tutela patriae bonus ciuis locum obtineret, malus et inprobus occuparet, seque
potius uehementer <ab> aduersario urgueri quam patriam egregio aduocato
carere praeoptauit.
4.1.ext.6 Pittaci quoque
moderatione pectus instructum. qui Alcaeum poetam et amaritudine odii et
uiribus ingenii aduersus se pertinacissime usum tyrannidem a ciuibus delatam
adeptus tantum modo quid in <eo> opprimendo posset admonuit.
4.1.ext.7 Huius uiri mentio
subicit ut de septem sapien tium moderatione referam. a piscatoribus in Milesia
regione euerriculum trahentibus quidam iactum emerat. extracta deinde magni
ponderis aurea Delphica mensa orta controuersia est, illis piscium se capturam
uendidisse adfirmantibus, hoc fortunam ductus emisse dicente. qua cognitione
propter nouitatem rei et magnitudinem pecuniae ad uniuersum ciuitatis eius
populum delata placuit Apollinem Delphicum consuli cuinam adiudicari mensa
deberet. deus respondit illi esse dandam, qui sapientia ceteros praestaret, his
uerbis:
t§w sof§& pr´tow
p“ntvn; to tü tr§pod' a»d´. tum Milesii consensu Thaleti mensam dederunt. ille
cessit ea Bianti, Bias Pittaco, is protinus alii, deincepsque per omnium vii
sapientium orbem ad ultimum ad Solonem peruenit, qui et titulum amplissimae
prudentiae et praemium ad ipsum Apollinem transtulit.
4.1.ext.8 Atque ut
Theopompo quoque Spartanorum regi moderationis testimonium reddamus, [qui] cum
primus instituisset ut ephori Lacedaemone crearentur, ita
fu<tu>ri regiae potestati
oppositi, quemadmodum Romae consulari imperio tribuni pl. sunt obiecti, atque
illi cum uxor dixisset id egisse illum, ut filiis minorem potestatem
relinqueret, 'relinquam' inquit, 'sed diuturniorem'. optime quidem: ea enim
demum tuta est potentia, quae uiribus suis modum inponit. igitur Theopompus
regnum legitimis uinculis constringendo, quo longius a licentia retraxit, hoc
ad beniuolentiam ciuium propius admouit.
4.1.ext.9 Antiochus autem a
L. Scipione ultra Taurum montem imperii finibus summotis, cum Asiam prouinciam
uicinasque ei gentes amisisset, gratias agere populo Romano non dissimulanter tulit,
quod nimis magna procuratione liberatus modicis regni terminis uteretur. et
sane nihil est tam praeclarum aut tam magnificum, quod non moderatione
temperari desideret.
4.2.init Quae
quoniam multis et claris auctoribus inlustrata est, transgrediamur ad egregium
humani animi ab odio ad gratiam deflexum et quidem eum laeto stilo persequamur:
nam si placidum mare ex aspero caelumque ex nubilo serenum hilari aspectu
sentitur, si bellum pace mutatum plurimum gaudii adfert, offensarum etiam acerbitas
deposita candida relatione celebranda est.
4.2.1 M. Aemilius Lepidus,
bis consul et pontifex maximus splendorique honorum
par<i> uitae grauitate, diutinas
ac uehementes inimicitias cum Fuluio Flacco eiusdem amplitudinis uiro gessit.
quas, ut simul censores renuntiati sunt, in campo deposuit existimans non
oportere eos priuatis inimicitiis dissidere, qui publice summa iuncti essent
potestate. id iudicium animi eius et praesens aetas conprobauit et nobis
ueteres annalium scriptores laudandum tradiderunt.
4.2.2 Sicuti Liui quoque
Salinatoris finiendarum simultatium inlustre consilium ignotum posteritati esse
noluerunt: is namque, etsi Neronis odio ardens in exilium profectus fuerat
testimonio eius praecipue adflictus, tamen, postquam eum inde reuocatum ciues
collegam illi in consulatu dederunt, et ingenii sui, quod erat acerrimum, et
iniuriae, quam grauissimam acceperat, obliuisci sibi imperauit, ne, si
dissidente animo consortionem imperii usurpare uoluisset, pertinacem exhibendo
inimicum malum consulem ageret. quae quidem mentis ad tranquilliorem habitum
inclinatio in aspero ac difficili temporum articulo plurimum salutis urbi atque
Italiae attulit, quia pari uirtutis inpetu conisi terribilis Punicas uires
contuderunt.
4.2.3 Clarum etiam in Africano superiore ac Ti. Graccho depositarum
inimicitiarum exemplum, si quidem ad cuius mensae sacra odio dissidentes
uenerant, ab ea et amicitia et adfinitate iuncti discesserunt: non contentus
enim Scipio auctore senatu in Capitolio Iouis epulo cum Graccho concordiam
communicasse filiam quoque ei Corneliam protinus ibi despondit.
4.2.4 Sed huiusce generis humanitas etiam in M. Cicerone praecipua apparuit:
Aulum namque Gabinium repetundarum reum summo studio defendit, qui eum in
consulatu suo urbe expulerat, idemque P. Vatinium dignitati suae semper
infestum duobus publicis iudiciis tutatus est, ut sine ullo crimine leuitatis,
ita cum aliqua laude, quia speciosius aliquanto iniuriae beneficiis uincuntur
quam mutui odii pertinacia pensantur.
4.2.5 Ciceronis autem factum adeo uisum est probabile, ut imitari id ne
inimicissimus quidem illi P. Pulcher dubitauerit. qui incesti crimine a tribus
Lentulis accusatus unum ex his ambitus reum patrocinio suo protexit atque in
animum induxit et iudices et praetorem et Vestae aedem intuens amicum Lentulo
agere, inter quae ille salutem eius foedo crimine obruere cupiens hostili uoce
perorauerat.
4.2.6 Caninius autem Gallus reum pariter atque accusatorem admirabilem egit,
et C. Antonii, quem damnauerat, filiam in matrimonium ducendo et M. Colonium, a
quo damnatus fuerat, rerum suarum procuratorem habendo.
4.2.7 Caeli uero Rufi ut uita inquinata, ita misericordia, quam Q. Pompeio
praestitit, probanda. cui a se publica quaestione prostrato, cum mater Cornelia
fidei commissa praedia non redderet, atque iste auxilium suum litteris
inplorasset, pertinacissime absenti adfuit: recitauit etiam eius epistolam
<in> iudicio ultimae necessitatis indicem, qua impiam Corneliae auaritiam
subuertit. factum propter eximiam humanitatem ne sub Caelio quidem auctore
repudiandum.
4.3.init. Magna cura praecipuoque studio referendum est
quantopere libidinis et auaritiae furori similis impetus ab inlustrium uirorum
pectoribus consilio ac ratione summoti sint, quia ii demum penates, ea ciuitas,
id regnum aeterno in gradu facile steterit, ubi minimum uirium ueneris
pecuniaeque cupido sibi uindicauerit: nam quo istae generis humani certissimae
pestes penetrarunt, iniuria dominatur, infamia flagrat, uis habitat, bella gignuntur.
fauentibus igitur linguis contrarios his tam diris uitiis mores commemoremus.
4.3.1 Quartum et uicesimum annum agens Scipio, cum in Hispania Karthagine
oppressa maioris Karthaginis capiendae sumpsisset auspicia multosque obsides,
quos in ea urbe Poeni clausos habuerant, in suam potestatem redegisset, eximiae
inter eos formae uirginem aetatis adultae et iuuenis et caelebs et uictor,
postquam comperit inlustri loco inter Celtiberos natam nobilissimoque gentis
eius Indibili desponsam, arcessitis parentibus et sponso inuiolatam tradidit.
aurum quoque, quod pro redemptione puellae allatum erat, summae dotis adiecit.
qua continentia ac munificentia Indibilis obligatus Celtiberorum animos Romanis
adplicando meritis eius debitam gratiam retulit.
4.3.2 Verum ut huius uiri abstinentiae testis Hispania, ita M. Catonis
Epiros, Achaia, Cyclades insulae, maritima pars Asiae, prouincia Cypros. unde
cum pecuniae deportandae ministerium sustineret, tam auersum animum ab omni
uenere quam a lucro habuit in maxima utriusque intemperantiae materia uersatus:
nam et regiae diuitiae potestate ipsius continebatur et fertilissimae
deliciarum tot Graeciae urbes necessaria totius nauigationis deuerticula erant.
atque id Munatius Rufus Cypriacae expeditionis fidus comes scriptis suis
significat. cuius testimonium non amplector: propio enim argumento laus ista
nititur, quoniam ex eodem naturae utero et continentia nata est et Cato.
4.3.3 Drusum etiam Germanicum, eximiam Claudiae familiae gloriam patriaeque
rarum ornamentum, et quod super omnia est, operum suorum pro habitu aetatis
magnitudine uitrico pariter ac fratri Augustis duobus rei publicae diuinis
oculis mirifice respondentem, constitit usum ueneris intra coniugis caritatem
clausum tenuisse. Antonia quoque, femina laudibus uirilem familiae suae
claritatem supergressa, amorem mariti egregia fide pensauit, quae post eius
excessum forma <et> aetate florens conuictum socrus pro coniugio habuit,
in eodemque toro alterius adulescentiae uigor extinctus est, alterius uiduitatis
experientia consenuit. hoc cubiculum talibus experimentis summam inponat.
4.3.4 Deinceps et his uacemus, quorum animus aliquo in momento ~ ponendi
pecuniam numquam uacuit. Cn. Marcius patriciae gentis adulescens, Anci regis
clara progenies, cui Corioli Volscorum oppidum capti cognomen adiecerunt, cum
editis conspicuae fortitudinis operibus a Postumo Cominio consule accurata
oratione apud milites laudatus omnibus donis militaribus et agri centum
iugeribus et x captiuorum electione et totidem ornatis equis, centenario boum
grege argentoque, quantum sustinere ualuisset, donaretur, nihil ex his praeter
unius hospitis captiui salutem equumque, quo in acie uteretur, accipere uoluit.
qua tam circumspecta animi moderatione nescias utrum maiore cum laude praemia
elegerit an reiecerit.
4.3.5 M'. autem Curius, exactissima norma Romanae frugalitatis idemque
fortitudinis perfectissimum specimen, Samnitium legatis agresti se in scamno
adsidentem foco eque ligneo catillo cenantem++quales epulas apparatus indicio
est++spectandum praebuit: ille enim Samnitium diuitias contempsit, Samnites
eius paupertatem mirati sunt: nam cum ad eum magnum pondus auri publice missum
attulissent, benignis uerbis inuitatus ut eo uti uellet, uultum risu soluit
<et> protinus 'superuacuae' inquit, 'ne dicam ineptae legationis
ministri, narrate Samnitibus M'. Curium malle locupletibus imperare quam ipsum
fieri locupletem, atque istud ut pretiosum, ita malo hominum excogitatum munus
refertote et memento<te> me nec
acie uinci nec pecunia corrumpi posse'. Idem, cum Italia Pyrrum regem
exegisset, nihil omnino ex praeda regia, qua exercitum urbemque ditauerat,
adtigit. decretis etiam <a> senatu septenis iugeribus agri populo, sibi
autem quinquaginta, popularis adsignationis modum non excessit parum idoneum
rei publicae ciuem existimans qui eo, quod reliquis tribueretur, contentus non
es<se>t.
4.3.6 Idem sensit Fabricius Luscinus honoribus et auctoritate omni ciuitate
temporibus suis maior, censu par unicuique pauperrimo, qui a Samnitibus, quos
uniuersos in clientela habebat, x aeris et v pondo argenti et decem seruos sibi
missos in Samnium remisit, continentiae suae beneficio sine pecunia praediues,
sine usu familiae abunde comitatus, quia locupletem illum faciebat non multa
possidere, sed modica desiderare. ergo domus eius quemadmodum aere et argento
et mancipiis Samnitium uacua, ita gloria ex iis parta referta fuit. Consentanea
repudiatis donis Fabricii uota extiterunt: legatus enim ad Pyrrum profectus, cum
apud eum Cineam Thessalum narrantem audisset quendam Athenis esse clarum
sapientia suadentem ne quid aliud homines quam uoluptatis causa facere uellent,
pro monstro eam uocem accepit continuoque Pyrro et Samnitibus istam sapientiam
deprecatus est. licet Athenae doctrina sua glorientur, uir tamen prudens
Fabricii detestationem quam Epicuri
malu<er>it praecepta. quod
euentus quoque indicauit: nam quae urbs uoluptati plurimum tribuit, imperium
maximum amisit, quae labore delectata est, occupauit, et illa libertatem tueri
non ualuit, haec etiam donare potuit.
4.3.7 Curi et Fabrici Q. Tuberonem cognomine Catum discipulum fuisse merito
quis existimauerit. cui consulatum gerenti cum Aetolorum gens omnis usus uasa
argentea magno pondere et exquisita arte fabricata per legatos misisset, qui
superiore tempore gratulandi causa ad eum profecti retulerant fictilia se in
eius mensa uidisse, monitos ne continentiae quasi paupertati succurrendum
putarent cum suis sarcinis abire iussit. quam bene Aetolicis domestica
praetulerat, si frugalitatis eius exemplum posterior aetas sequi uoluisset!
nunc quo uentum est? a seruis impetrari uix potest ne eam supellectilem
fastidiant, qua tunc consul uti non erubuit.
4.3.8 At Perse rege deuicto Paulus, cum Macedonicis opibus ueterem atque
hereditariam urbis nostrae paupertatem eo usque satiasset, ut illo tempore
primum populus Romanus tributi praestandi onere se liberaret, penates suos
nulla ex parte locupletiores fecit, praeclare secum actum existimans, quod ex
illa uictoria alii pecuniam, ipse gloriam occupasset.
4.3.9 Atque huic animi eius iudicio Q. Fabius Gurges, N.
F<abius> Pictor, Q. Ogulnius
subscripserunt. qui legati <ad> Ptolomaeum regem missi munera, quae ab eo
priuatim acceperant, in aerarium, et quidem prius quam ad senatum legationem
referrent, detulerunt, scilicet de publico ministerio nihil cuiquam praeter
laudem bene administrati officii accedere debere iudicantes. iam illud
humanitatis senatus et attentae maiorum disciplinae indicium est: data sunt
enim legatis quae in aerarium reposuerant non solum patrum conscriptorum
decreto, sed etiam populi permissu ~ rum at quem legata quaestores prompta uni
cuique distribuerunt. ita in isdem Ptolomaei liberalitas, legatorum abstinentia,
senatus ac populi aequitas debitam probabilis facti portionem obtinuit.
4.3.10 Fabiorum et Ogulni continentiae Calpurnium Pisonem in consimili
genere laudis aemulum fuisse res ipsa documento est. consul graui fugitiuorum
bello a se liberata Sicilia eos, quorum praecipua opera usus fuerat,
imperatorio more donis prosequebatur. inter quos filium suum aliquot locis
proeliatum fortissime titulo trium librarum aureae coronae decorauit praefatus
non oportere a magistratu e publica pecunia erogari quod in ipsius domum
rediturum esset tantumque ponderis se testamento adulescenti legaturum
promisit, ut honorem publice a duce, pretium priuatim a patre reciperet.
4.3.11 Age, si quis hoc saeculo uir inluster pellibus haedinis pro stragulis
utatur tribusque seruis comitatus Hispaniam regat et quingentorum assium sumptu
transmarinam prouinciam petat, eodem cibo eodemque uino quo nautae contentus
sit, nonne miserabilis existimetur? atqui ista patientissime superior Cato
tolerauit, quia illum grata frugalitatis consuetudo in hoc genere uitae cum
summa dulcedine continebat.
4.3.12 Multum a prisca continentia spatio annorum posterior Cato discedit,
utpote in ciuitate iam diuite et lautitia gaudente natus. is tamen, cum bellis
ciuilibus interesset, filium secum trahens xii seruos habuit, numero plures
quam superior, temporum diuersis moribus pauciores.
4.3.13 Exultat animus
maximorum uirorum memoriam percurrens. Scipio Aemilianus post duos inclytos
consulatus totidemque suae praecipuae gloriae triumphos septem seruis sequentibus
officio legationis functus est. et, puto, Karthaginis ac Numantiae spoliis
conparare plures potuerat, nisi operum suorum ad se laudem, manubias ad patriam
redundare maluisset. itaque, cum per socios et exteras gentes iter faceret, non
mancipia eius, sed uictoriae numerabantur, nec quantum auri et argenti, sed
quantum amplitudinis pondus secum ferret aestimabatur.
4.3.14 Continentia uero
etiam in uniuersae plebis animis saepe numero cognita est, sed abunde erit ex
his duo exempla longe inter se distantium saeculorum retulisse. Pyrrus impetus
sui terrore soluto ac iam Epiroticis armis languentibus beniuolentiam populi
Romani mercari, quia uirtutem debilitare nequiuerat, cupiens paene totum
regiarum opum apparatum in urbem nostram transtulerat. ceterum cum et magni
pretii et uarii generis a legatis eius tam uirorum quam feminarum apta usui
munera circa domos ferrentur, nulla
cui<us>quam dono ianua patuit,
Tarentinaeque petulantiae animosus magis quam efficax defensor haud scio maiore
cum gloria huius urbis moribus <an armis> repulsus sit.
In illa quoque procella,
quam C. Marius et L. Cinna rei publicae inflixerant, abstinentia populi Romani
mirifica conspecta est: nam cum a se proscriptorum penates uulgi manibus
diripiendos obiecissent, inueniri nemo potuit, qui ciuili luctu praedam
peteret: unus enim quisque se ab his perinde ac si a sacris aedibus abstinuit.
quae quidem tam misericors continentia plebis tacitum crudelium uictorum
conuicium fuit.
4.3.ext.1 Ac ne eiusdem
laudis commemorationem externis inuideamus, Pericles Atheniensium princeps, cum
tragoediarum scriptorem Sophoclea in praetura collegam haberet, atque is
publico officio una districtus pueri ingenui praetereuntis formam inpensioribus
uerbis laudasset, intemperantiam eius increpans dixit praetoris non solum manus
a pecuniae lucro, sed etiam oculos a libidinoso aspectu continentes esse
debere.
4.3.ext.2 Sophocles autem
aetate iam senior, cum ab eo quidam quaereret an etiam nunc rebus ueneriis
uteretur, 'di meliora!' inquit: 'libenter enim istinc tamquam ex aliqua furiosa
profugi dominatione'.
4.3.ext.3 Aeque abstinentis
senectae Xenocratem fuisse accepimus. cuius opinionis non parua fides erit
narratio, quae sequitur. in peruigilio Phryne nobile Athenis scortum iuxta eum
uino grauem accubuit pignore cum quibusdam iuuenibus posito, an temperantiam
eius corrumpere posset. quam nec tactu nec sermone aspernatus, quoad uoluerat
in sinu suo moratam, propositi inritam dimisit. factum sapientia inbuti animi
abstinens, sed meretriculae quoque dictum perquam facetum: deridentibus enim se
adulescentibus, quod tam formosa
tamque elegans poti senis animum inlecebris pellicere non potuisset, pactumque
uictoriae pretium flagitantibus de homine se cum iis, non de statua pignus posuisse
respondit. potestne haec Xenocratis continentia a quoquam magis uere magisque
proprie demonstrari quam ab ipsa meretricula expressa est? Phryne pulchritudine
sua nulla parte constantissimam eius abstinentiam labefecit: quid? rex
Alexander diuitiis quatere potuit? ab illo quoque statuam et quidem aeque
frustra temptatam putes. legatos ad eum cum aliquot talentis miserat. quos in
academiam perductos solito sibi, id est modico apparatu et admodum paruulis
copiis excepit. postero die interrogantibus cuinam adnumerari pecuniam uellet,
'quid? uos' inquit 'hesterna cena non intellexistis ea me non indigere?' ita
rex philosophi amicitiam emere uoluit, philosophus regi suam uendere noluit.
4.3.ext.4 Alexander uero
cognomen inuicti adsecutus continentiam Diogenis cynici uincere non potuit. ad
quem cum in sole sedentem accessisset hortareturque ut, si qua praestari sibi
uellet, indicaret, quemadmodum erat in crepidine conlocatus, sordidae
appellationis, sed robustae uir praestantiae, 'mox' inquit 'de ceteris, interim
uelim a sole mihi non obstes'. quibus uerbis illa nimirum inhaesit sententia:
Alexander Diogenen gradu suo diuitiis pellere temptat, celerius Dareum armis.
Idem Syracusis, cum holera ei lauanti Aristippus dixisset, si 'Dionysium
adulari uelles, ista non esses', 'immo', inquit 'si tu ista esse uelles, non
adulare<re> Dionysium'.
4.4.init.
Maxima ornamenta esse matronis liberos, apud Pomponium Rufum collectorum libro *
sic inuenimus: Cornelia Gracchorum mater, cum Campana matrona apud illam
hospita ornamenta sua pulcherrima illius saeculi ostenderet, traxit eam
sermone, <donec> e schola redirent liberi, et 'haec' inquit 'ornamenta
sunt mea'. omnia nimirum habet qui nihil concupiscit, eo quidem certius ~ quam
cuncta possidet, quia dominium rerum conlabi solet, bonae mentis usurpatio
nullum tristioris fortunae recipit incursum. itaque quorsum attinet aut
diuitias in prima felicitatis parte aut paupertatem in ultimo miseriarum statu
ponere, cum et illarum frons hilaris multis intus amaritudinibus sit referta et
huius horridior aspectus solidis et certis bonis abundet? quod melius personis
quam uerbis repraesentabitur.
4.4.1 Regio imperio propter
nimiam Tarquinii superbiam finito consulatus initium Valerius Publicola cum
Iunio Bruto auspicatus est idemque postea tres consulatus acceptissimos populo
Romano gessit et plurimorum ac maximorum operum praetexto titulum imaginum
suarum amplificauit, cum interim fastorum illud columen patrimonio ne ad
exequiarum quidem inpensam sufficiente decessit, ideoque publica pecunia ductae
sunt. non adtinet ulteriore disputatione tanti uiri paupertatem scrutari:
abunde enim patet quid uiuus possederit, cui mortuo lectus funebris et rogus
defuit.
4.4.2 Quantae amplitudinis
Menenium Agrippam fuisse arbitremur, quem senatus et plebs pacis
in<ter> se faciendae auctorem
legit? quantae scilicet esse debuit arbiter publicae salutis. hic, nisi a
populo conlatis in capita sextantibus funeratus esset,++ita pecuniae inops
decessit++sepulturae honore caruisset. uerum idcirco perniciosa seditione
diuidua ciuitas manibus Agrippae in unum contrahi uoluit, quia eas pauperes
quidem, sed sanctas animaduerterat. cuius ut superstitis nullum fuit, quod in
censum deferretur, ita extincti hodieque amplissimum est patrimonium Romana
concordia.
4.4.3 In C. uero Fabricii
et Q. Aemilii Papi prin cipum saeculi sui domibus argentum fuisse confitear
oportet: uterque enim patellam deorum et salinum habuit, sed eo lautius
Fabricius, quod patellam suam corneo pediculo sustineri uoluit. Papus
quoque satis animose, qui cum hereditatis nomine ea accepisset, religionis
causa abalienanda non putauit.
4.4.4 Illi etiam praediuites, qui ab aratro arcessebantur, ut consules
fierent, uoluptatis causa sterile atque aestuosissimum Pupiniae solum uersabant
deliciarumque gratia uastissimas glebas plurimo cum sudore dissipabant? immo
uero, quos pericula rei publicae |