|
LIBER IX
9.1.init. Blandum etiam malum luxuria, quam accusare
aliquanto facilius est quam uitare, operi nostro inseratur, non quidem ut ullum
honorem recipiat, sed ut se ipsa recognoscens ad paenitentiam inpelli possit.
iungatur illi libido, quoniam ex isdem uitiorum principiis oritur, neque aut a
reprehensione aut ab emendatione separentur, gemino mentis errore
co<ne>xae.
9.1.1 C. Sergius Orata pensilia balinea
primus facere instituit. quae inpensa <a> leuibus initiis coepta ad suspensa
caldae aquae tantum non aequora penetrauit. idem, uidelicet ne gulam Neptuni
arbitrio subiectam haberet, peculiaria sibi maria excogitauit, aestuariis
intercipiendo fluctus pisciumque diuersos greges separatim molibus includendo,
ut nulla tam saeua tempestas inciderit, qua non Oratae mensae uarietate
ferculorum abundarent. aedificiis etiam spatiosis et excelsis deserta ad id
tempus ora Lucrini lacus pressit, quo recentiore usu conchyliorum frueretur:
ubi <dum> se publicae aquae cupidius inmergit, cum Considio publicano
iudicium nanctus est. in quo L. Crassus aduersus illum causam agens errare
amicum suum Considium dixit, quod putaret Oratam remotum a lacu cariturum
ostreis: namque ea, si inde petere non licuisset, in tegulis reperturum.
9.1.2 Huic nimirum magis Aesopus
tragoedus in adoptionem dare filium suum quam bonorum suorum heredem relinquere
debuit, non solum perditae, sed etiam furiosae luxuriae iuuenem. quem constat
cantu conmendabiles auiculas inmanibus emptas pretiis pro ficedulis ponere acetoque
liquatos magnae summae uniones potionibus aspergere solitum, amplissimum
patrimonium tamquam amaram aliquam sarcinam quam celerrime abicere cupientem.
quorum alterius senis, alterius adulescentis sectam secuti longius manus
porrexerunt: neque enim ullum uitium finitur ibi, ubi oritur. inde ab oceani
litoribus adtracti pisces, inde infusae culinis arcae censibusque edendi ac
bibendi uoluptas reperta.
9.1.3 Vrbi autem nostrae secundi Punici
belli finis et Philippus Macedoniae rex deuictus licentioris uitae fiduciam
dedit. quo tempore matronae Brutorum domum ausae sunt obsidere, qui abrogationi
legis Oppiae intercedere parati erant, quam feminae tolli cupiebant, quia his
nec ueste uarii coloris uti nec auri plus semunciam habere nec iuncto uehiculo
propius urbem mille passus nisi sacrificii gratia uehi permittebat. et quidem
optinuerunt ut ius per continuos xx annos seruatum aboleretur: non enim
prouiderunt saeculi illius uiri ad quem cultum tenderet insoliti coetus
pertinax studium aut quo se usque effusura esset legum uictrix audacia. quod si
animi muliebris apparatus intueri potuissent, quibus cotidie aliquid nouitatis
sumptuosius adiectum est, in ipso introitu ruenti luxuriae obstitissent. sed
quid ego de feminis ulterius loquar, quas et inbecillitas mentis et grauiorum
operum negata adfectatio omne studium ad curiosiorem sui cultum hortatur
conferre, cum temporum superiorum et nominis et animi excellentis uiros in hoc
priscae continentiae ignotum deuerticulum prolapsos uideam? idque iurgio
ipsorum pateat.
9.1.4 Cn. Domitius L. Crasso collegae suo
altercatione orta obiecit, quod columnas Hymettias in porticu domus haberet.
quem continuo Crassus quanti ipse domum suam aestimaret interrogauit, atque ut
respondit 'sexagies sestertio', 'qu<ant>o
ergo eam' inquit, 'minoris fore existimas, si decem arbusculas inde succidero?'
'ipso tricies sestertio' Domitius. tunc Crassus: 'uter igitur luxuriosior est,
egone, qui decem columnas centum milibus nummum emi, an tu, qui decem
arbuscularum umbram tricies sestertii summa conpensas?' sermonem oblitum Pyrri,
inmemorem Hannibalis iamque transmarinorum stipendiorum abundantia oscitantem!
et quanto tamen insequentium saeculorum aedificiis et nemoribus angustiorem ~
quam introduxerunt atque inchoatam a se lautitiam posteris relinquere quam a
maioribus acceptam continentiam retinere maluerunt.
9.1.5 Quid enim sibi uoluit princeps
suorum temporum Metellus Pius tunc, cum in Hispania aduentus suos ab hospitibus
aris et ture excipi patiebatur? cum Attalicis aulaeis contectos parietes laeto
animo intuebatur? cum inmanibus epulis apparatissimos interponi ludos sinebat?
cum palmata ueste conuiuia celebrabat demissasque lacunaribus aureas coronas
uelut caelesti capite recipiebat? et ubi ista? non in Graecia neque in Asia, quarum luxuria seueritas ipsa corrumpi poterat, sed
in horrida et bellicosa prouincia, cum praesertim acerrimus hostis Sertorius
Romanorum exercituum oculos Lusitanis telis praestringeret: adeo illi patris
sui Numidica castra exciderant. patet igitur quam celeri transitu luxuria
affluxerit: nam cuius adulescentia priscos mores uidit, senectus nouos orsa
est.
9.1.6 Consimilis mutatio in domo Curionum
extitit, si quidem forum nostrum et patris grauissimum supercilium et filii
sescenties sestertium aeris alieni aspexit, contractum famosa iniuria nobilium
iuuenum. itaque eodem tempore et in isdem penatibus diuersa saecula habitarunt,
frugalissimum alterum, alterum nequissimum.
9.1.7 P. autem Clodi iudicium quanta luxuria
et libidine abundauit! in quo, ut euidenter incesti crimine nocens reus absolueretur, noctes
matronarum et adulescentium nobilium magna summa emptae mercedis loco iudicibus
erogatae sunt. quo in flagitio tam taetro tamque multiplici nescias primum quem
detestere, qui istud corruptelae genus excogitauit, an qui pudicitiam suam
sequestrem periurii fieri passi sunt, an qui religionem stupro permutarunt.
9.1.8 Aeque flagitiosum illud conuiuium,
quod Gemellus tribunicius uiator ingenui sanguinis, sed officii intra seruilem
habitum deformis Metello [et] Scipioni consuli ac tribunis pl. magno cum rubore
ciuitatis conparauit: lupanari enim domi suae instituto Muniam et Flauiam, cum
a patre tum a uiro utramque inclitam, et nobilem puerum Saturninum in eo prostituit.
probrosae patientiae corpora, ludibrio temulentae libidini futura! epulas
consuli et tribunis non celebrandas, sed uindicandas!
9.1.9 Verum praecipue Catilinae libido
scelesta: nam uaesano amore Aureliae Orestillae correptus, cum unum impedimentum
uideret quo minus nuptiis inter se iungerentur, filium suum, quem et solum et
aetate iam puberem habebat, ueneno sustulit protinusque ex rogo eius maritalem
facem accendit ac nouae maritae orbitatem suam loco muneris erogauit. eodem
deinde animo ciuem gerens quo patrem egerat, filii pariter manibus et nefarie
adtemptatae patriae poenas dedit.
9.1.ext.1 At Campana luxuria perquam utilis
nostrae ciuitati fuit: inuictum enim armis Hannibalem inlecebris suis conplexa
uincendum Romano militi tradidit. illa uigilantissimum ducem, illa exercitum
acerrimum dapibus largis, abundanti uino, unguentorum fragrantia, ueneris usu
lasciuiore ad somnum et delicias euocauit. ac tum demum fracta et contusa
Punica feritas est, cum Seplasia ei <et> Albana castra esse coeperunt.
quid iis ergo uitiis foedius, quid etiam damnosius, quibus uirtus atteritur,
uictoriae relanguescunt, sopita gloria in infamiam conuertitur animique pariter
et corporis uires expugnantur, adeo ut nescias ab hostibusne <an> ab
illis capi perniciosius habendum sit?
9.1.ext.2 Quae etiam Volsiniensium urbem
grauibus et erubescendis cladibus inplicauerunt. erat opulenta, erat moribus et
legibus ordinata, Etruriae caput habebatur: sed postquam luxuria prolapsa est,
in profundum iniuriarum et turpitudinis decidit, ut seruorum se insolentissimae
dominationi subiceret. qui primum admodum pauci senatorium ordinem intrare
ausi, mox uniuersam rem publicam occupauerunt, testamenta ad arbitrium suum
scribi iubebant, conuiuia coetusque ingenuorum fieri uetabant, filias dominorum
in matrimonium ducebant. postremo lege sanxerunt ut stupra sua in uiduis
pariter atque nuptis inpunita essent ac ne qua uirgo ingenuo nuberet, cuius
castitatem non ante ex numero ipsorum aliquis delibasset.
9.1.ext.3 Age, Xerxes opum regiarum ostentatione
eximia eo usque luxuria gaudens, ut edicto praemium ei proponeret, qui nouum
uoluptatis genus repperisset, quanta, dum deliciis nimiis capitur, amplissimi
imperii ruina euasit!
9.1.ext.4 Antiochus quoque Syriae rex nihilo
cont<in>entioris exempli. cuius
caecam et amentem luxuriam exercitus imitatus magna ex parte aureos clauos
crepidis subiectos habuit argenteaque uasa ad usum culinae conparauit et
tabernacula textilibus sigillis adornata statuit, auaro potius hosti praeda
optabilis quam ulla ad uincendum strenuo mora.
9.1.ext.5 Nam Ptolomaeus rex accessio
uitiorum suorum uixit ideoque Physcon appellatus est. cuius nequitia quid
nequius? sororem natu maiorem communi fratri nuptam sibi nubere coegit. postea
deinde filia eius per uim stuprata ipsam dimisit, ut uacuum locum nuptiis
puellae faceret.
9.1.ext.6 Consentaneus igitur regibus suis
gentis Aegyptiae populus, qui ductu Archelai aduersus A. Gabinium moenibus
urbis egressus, cum castra uallo atque fossa cingere iuberetur, uniuersus
succlamauit ut id opus publica pecunia faciendum locaretur. quapropter deliciis
tam enerues animi spiritum exercitus nostri sustinere non potuerunt.
9.1.ext.7 Sed tamen effeminatior multitudo
Cypriorum, qui reginas
suas mulierum corporibus uelut gradibus constructis, quo mollius uestigia pedum
ponerent, currus conscendere aequo animo sustinebant: uiris enim, si modo uiri
erant, uita carere quam tam delicato imperio optemperare satius fuit.
9.2.init. Haec societas uitiorum lasciui
uultus et nouae cupiditati inhaerentium oculorum ac delicato cultu affluentis
perque uarios inlecebrarum motus uolitantis animi: crudelitatis uero horridus
habitus, truculenta species, uiolenti spiritus, uox terribilis, omnia minis et
cruentis imperiis referta. cui silentium donare crementum est adicere:
<et>enim quem modum sibi ipsa
statuet, si ne suggillationis quidem frenis fuerit reuocata? ad summam, cum
penes illam sit timeri, penes nos sit odisse.
9.2.1 L. Sulla, quem neque laudare neque
uituperare quisquam satis digne potest, quia, dum quaerit uictorias, Scipionem
[se] populo Romano, dum exercet, Hannibalem repraesentauit,++egregie namque
auctoritate nobilitatis defensa crudeliter totam urbem atque omnes Italiae
partes ciuilis sanguinis fluminibus inundauit++quattuor legiones contrariae
partis fidem suam secutas in publica uilla, quae in Martio campo erat,
nequiquam fallacis dexterae misericordiam inplorantes obtruncari iussit. quarum
lamentabiles quiritatus trepidae ciuitatis aures receperunt, lacerata ferro
corpora Tiberis inpatiens tanti oneris cruentatis aquis uehere est coactus. v
milia Praenestinorum spe salutis per P. Cethegum data extra moenia municipii
euocata, cum abiectis armis humi corpora prostrauissent, interficienda
protinusque per agros dispergenda curauit. quattuor milia et dcc dirae
proscriptionis edicto iugulatos in tabulas publicas retulit, uidelicet ne
memoria tam praeclarae rei dilueretur. nec contentus in eos saeuire, qui armis
a se dissenserant, etiam quieti animi ciues propter pecuniae magnitudinem per
nomenclatorem conquisitos proscriptorum numero adiecit. aduersus mulieres
quoque gladios destrinxit, quasi parum caedibus uirorum satiatus. id quoque
inexplebilis feritatis indicium est: abscisa miserorum capita modo non uultum
ac spiritum retinentia in conspectum suum afferri uoluit, ut oculis illa, quia
ore nefas erat, manderet. quam porro crudeliter se in M. Mario praetore gessit!
quem per ora uulgi ad sepulcrum Lutatiae gentis pertractum non prius uita
priuauit quam oculos infelices erueret et singulas corporis partes
confringeret. uix mihi ueri similia narrare uideor: at ille etiam M.
Plaetorium, quod ad eius supplicium exanimis ceciderat, continuo ibi mactauit,
nouus punitor misericordiae, apud quem iniquo animo scelus intueri scelus
admittere fuit. sed mortuorum umbris saltem pepercit? minime: nam C. Marii,
cuius, etsi postea hostis, quaestor tamen aliquando fuerat, erutos cineres in
Anienis alueum sparsit. en quibus actis felicitatis nomen adserendum putauit!
9.2.2 Cuius tamen crudelitatis C. Marius
inuidiam leuat: nam et ille nimia cupiditate persequendi inimicos iram suam
nefarie destrinxit, C. Caesaris consularis et censorii nobilissimum corpus
ignobili saeuitia trucidando, et quidem apud seditiosissimi et abiectissimi
hominis bustum: id enim malorum miserrimae tunc rei publicae deerat, ut Vario
Caesar piaculo caderet. paene tanti uictoriae eius non fuerunt, quarum oblitus
plus criminis domi quam laudis in militia meruit. idem caput M. Antoni abscisum
laetis manibus inter epulas per summam animi ac uerborum insolentiam aliquamdiu
tenuit clarissimique et ciuis et oratoris sanguine contaminari mensae sacra
passus <est> atque etiam P. Annium, qui id attulerat, in sinum suum
recentis caedis uestigiis aspersum recepit.
9.2.3 Damasippus nihil laudis habuit,
quod corrumperet, itaque memoria eius licentiore accusatione perstringitur.
cuius iussu principum ciuitatis capita hostiarum capitibus permixta sunt
Carbonisque Aruinae truncum corpus patibulo adfixum gestatum est. adeo aut
flagitiosissimi hominis praetura multum aut rei publicae maiestas nihil potuit.
9.2.4 Munatius etiam Flaccus, Pompeiani
nominis acrior quam probabilior defensor, cum ab imperatore Caesare in Hispania
inclusus moenibus Ateguensium obsideretur, efferatam crudelitatem suam
truculentissimo genere uaesaniae exercuit: omnes enim eius oppidi ciues, quos
studiosiores Caesaris senserat, iugulatos muris praecipitauit. feminas quoque
citatis nominibus uirorum, qui in contrariis castris erant, ut caedes coniugum
suarum cernerent, maternis<que>
gremiis superpositos liberos trucidauit. infantes alios in conspectu parentum
humo infligi, alios superiactatos pilis excipi iussit. quae auditu etiam intolerabilia
Romano iussu Lusitanis manibus administrata sunt, cuius gentis praesidio
Flaccus uallatus diuinis opibus uaecordi pertinacia resistebat.
9.2.ext.1 Transgrediemur nunc ad illa, quibus
ut par dolor, ita nullus nostrae ciuitatis rubor inest. Karthaginienses Atilium
Regulum palpebris resectis machinae, in qua undique praeacuti stimuli
eminebant, inclusum uigilantia pariter et continuo tractu doloris necauerunt,
tormenti genus haud dignum passo, auctoribus dignissimum. eadem usi crudelitate
milites nostros quo<dam>
mar<i>ti<mo> certamine in
suam potestatem redactos nauibus substrauerunt, ut earum carinis ac pondere
elisi inusitata ratione mortis barbaram feritatem satiarent, taetro facinore pollutis
classibus ipsum mare uiolaturi.
9.2.ext.2 Eorum dux Hannibal, cuius maiore ex
parte uirtus saeuitia constabat, in flumine
<Ver>gello corporibus Romanis
ponte facto exercitum transduxit, ut aeque terrestrium scelestum
Karthaginiensium copiarum ingressum terra quam maritimarum Neptunus
experiretur. idem captiuos nostros oneribus et itinere fessos iam prima pedum
parte succisa relinquebat. quos uero in castra perduxerat, paria fere fratrum
et propinquorum iungens ferro decernere cogebat neque ante sanguine explebatur
quam ad unum uictorem omnes redegisset. iusto ergo illum odio, uerum tamen
tardo supplicio senatus Prusiae regis factum supplicem ad uoluntariam mortem
conpulit.
9.2.ext.3 Tam hercule quam Mitridatem regem,
qui una epistola lxxx ciuium Romanorum in Asia per urbes negotiandi gratia
dispersa interemit tantaeque prouinciae hospitalis deos iniusto, sed non inulto
cruore respersit, quoniam cum maximo cruciatu ueneno repugnantem spiritum suum
tandem succumbere coegit simulque piacula crucibus illis dedit, quibus [illos]
amicos suos auctore Gauro spadone libidinosus obsequio, scelestus imperio
adfecerat.
9.2.ext.4 ~ Zisemis, Diogyridis filii,
Thraciae regis, etsi minus admirabilem crudelitatem gentis ipsius feritas,
narrandam tamen rabies saeuitiae facit, cui neque uiuos homines medios secare
neque parentes liberorum uesci <cogere> corporibus nefas fuit.
9.2.ext.5 Iterum Ptolomaeus Physcon emergit,
paulo ante libidinosae amentiae taeterrimum exemplum, idem inter praecipua
crudelitatis indicia referendus: quid enim hoc facto truculentius? filium suum
nomine Memphiten, quem ex Cleopatra, eadem sorore et uxore, sustulerat,
liberalis formae, optimae spei puerum, in conspectu suo occidi iussit
protinusque caput eius et pedes praecisos [et manus] in cista chlamyde opertos
pro munere natalicio matri misit, perinde quasi ipse cladis, quam illi
inferebat, expers, ac non infelicior, quod in communi orbitate Cleopatram
miserabilem cunctis, se inuisum reddiderat. adeo caeco furore summa quaeque
efferuescit crudelitas, cum munimentum ex se ipsa repperit: nam cum
animaduerteret quanto sui odio patria teneretur, timori remedium scelere
petiuit, quoque tutius plebe trucidata regnaret, frequens iuuentute gymnasium
armis et igni circumdedit omnesque, qui in eo erant, partim ferro, partim
flamma necauit.
9.2.ext.6 Ochus autem, qui postea Darius
appellatus est, sanctissimo Persis iure iurando obstrictus ne quem ex
coniuratione, quae septem magos cum eo oppresserat, aut ueneno aut ferro aut
ulla ui aut inopia alimentorum necaret, crudeliorem mortis rationem
excogitauit, qua ~ hosustos sibi non perrupto uinculo religionis tolleret:
saeptum enim altis parietibus locum cinere conpleuit superpositoque tigno
prominente benigne cibo et potione exceptos in eo conlocabat, e quo somno sopiti
in illam insidiosam congeriem decidebant.
9.2.ext.7 Apertior et taetrior alterius Ochi
cognomine Artaxerxis crudelitas, qui Atossam sororem atque eandem socrum uiuam
capite defodit et patruum cum centum amplius filiis ac nepotibus uacua area
destitutum iaculis confixit nulla iniuria lacessitus, sed quod in his maximam
apud Persas probitatis et fortitudinis laudem consistere uidebat.
9.2.ext.8 Consimili genere aemulationis
instincta ciuitas Atheniensium indigno gloriae suae decreto Aeginensium
iuuentuti pollices abscidit, ut classe potens populus in certamen maritimarum
uirium secum descendere nequiret. non agnosco Athenas timori remedium a
crudelitate mutuantis.
9.2.ext.9 Saeuus etiam ille aenei tauri
inuentor, quo inclusi subditis ignibus longo et abdito cruciatu mugitus
resonantem spiritum edere cogebantur, ne eiulatus eorum humano sono uocis
expressi Phalaridis tyranni misericordiam implorare possent. quam quia
calamitosis deesse uoluit, taeterrimum artis suae opus primus inclusus merito
auspicatus est.
9.2.ext.10 Ac ne Etrusci quidem parum feroces
in poena excogitanda, qui uiuorum corpora cadaueribus aduersa aduersis alligata
atque constricta, ita ut singulae membrorum partes singulis essent
adconmodatae, tabescere simul patiebantur, amari uitae pariter ac mortis
tortores.
9.2.ext.11 Sicut illi barbari, quos ferunt
mactatarum pecudum intestinis et uisceribus egestis homines inserere, ita ut
capitibus tantummodo emineant, quoque [ut] diutius poenae sufficiant, cibo et
potione infelicem spiritum prorogare, donec intus putrefacti laniatui sint
animalibus, quae tabidis in corporibus nasci solent. queramur nunc cum rerum
natura, quod nos multis et asperis aduersae ualetudinis incommodis obnoxios
esse uoluerit, habitumque caelestis roboris humanae condicioni denegatum
moleste feramus, cum tot cruciatus sibimet ipsa mortalitas inpulsu crudelitatis
excogitauerit.
9.3.init. Ira quoque et odium in pectoribus
humanis magnos fluctus excitant, procursu celerior illa, nocendi cupidine hoc
pertinacius, uterque consternationis plenus affectus ac numquam sine tormento
sui uiolentus, quia dolorem, cum inferre uult, patitur, amara sollicitudine ne
non contingat ultio anxius. sed proprietatis eorum certissimae sunt imagines,
quas <di> ipsi in claris personis aut dicto aliquo aut facto uehementiore
conspici uoluerunt.
9.3.1 Cum aduersus Hasdrubalem Liuius
Salinator bellum gesturus urbe egrederetur, monente Fabio Maximo ne ante
descenderet in aciem quam hostium uires animumque cognosset, primam occasionem
pugnandi non omissurum se respondit interrogatusque ab eodem quid ita tam
festinanter manum conserere uellet, 'ut quam celerrime' inquit 'aut gloriam ex
hostibus uictis aut ex ciuibus prostratis gaudium capiam'. ira tunc et uirtus
sermonem eius inter se diuiserunt, illa iniustae damnationis memor, haec
triumphi gloriae intenta. sed nescio an eiusdem fuerit hoc dicere et sic
uincere.
9.3.2 Ardentis spiritus uirum et bellicis
operibus adsuetum huc iracundiae stimuli egerunt: C. autem Figulum
mansuetissimum, pacato iuris ciuilis studio celeberrimum, prudentiae
moderationisque inmemorem reddiderunt: consulatus enim repulsae dolore
accensus, eo quidem magis, quod illum bis patri suo datum meminerat, cum ad eum
postero comitiorum die multi consulendi causa uenissent, omnes dimisit,
praefatus 'an nos consulere scitis, consulem facere nescitis?' dictum grauiter
et merito, sed tamen aliquanto melius non dictum: nam quis populo Romano irasci
sapienter potest?
9.3.3 Itaque ne illi quidem probandi, quamuis factum eorum nobilitatis
splendore protectum sit, qui, quod Cn. Flauius humillimae quondam sortis
praeturam adeptus erat, offensi anulos aureos sibimet ipsis et phaleras equis
suis detractas abiecerunt, doloris inpotentiam tantum non luctu professo
testati.
9.3.4 Talis irae motus aut singulorum aut
paucorum aduersus populum uniuersum: multitudinis erga principes ac duces eius
modi. Manlio Torquato amplissimam et gloriosissimam ex Latinis et Campanis
uictoriam in urbem referenti, cum seniores omnes laetitia ouantes occurrerent,
iuniorum nemo obuiam processit, quod filium adulescentem fortissime aduersus
imperium suum proeliatum securi percusserat. miserti sunt aequalis nimis aspere
puniti: nec factum eorum defendo, sed irae uim indico, quae unius ciuitatis et
aetates et adfectus diuidere ualuit.
9.3.5 Eademque tantum potuit, ut
uniuersum populi Romani equitatum a Fabio consule ad hostium copias
persequendas missum, cum et tuto et facile eas liceret delere, legis agrariae
ab eo impeditae memorem inmobilem retineret. illa uero etiam Appio duci, cuius
pater, dum pro senatus amplitudine nititur, commoda plebis acerrime
inpugnauerat, infensum exercitum faciendo uoluntaria fuga terga hosti, ne
triumphum imperatori quaereret, dare coegit. quotiens uictoriae uictrix!
congratulationem eius in Torquato spernendam, in Fabio pulcherrimam partem
omittendam, in Appio totam fugae postponendam reddidit.
9.3.6 Age, quam uiolenter se in pectore
uniuersi populi Romani gessit eo[dem] tempore, quo suffragiis eius dedicatio
aedis Mercurii M. Plaetorio primi pili centurioni data est praeteritis
consulibus, Appio, quod obstitisset quo minus aeri alieno suo succurreretur,
Seruilio, quod susceptam causam suam languido patrocinio protexisset. negas
efficacem esse iram, cuius hortatu miles summo imperio praelatus est?
9.3.7 Quae quidem non proculcauit tantum
imperia, sed etiam gessit inpotenter: nam Q. Metellus, cum utramque Hispaniam
consul prius, deinde pro consule paene
<to>tam subegisset, postquam
cognouit Q. Pompeium consulem inimicum suum successorem sibi mitti, omnes, qui
modo militiam suam uoluerunt finiri, dimisit, commeatus petentibus neque causis
excussis neque constituto tempore dedit, horrea custodibus remotis opportuna
rapinae praebuit, arcus sagittasque Cretensium frangi atque in amnem abici
iussit, elephantis cibaria dari uetuit. quibus factis ut cupiditati suae
indulsit, ita magnifice gestarum rerum gloriam corrupit meritumque honorem
triumphi hostium quam irae fortior uictor amisit.
9.3.8 Quid Sulla, dum huic uitio obtemperat, nonne multo
alieno sanguine profuso ad ultimum et suum erogauit? Puteolis enim ardens
indignatione, quod Granius princeps eius coloniae pecuniam a decurionibus ad
refectionem Capitolii promissam cunctantius daret, animi concitatione nimia
atque immoderato uocis impetu conuulso pectore spiritum cruore ac minis mixtum
euomuit, nec senio iam prolapsus, utpote sexagesimum ingrediens annum, sed
alita miseriis rei publicae inpotentia furens. igitur in dubio est Sullane
prior an iracundia sullae sit extincta.
9.3.ext.init. Neque ab ignotis exempla petere iuuat
et maximis uiris exprobare uitia sua uerecundiae est. ceterum cum propositi
fides excellentissima quaeque conplecti moneat, uoluntas operi cedat, dum
praeclara libenter probandi necessaria narranti conscientia non desit.
9.3.ext.1 Alexandrum iracundia sua propemodum caelo
deripuit: nam quid obstitit quo minus illuc adsurgeret nisi Lysimachus leoni
obiectus et Clitus hasta traiectus et Callisthenes mori iussus, quia tres
maximas uictorias totidem amicorum iniustis caedibus uicto reddidit?
9.3.ext.2 Quam uehemens deinde aduersus populum Romanum
Hamilcaris odium! quattuor enim puerilis aetatis filios intuens eiusdem numeri
catulos leoninos in perniciem imperii nostri alere se praedicabat. digna
nutrimenta, quae in exitium patriae suae, ut euenit, conuerterentur.
9.3.ext.3 E quibus Hannibal mature adeo patria uestigia
subsecutus est, ut eo exercitum in Hispaniam traiecturo et ob id sacrificante
viiii annorum natu altaria tenens iuraret se, cum primum per aetatem potuisset,
acerrimum hostem populi Romani futurum, <et> pertinacissimis precibus
instantis belli commilitium exprimeret. idem significare cupiens quanto inter
se odio Karthago et Roma dissiderent, inflicto in terram pede suscitatoque puluere,
tunc inter eas finem fore belli dixit, cum alterutra [pars] in habitum pulueris
esset redacta.
9.3.ext.4 In puerili pectore tantum uis odii potuit, sed
in muliebri quoque aeque multum ualuit: namque Samiramis Assyriorum regina, cum
ei circa cultum capitis sui occupatae nuntiatum esset Babylona defecisse,
altera parte crinium adhuc soluta protinus ad eam expugnandam cucurrit nec
prius decorem capillorum in ordinem quam urbem in potestatem suam redegit.
quocirca statua eius Babylone posita est illo habitu, quo ad ultionem exigendam
celeritate praecipi<ti>
tetendit.
9.4.init. Protrahatur etiam auaritia,
latentium indagatrix lucrorum, manifestae praedae auidissima uorago, neque
habendi fructu felix et cupiditate quaerendi miserrima.
9.4.1 Cum admodum locupleti L. Minucio Basilo falsum
testamentum quidam in Graecia subiecisset eiusdemque confirmandi gratia
potentissimos ciuitatis nostrae uiros, M. Crassum et Q. Hortensium, quibus
Minucius ignotus fuerat, tabulis heredes inseruisset, quamquam euidens fraus
erat, tamen uterque pecuniae cupidus facinoris alieni munus non repudiauit.
quantam culpam quam leniter retuli! lumina curiae, ornamenta fori, quod scelus
uindicare debebant, inhonesti lucri captura inuitati auctoritatibus suis
texerunt.
9.4.2 Verum aliquanto maiores uires in Q. Cassio exhibuit,
qui in Hispania Silium et Calpurnium, occidendi sui gratia cum pugionibus
deprehensos quinquagies sestertium ab illo, ab hoc sexagies pactus dimisit. en
quem dubites, si alterum tantum daretur, iugulum quoque suum aequo animo illis
fuisse praebiturum.
9.4.3 Ceterum auaritia ante omnes L. Septimulei praecordia
possedit, qui, cum C. Gracchi familiaris fuisset, caput eius abscidere et per
urbem pilo fixum ferre sustinuit, quia Opimius consul auro id se repensurum
edixerat. sunt qui tradant liquato plumbo eum cauatam partem capitis, quo
ponderosius esset, explesse. fuerit ille seditiosus, bono perierit exemplo,
clientis tamen scelesta famis in has usque iacentis iniurias esurire non
debuit.
9.4.ext.1 Odium merita Septimulei auaritia, Ptolomaei
autem regis Cypriorum risu prosequenda: nam cum anxiis sordibus magnas opes
corripuisset propterque eas periturum se uideret et ideo omni pecunia inposita
nauibus in altum processisset, ut classe perforata suo arbitrio periret et
hostes praeda carerent, non sustinuit mergere aurum et argentum, sed futurum
necis suae praemium domum reuexit. procul dubio hic non possedit diuitias, sed
a diuitiis possessus est, titulo rex insulae, animo pecuniae miserabile
mancipium.
9.5.1 Atque ut superbia quoque et inpotentia
in conspicuo ponatur, M. Fuluius Flaccus consul M. Plautii Hypsaei collega, cum
perniciosissimas rei publicae leges introduceret de ciuitate <Italiae>
danda et de prouocatione ad populum eorum, qui ciuitatem mutare noluissent,
aegre conpulsus est ut in curiam ueniret: deinde partim monenti, partim oranti
senatui ut incepto desisteret, responsum non dedit. tyrannici spiritus consul
haberetur, si aduersus unum senatorem hoc modo se gessisset, quo Flaccus in
totius amplissimi ordinis contemnenda maiestate uersatus est.
9.5.2 Quae a M. quoque Druso tribuno pl. per summam
contumeliam uexata est: parum enim habuit L. Philippum consulem, quia interfari
se contionantem ausus fuerat, obtorta gula, et quidem non per uiatorem, sed per
clientem suum adeo uiolenter in carcerem praecipitem egisse, ut multus e
naribus eius cruor profunderetur, uerum etiam, cum senatus ad eum misisset, ut
in curiam ueniret, 'quare non potius' inquit 'ipse in Hostiliam curiam
propinquam rostris, id est ad me, uenit?' piget adicere quod sequitur: tribunus
senatus imperium despexit, senatus tribuni uerbis paruit.
9.5.3 Cn. autem Pompeius quam insolenter! qui balineo
egressus ante pedes suos prostratum Hypsaeum ambitus reum, et nobilem uirum et
sibi amicum, iacentem reliquit contumeliosa uoce proculcatum: nihil enim eum
aliud agere quam ut conuiuium suum moraretur respondit, et huius dicti conscius
securo animo cenare potuit. ille uero etiam in foro non erubuit P. Scipionem
socerum suum legibus <ob>noxium,
quas ipse tulerat, in maxima quidem reorum [et] inlustrium ruina muneris loco a
iudicibus deposcere, maritalis lecti blanditiis statum rei publicae temerando.
9.5.4 Taetrum facto pariter ac dicto M. Antonii conuiuium:
nam cum ad eum triumuirum Caesetii Rufi senatoris caput allatum esset,
auersantibus id ceteris propius admoueri iussit ac diu diligenterque
considerauit. cunctis deinde expectantibus quidnam esset dicturus, 'hunc ego'
inquit 'notum non habui'. superba de senatore, inpotens de occiso confessio.
9.5.ext.1 Satis multa de nostris: aliena nunc
adiciantur. Alexandri regis uirtus ac felicitas tribus insolentiae
euidentissimis gradibus exultauit: fastidio enim Philippi Iouem Hammonem patrem
asciuit, taedio morum et cultus Macedonici uestem et instituta Persica
adsumpsit, spreto mortali habitu diuinum, aemulatus est, nec fuit ei pudori
filium, ciuem, hominem dissimulare.
9.5.ext.2 Iam Xerxes, cuius in nomine superbia et
inpotentia habitat, suo iure ~ tam insolenter, quod Graeciae indicturus bellum
adhibitis Asiae principibus, 'ne uiderer' inquit 'meo tantum modo usus
consilio, uos contraxi. ceterum mementote parendum magis uobis esse quam
suadendum'. adroganter, etiam si uictori repetere ei regiam contigisset: tam
deformiter uicti nescias utrum insolentius dictum an inprudentius.
9.5.ext.3 Hannibal autem Cannensis pugnae successu
elatus nec admisit quemquam ciuium suorum in castris nec responsum ulli
<nisi> per interpretem dedit. Maharbalem etiam, ante tabernaculum suum
clara uoce adfirmantem prospexisse quonam modo paucis diebus Romae in Capitolio
cenaret, aspernatus est. adeo felicitatis et moderationis diuiduum contubernium
est.
9.5.ext.4 Insolentiae uero inter Karthaginiensem et Campanum
senatum quasi aemulatio fuit: ille enim separato a plebe balineo lauabatur, hic
diuerso foro utebatur. quem morem Capuae aliquamdiu retentum C. quoque Gracchi
oratione in Plautium scripta patet.
9.6.init. Occultum iam et insidiosum malum,
perfidia, latebris suis extrahatur. cuius efficacissimae uires sunt mentiri ac
fallere, fructus in aliquo admisso scelere consistit, tum certus, cum
credulitatem nefariis uinculis circumdedit, tantum inconmodi humano generi
adferens, quantum salutis bona fides praestat. habeat igitur non minus
reprehensionis quam illa laudis consequitur.
9.6.1 Romulo regnante Spurius Tarpeius arci praeerat. cuius
filiam uirginem aquam sacris petitum extra moenia egressam Tatius ut armatos
Sabinos in arcem secum reciperet corrupit, mercedis nomine pactam quae in
sinistris manibus gerebant: erant autem <in> his armillae et anuli magno
ex pondere auri. loco potitum agmen Sabinorum puellam praemium flagitantem
armis obrutam necauit, perinde quasi promissum, quod ea quoque laeuis
gestauerant, solui<sse>t. absit
reprehensio, quia inpia proditio celeri poena uindicata est.
9.6.2 Ser. quoque Galba summae perfidiae: trium enim
Lusitaniae ciuitatium conuocato populo tamquam de conmodis eius acturus viii,
in quibus flos iuuentutis consistebat, electa et armis exuta partim trucidauit,
partim uendidit. quo facinore maximam cladem barbarorum magnitudine criminis
antecessit.
9.6.3 Cn. autem Domitium summi generis et magni animi uirum
nimia gloriae cupiditas perfidum existere coegit: iratus namque Bituito regi
Aruernorum, quod [tum] suam et Allobrogum gentem se etiam tum in prouincia
morante ad Q. Fabii successoris sui dexteram confugere hortatus esset, per
conloquii simulationem arcessitum hospitioque exceptum uinxit ac Romam naue
deportandum curauit. cuius factum senatus neque probare potuit neque rescindere
uoluit, ne remissus in patriam Bituitus bellum renouaret. igitur eum Albam
custodiae causa relegauit.
9.6.4 Viriathi etiam caedes duplicem perfidiae accusationem
recipit, in amicis, quod eorum manibus interemptus est, in Q. Seruilio Caepione
consule, quia is sceleris huius auctor inpunitate promissa fuit uictoriamque
non meruit, sed emit.
9.6.ext.1 Verum ut ipsum fontem perfidiae contemplemur, Karthaginienses
Xanthippum Lacedaemonium, cuius optima opera primo Punico bello usi fuerant et
quo iuuante Atilium Regulum ceperant, simulantes domum se reuehere, in alto
merserunt, quid tanto facinore petentes? an ne uictoriae eorum socius
superesset? extat nihilo minus, et quidem cum opprobrio, quem sine ulla gloriae
iactura inuiolatum reliquissent.
9.6.ext.2 Hannibal porro Nucerinos hortatu suo cum binis
uestimentis urbem inexpugnabilibus muris cinctam egressos uapore et fumo
balnearum strangulando, et Acerranorum senatum eadem ratione extra moenia
euocatum in profundum puteorum abiciendo nonne bellum aduersus populum Romanum
et Italiam professus aduersus ipsam fidem acrius gessit, mendaciis et fallacia
quasi praeclaris artibus gaudens? quo euenit ut alioqui insignem nominis sui
memoriam relicturus, in dubio maiorne an peior uir haberi deberet poneret.
9.7.init. Sed ut uiolentiae <et>
seditionis tam togatae quam etiam armatae facta referantur,ä
9.7.1 (Sed ut uiolentiae <et> seditionis tam togatae
quam etiam armatae facta referantur =init.), L. Equitium, qui se Ti. Gracchi filium simulabat
tribunatumque aduersus leges <cum> L. Saturnino petebat, a C. Mario
quintum consulatum gerente in publicam custodiam ductum populus claustris
carceris conuulsis raptum humeris suis per summam animorum alacritatem
portauit.
9.7.2 idemque Q. Metellum censorem, quod ab eo tamquam
Gracchi filio censum recipere nolebat, lapidibus prosternere conatus est,
adfirmantem tres tantum modo filios Ti. Graccho fuisse, e quibus unum in
Sardinia stipendia merentem, alterum infantem Praeneste, tertium post patris
mortem |