|
LIBER II
[I]
[1] Magna nobis pueris, Quinte frater, si memoria tenes,
opinio fuit L. Crassum non plus attigisse doctrinae, quam quantum prima illa
puerili institutione potuisset; M. autem Antonium omnino omnis eruditionis
expertem atque ignarum fuisse; erantque multi qui, quamquam non ita se rem
habere arbitrarentur, tamen, quo facilius nos incensos studio discendi a
doctrina deterrerent, libenter id, quod dixi, de illis oratoribus praedicarent,
ut, si homines non eruditi summam essent prudentiam atque incredibilem
eloquentiam consecuti, inanis omnis noster esse labor et stultum in nobis
erudiendis patris nostri, optimi ac prudentissimi viri, studium videretur.
[2] Quos tum, ut pueri, refutare domesticis testibus patre et
C. Aculeone propinquo nostro et L. Cicerone patruo solebamus, quod de Crasso
pater et Aculeo, quocum erat nostra matertera, quem Crassus dilexit ex omnibus
plurimum, et patruus, qui cum Antonio in Ciliciam profectus una decesserat,
multa nobis de eius studio et doctrina saepe narravit; cumque nos cum consobrinis
nostris, Aculeonis filiis, et ea disceremus, quae Crasso placerent, et ab eis
doctoribus, quibus ille uteretur, erudiremur, etiam illud saepe intelleximus,
cum essemus eius domi, quod vel pueri sentire poteramus, illum et Graece sic
loqui, nullam ut nosse aliam linguam videretur, et doctoribus nostris ea ponere
in percontando eaque ipsum omni in sermone tractare, ut nihil esse ei novum,
nihil inauditum videretur. [3] De Antonio vero, quamquam
saepe ex humanissimo homine patruo nostro acceperamus, quem ad modum ille vel
Athenis vel Rhodi se doctissimorum hominum sermonibus dedisset, tamen ipse
adulescentulus, quantum illius ineuntis aetatis meae patiebatur pudor, multa ex
eo saepe quaesivi. Non erit profecto tibi, quod scribo, hoc novum; nam iam tum
ex me audiebas mihi illum ex multis variisque sermonibus nullius rei, quae
quidem esset in eis artibus, de quibus aliquid existimare possem, rudem aut
ignarum esse visum. [4] Sed fuit hoc in utroque eorum, ut
Crassus non tam existimari vellet non didicisse, quam illa despicere et
nostrorum hominum in omni genere prudentiam Graecis anteferre; Antonius autem
probabiliorem hoc populo orationem fore censebat suam, si omnino didicisse
numquam putaretur; atque ita se uterque graviorem fore, si alter contemnere,
alter ne nosse quidem Graecos videretur. [5] Quorum consilium
quale fuerit, nihil sane ad hoc tempus; illud autem est huius institutae
scriptionis ac temporis, neminem eloquentia non modo sine dicendi doctrina, sed
ne sine omni quidem sapientia florere umquam et praestare potuisse.
[II] Etenim ceterae
fere artes se ipsae per se tuentur singulae; bene dicere autem, quod est
scienter et perite et ornate dicere, non habet definitam aliquam regionem,
cuius terminis saepta teneatur: omnia, quaecumque in hominum disceptationem
cadere possunt bene sunt ei dicenda, qui hoc se posse profitetur, aut
eloquentiae nomen relinquendum est. [6] Qua re equidem et in
nostra civitate et in ipsa Graecia, quae semper haec summa duxit, multos et
ingeniis eximiis et magna laude dicendi sine summa rerum omnium scientia fuisse
fateor; talem vero exsistere eloquentiam, qualis fuit in Crasso et Antonio, non
cognitis rebus omnibus, quae ad tantam prudentiam pertinerent, tantamque
dicendi copiam, quanta in illis fuit, non potuisse confirmo.
[7] Quo etiam feci libentius, ut eum sermonem, quem illi
quondam inter se de his rebus habuissent, mandarem litteris, vel ut illa
opinio, quae semper fuisset, tolleretur, alterum non doctissimum, alterum plane
indoctum fuisse; vel ut ea, quae existimarem a summis oratoribus de eloquentia
divinitus esse dicta, custodirem litteris, si ullo modo adsequi complectique
potuissem; vel me hercule etiam ut laudem eorum iam prope senescentem, quantum
ego possem, ab oblivione hominum atque a silentio vindicarem.
[8] Nam si ex scriptis cognosci ipsi suis potuissent, minus
hoc fortasse mihi esse putassem laborandum; sed cum alter non multum, quod
quidem exstaret, et id ipsum adulescens, alter nihil admodum scripti
reliquisset, deberi hoc a me tantis hominum ingeniis putavi, ut, cum etiam nunc
vivam illorum memoriam teneremus, hanc immortalem redderem, si possem.
[9] Quod hoc etiam spe adgredior maiore ad probandum, quia
non de Ser. Galbae aut C. Carbonis eloquentia scribo aliquid, in quo liceat
mihi fingere, si quid velim, nullius memoria iam me refellente, sed edo haec
eis cognoscenda, qui eos ipsos, de quibus loquor, saepe audierunt; ut duos
summos viros eis, qui neutrum illorum viderint, eorum, quibus ambo illi
oratores cogniti sint, vivorum et praesentium memoria teste commendemus.
[III]
[10] Nec vero te, carissime frater atque optime, rhetoricis
nunc quibusdam libris, quos tu agrestis putas, insequor ut erudiam; quid enim
tua potest esse oratione aut subtilius aut ornatius? Sed sive iudicio, ut soles
dicere, sive, ut ille pater eloquentiae de se Isocrates scripsit ipse, pudore a
dicendo et timiditate ingenua quadam refugisti, sive, ut ipse iocari soleo,
unum putasti satis esse non modo in una familia rhetorem, sed paene in tota
civitate, non tamen arbitror tibi hos libros in eo fore genere, quod merito
propter eorum, qui de dicendi ratione disputarunt, ieiunitatem bonarum artium
possit inludi; [11] nihil enim mihi quidem videtur in Crassi
et Antoni sermone esse praeteritum, quod quisquam summis ingeniis, acerrimis
studiis, optima doctrina, maximo usu cognosci ac percipi potuisse arbitraretur,
quod tu facillime poteris iudicare, qui prudentiam rationemque dicendi per te
ipsum, usum autem per nos percipere voluisti. Sed quo citius hoc, quod
suscepimus, non mediocre munus conficere possimus, omissa nostra adhortatione
ad eorum, quos proposuimus, sermonem disputationemque veniamus.
[12] Postero igitur
die, quam illa erant acta, hora fere secunda, cum etiam tum in lecto Crassus
esset et apud eum Sulpicius sederet, Antonius autem inambularet cum Cotta in
porticu, repente eo Q. Catulus senex cum C. Iulio fratre venit; quod ubi
audivit, commotus Crassus surrexit omnesque admirati maiorem aliquam esse
causam eorum adventus suspicati sunt. [13] Qui cum inter se,
ut ipsorum usus ferebat, amicissime consalutassent: "quid vos
tandem?" Crassus "num quidnam" inquit "novi?" "Nihil sane," inquit Catulus "etenim vides esse ludos;
sed - vel tu nos ineptos licet" inquit "vel molestos putes - cum ad
me in Tusculanum" inquit "heri vesperi venisset Caesar de Tusculano
suo, dixit mihi a se Scaevolam hinc euntem esse conventum, ex quo mira quaedam
se audisse dicebat; te, quem ego totiens omni ratione temptans ad disputandum
elicere non potuissem, permulta de eloquentia cum Antonio disseruisse et
tamquam in schola prope ad Graecorum consuetudinem disputasse: [14]
ita me frater exoravit ne ipsum quidem a studio audiendi nimis abhorrentem, sed
me hercule verentem, ne molesti vobis interveniremus, ut huc secum venirem;
etenim Scaevolam ita dicere aiebat, bonam partem sermonis in hunc diem esse
dilatam. Hoc tu si cupidius factum existimas, Caesari attribues;
si familiarius, utrique nostrum; nos quidem, nisi forte molesti intervenimus,
venisse delectat."
[IV]
[15] Tum Crassus "equidem, quaecumque vos causa huc
attulisset, laetarer, cum apud me viderem homines mihi carissimos et
amicissimos; sed tamen, vere dicam, quaevis mallem fuisset, quam ista, quam
dicis. Ego enim, ut, quem ad modum sentio, loquar, numquam mihi minus
quam hesterno die placui; magis adeo id facilitate quam alia ulla culpa mea
contigit, qui, dum obsequor adulescentibus, me senem esse sum oblitus fecique
id, quod ne adulescens quidem feceram, ut eis de rebus, quae doctrina aliqua
continerentur, disputarem. Sed hoc tamen cecidit mihi
peropportune, quod transactis iam meis partibus ad Antonium audiendum
venistis." [16] Tum Caesar "equidem,"
inquit "Crasse, ita sum cupidus in illa longiore te ac perpetua
disputatione audiendi, ut, si id mihi minus contingat, vel hoc sim cotidiano
tuo sermone contentus; itaque experiar equidem illud, ut ne Sulpicius
familiaris meus aut Cotta plus quam ego apud te valere videantur, et te exorabo
profecto, ut mihi quoque et Catulo tuae suavitatis aliquid impertias; sin tibi
id minus libebit, non te urgebo neque committam, ut, dum vereare tu ne sis
ineptus, me esse iudices." [17] Tum ille "ego me
hercule" inquit, "Caesar, ex omnibus Latinis verbis huius verbi vim
vel maximam semper putavi; quem enim nos ineptum vocamus, is mihi videtur ab
hoc nomen habere ductum, quod non sit aptus, idque in sermonis nostri
consuetudine perlate patet; nam qui aut tempus quid postulet non videt aut
plura loquitur aut se ostentat aut eorum, quibuscum est, vel dignitatis vel
commodi rationem non habet aut denique in aliquo genere aut inconcinnus aut
multus est, is ineptus esse dicitur. [18] Hoc vitio cumulata
est eruditissima illa Graecorum natio; itaque quod vim huius mali Graeci non
vident, ne nomen quidem ei vitio imposuerunt; ut enim quaeras omnia, quo modo
Graeci ineptum appellent, non reperies. Omnium autem ineptiarum, quae sunt
innumerabiles, haud sciam an nulla sit maior quam, ut illi solent, quocumque in
loco, quoscumque inter homines visum est, de rebus aut difficillimis aut non
necessariis argutissime disputare. Hoc nos ab istis adulescentibus facere
inviti et recusantes heri coacti sumus."
[V]
[19] Tum Catulus "ne Graeci quidem," inquit
"Crasse, qui in civitatibus suis clari et magni fuerunt, sicuti tu es
nosque omnes in nostra re publica volumus esse, horum Graecorum, qui se
inculcant auribus nostris, similes fuerunt, nec in otio sermones huius modi
disputationesque fugiebant. [20] Ac si tibi videntur, qui
temporis, qui loci, qui hominum rationem non habent, inepti, sicut debent
videri, num tandem aut locus hic non idoneus videtur, in quo porticus haec
ipsa, ubi nunc ambulamus, et palaestra et tot locis sessiones gymnasiorum et Graecorum
disputationum memoriam quodam modo commovent? Aut num importunum tempus in
tanto otio, quod et raro datur et nunc peroptato nobis datum est? Aut
homines ab hoc genere disputationis alieni, qui omnes ei sumus, ut sine his
studiis vitam nullam esse ducamus?" [21] "Omnia
ista" inquit Crassus "ego alio modo interpretor, qui primum
palaestram et sedes et porticus etiam ipsos, Catule, Graecos exercitationis et
delectationis causa non disputationis invenisse arbitror; nam et saeculis multis
ante gymnasia inventa sunt, quam in eis philosophi garrire coeperunt, et hoc
ipso tempore, cum omnia gymnasia philosophi teneant, tamen eorum auditores
discum audire quam philosophum malunt; qui simul ut increpuit, in media
oratione de maximis rebus et gravissimis disputantem philosophum omnes
unctionis causa relinquunt; ita levissimam delectationem gravissimae, ut ipsi
ferunt, utilitati anteponunt. [22] Otium autem quod dicis
esse, adsentior; verum oti fructus est non contentio animi, sed relaxatio.
[VI] Saepe ex socero
meo audivi, cum is diceret socerum suum Laelium semper fere cum Scipione
solitum rusticari eosque incredibiliter repuerascere esse solitos, cum rus ex
urbe tamquam e vinclis evolavissent. Non audeo dicere de talibus
viris, sed tamen ita solet narrare Scaevola, conchas eos et umbilicos ad
Caietam et ad Laurentum legere consuesse et ad omnem animi remissionem ludumque
descendere. [23] Sic enim res sese habet, ut, quem ad
modum volucris videmus procreationis atque utilitatis suae causa effingere et
construere nidos, easdem autem, cum aliquid effecerint, levandi laboris sui
causa passim ac libere solutas opere volitare, sic nostri animi negotiis
forensibus atque urbano opere defessi gestiant ac volitare cupiant vacui cura
ac labore. [24] Itaque illud ego, quod in causa Curiana
Scaevolae dixi, non dixi secus ac sentiebam: nam "si," inquam
"Scaevola, nullum erit testamentum recte factum, nisi quod tu scripseris,
omnes ad te cives cum tabulis veniemus, omnium testamenta tu scribes unus. Quid igitur?" inquam "Quando ages negotium publicum? Quando
amicorum? Quando tuum? Quando denique nihil ages?" Tum
illud addidi "mihi enim liber esse non videtur, qui non aliquando nihil
agit." In qua permaneo, Catule, sententia meque, cum huc
veni, hoc ipsum nihil agere et plane cessare delectat. [25]
Nam, quod addidisti tertium, vos esse eos, qui vitam insuavem sine his studiis
putaretis, id me non modo non hortatur ad disputandum, sed etiam deterret. Nam ut C. Lucilius, homo doctus et perurbanus, dicere solebat ea,
quae scriberet neque se ab indoctissimis neque a doctissimis legi velle, quod
alteri nihil intellegerent, alteri plus fortasse quam ipse; de quo etiam
scripsit "Persium non curo legere," - hic fuit enim, ut noramus,
omnium fere nostrorum hominum doctissimus - "Laelium Decumum volo,"
quem cognovimus virum bonum et non inlitteratum, sed nihil ad Persium; sic ego,
si iam mihi disputandum sit de his nostris studiis, nolim equidem apud
rusticos, sed multo minus apud vos; malo enim non intellegi orationem meam quam
reprehendi."
[VII]
[26] Tum Caesar "equidem," inquit "Catule, iam
mihi videor navasse operam, quod huc venerim; nam haec ipsa recusatio
disputationis disputatio quaedam fuit mihi quidem periucunda. Sed
cur impedimus Antonium, cuius audio esse partis, ut de tota eloquentia
disserat, quemque iam dudum et Cotta et Sulpicius exspectat?" [27]
"Ego vero" inquit Crassus "neque Antonium verbum facere patiar
et ipse obmutescam, nisi prius a vobis impetraro" -
"Quidnam?" inquit Catulus. "Vt hic sitis
hodie." Tum, cum ille dubitaret, quod ad fratrem
promiserat, "ego" inquit Iulius "pro utroque respondeo: sic
faciemus; atque ista quidem condicione, vel ut verbum nullum faceres, me
teneres." [28] Hic Catulus adrisit et simul,
"praecisa" inquit "mihi quidem est dubitatio, quoniam neque domi
imperaram et hic, apud quem eram futurus, sine mea sententia tam facile
promisit."
Tum omnes oculos in Antonium
coniecerunt, et ille "audite vero, audite," inquit "hominem enim
audietis de schola atque a magistro et Graecis litteris eruditum, et eo quidem
loquar confidentius, quod Catulus auditor accessit, "cui non solum nos
Latini sermonis, sed etiam Graeci ipsi solent suae linguae subtilitatem
elegantiamque concedere. [29] Sed quia tamen hoc totum,
quicquid est, sive artificium sive studium dicendi, nisi accessit os, nullum
potest esse, docebo vos, discipuli, id quod ipse non didici, quid de omni
genere <dicendi> sentiam." [30] Hic postea quam
adriserunt, "res mihi videtur esse" inquit "facultate praeclara,
arte mediocris; ars enim earum rerum est, quae sciuntur; oratoris autem omnis
actio opinionibus, non scientia, continetur; nam et apud eos dicimus, qui
nesciunt, et ea dicimus, quae nescimus ipsi; itaque et illi alias aliud eisdem
de rebus et sentiunt et iudicant et nos contrarias saepe causas dicimus, non
modo ut Crassus contra me dicat aliquando aut ego contra Crassum, cum alterutri
necesse sit falsum dicere, sed etiam ut uterque nostrum eadem de re alias aliud
defendat, cum plus uno verum esse non possit. Vt igitur in eius
modi re, quae mendacio nixa sit, quae ad scientiam non saepe perveniat, quae
opiniones hominum et saepe errores aucupetur, ita dicam, si causam putatis
esse, cur audiatis."
[VIII]
[31] "Nos vero et valde quidem" Catulus inquit
"putamus atque eo magis, quod nulla mihi ostentatione videris esse usurus;
exorsus es enim non gloriose, ut tu putas, magis a veritate, quam a nescio qua
dignitate." [32] "Vt igitur de ipso genere sum
confessus," inquit Antonius "artem esse non maximam, sic illud
adfirmo, praecepta posse quaedam dari peracuta ad pertractandos animos hominum
et ad excipiendas eorum voluntates. Huius rei scientiam si quis volet magnam
quandam artem esse dicere, non repugnabo; etenim cum plerique temere ac nulla
ratione causas in foro dicant, non nulli autem propter exercitationem aut
propter consuetudinem aliquam callidius id faciant, non est dubium quin, si
quis animadverterit, quid sit, qua re alii melius quam alii dicant, id possit
notare: ergo id qui toto in genere fecerit, is si non plane artem, at quasi
artem quandam inverterit. [33] Atque utinam, ut mihi illa
videor videre in foro atque in causis, item nunc, quem ad modum ea
reperirentur, possem vobis exquirere! Sed de me videro; nunc hoc propono, quod
mihi persuasi, quamvis ars non sit, tamen nihil esse perfecto oratore
praeclarius; nam ut usum dicendi omittam, qui in omni pacata et libera civitate
dominatur, tanta oblectatio est in ipsa facultate dicendi, ut nihil hominum aut
auribus aut mentibus iucundius percipi possit. [34] Qui enim
cantus moderata oratione dulcior inveniri potest? Quod carmen artificiosa
verborum conclusione aptius? Qui actor imitanda quam orator
suscipienda veritate iucundior? Quid autem subtilius quam
crebrae acutaeque sententiae? Quid admirabilius quam res
splendore inlustrata verborum? Quid plenius quam omni genere
rerum cumulata oratio? Neque ulla non propria oratoris res
est, quae quidem ornate dici graviterque debet.
[IX] [35]
Huius est in dando consilio de maximis rebus cum dignitate explicata sententia;
eiusdem et languentis populi incitatio et effrenati moderatio eadem facultate
et fraus hominum ad perniciem et integritas ad salutem vocatur. Quis
cohortari ad virtutem ardentius, quis a vitiis acrius revocare, quis vituperare
improbos asperius, quis laudare bonos ornatius, quis cupiditatem vehementius
frangere accusando potest? Quis maerorem levare mitius
consolando? [36] Historia vero testis temporum, lux
veritatis, vita memoriae, magistra vitae, nuntia vetustatis, qua voce alia nisi
oratoris immortalitati commendatur? Nam si qua est ars alia, quae verborum aut
faciendorum aut legendorum scientiam profiteatur; aut si quisquam dicitur nisi
orator formare orationem eamque variare et distinguere quasi quibusdam verborum
sententiarumque insignibus: aut si via ulla nisi ab hac una arte traditur aut
argumentorum aut sententiarum aut denique discriptionis atque ordinis, fateamur
aut hoc, quod haec ars profiteatur, alienum esse aut cum alia aliqua arte esse
commune: [37] sed si in hac una est ea ratio atque doctrina,
non, si qui aliarum artium bene locuti sunt, eo minus id est huius unius
proprium; sed ut orator de eis rebus, quae ceterarum artium sunt, si modo eas
cognovit, ut heri Crassus dicebat, optime potest dicere, sic ceterarum artium
homines ornatius illa sua dicunt, si quid ab hac arte didicerunt.
[38] Neque enim si de rusticis rebus agricola quispiam aut
etiam, id quod multi, medicus de morbis aut si de pingendo pictor aliquis
diserte scripserit aut dixerit, idcirco illius artis putanda est eloquentia; in
qua quia vis magna est in hominum ingeniis, eo multi etiam sine doctrina
aliquid omnium generum atque artium consequuntur; sed, quid cuiusque sit
proprium, etsi ex eo iudicari potest, cum videris, quid quaeque doceat, tamen
hoc certius esse nihil potest, quam quod omnes artes aliae sine eloquentia suum
munus praestare possunt orator sine ea nomen obtinere suum non potest; ut
ceteri, si diserti sint, aliquid ab hoc habeant, hic, nisi domesticis se
instruxerit copiis, aliunde dicendi copiam petere non possit."
[X]
[39] Tum Catulus "etsi," inquit "Antoni,
minime impediendus est interpellatione iste cursus orationis tuae, patiere
tamen mihique ignosces; " non enim possum quin exclamem," ut ait ille
in Trinummo: ita vim oratoris cum exprimere subtiliter visus es, tum laudare
copiosissime; quod quidem eloquentem vel optime facere oportet, ut eloquentiam
laudet; debet enim ad eam laudandam ipsam illam adhibere, quam laudat. Sed
perge porro; tibi enim adsentior vestrum esse hoc totum diserte dicere, idque
si quis in alia arte faciat, eum adsumpto aliunde uti bono, non proprio nec
suo." [40] Et Crassus "nox te" inquit
"nobis, Antoni, expolivit hominemque reddidit; nam hesterno sermone unius
cuiusdam operis, ut ait Caecilius, remigem aliquem aut baiulum nobis oratorem
descripseras, inopem quendam humanitatis atque inurbanum." Tum
Antonius "heri enim" inquit "hoc mihi proposueram, ut, si te
refellissem, hos a te discipulos abducerem; nunc, Catulo audiente et Caesare,
videor debere non tam pugnare tecum quam quid ipse sentiam dicere. [41]
Sequitur igitur, quoniam nobis est hic, de quo loquimur, in foro atque in
civium constituendus, ut videamus, quid ei negoti demus cuique eum muneri
velimus esse praepositum; nam Crassus heri, cum vos, Catule et Caesar, non
adessetis, posuit breviter in artis distributione idem, quod Graeci plerique
posuerunt, neque sane quid ipse sentiret, sed quid ab illis diceretur,
ostendit: duo prima genera quaestionum esse, in quibus eloquentia versaretur,
unum infinitum, alterum certum. [42] Infinitum mihi videbatur
id dicere, in quo aliquid generatim quaereretur, hoc modo: expetendane esset
eloquentia? Expetendine honores? Certum autem, in
quo quid in personis et in constituta re et definita quaereretur cuius modi
sunt, quae in foro atque in civium causis disceptationibusque versantur. [43]
Ea mihi videntur aut in lite oranda aut in consilio dando esse posita; nam
illud tertium, quod et a Crasso tactum est et, ut audio, [ille] ipse
Aristoteles, qui haec maxime inlustravit, adiunxit, etiam si opus est, minus
est tamen necessarium." "Quidnam?"
inquit Catulus; "an laudationes?
[XI]
[44] Id enim video poni genus tertium." "Ita," inquit Antonius
"et in eo quidem genere scio et me et omnis, qui adfuerunt, delectatos
esse vehementer, cum a te est Popilia, mater vestra, laudata, cui primum
mulieri hunc honorem in nostra civitate tributum puto. Sed non omnia,
quaecumque loquimur, mihi videntur ad artem et ad praecepta esse revocanda;
[45] ex eis enim fontibus, unde [ad] omnia ornamenta dicendi
[praecepta] sumuntur, licebit etiam laudationem ornare neque illa elementa
desiderare, quae ut nemo tradat, quis est qui nesciat, quae sint in homine
laudanda? Positis enim eis rebus, quas Crassus in illius orationis
suae, quam contra conlegam censor habuit, principio dixit: quae natura aut
fortuna darentur hominibus, in eis rebus se vinci posse animo aequo pati; quae
ipsi sibi homines parare possent, in eis rebus se pati non posse vinci; qui
laudabit quempiam, intelleget exponenda sibi esse fortunae bona; [46]
ea sunt generis, pecuniae, propinquorum, amicorum, opum, valetudinis, formae,
virium, ingeni et ceterarum rerum, quae sunt aut corporis aut extraneae; si
habuerit bene rebus eis usum; si non habuerit, sapienter caruisse; si amiserit,
moderate tulisse; deinde, quid sapienter is, quem laudet, quid liberaliter,
quid fortiter, quid iuste, quid magnifice, quid pie, quid grate, quid
humaniter, quid denique cum aliqua virtute aut fecerit aut tulerit: haec et
quae sunt eius generis facile videbit, qui volet laudare; et qui vituperare,
contraria." [47] "Cur igitur dubitas,"
inquit Catulus, "facere hoc tertium genus, quoniam est in ratione rerum? Non enim, si est facilius, eo de numero
quoque est excerpendum." "Quia nolo," inquit,
"omnia, quae cadunt aliquando in oratorem, quamvis exigua sint, ea sic
tractare, quasi nihil possit dici sine praeceptis suis; [48]
nam et testimonium saepe dicendum est ac non numquam etiam accuratius, ut mihi
etiam necesse fuit in Sex. Titium, seditiosum civem et turbulentum; explicavi
in eo testimonio dicendo omnia consilia consulatus mei, quibus illi tribuno
plebis pro re publica restitissem, quaeque ab eo contra rem publicam facta arbitrarer,
eui; diu retentus sum, multa audivi, multa respondi. Num igitur placet, cum de
eloquentia praecipias, aliquid etiam de testimoniis dicendis quasi in arte
tradere?" "Nihil sane" inquit Catulus "necesse est."
[XII] [49]
"Quid si, quod saepe summis viris accidit, mandata sint exponenda aut in
senatu ab imperatore aut ad imperatorem aut ad regem aut ad populum aliquem a
senatu, num quia genere orationis in eius modi causis accuratiore est utendum,
idcirco pars etiam haec causarum numeranda videtur aut propriis praeceptis
instruenda?" "Minime vero," inquit Catulus;
"non enim deerit homini diserto in eius modi rebus facultas ex ceteris
rebus et causis comparata." [50] "Ergo
item" inquit "illa, quae saepe diserte agenda sunt et quae ego paulo
ante, cum eloquentiam laudarem, dixi oratoris esse, neque habent suum locum
ullum in divisione partium neque certum praeceptorum genus et agenda sunt non
minus diserte, quam quae in lite dicuntur, obiurgatio, cohortatio, consolatio,
quorum nihil est, quod non summa dicendi ornamenta desideret; sed ex artificio
res istae praecepta non quaerunt." "Plane" inquit Catulus
"adsentior." [51] "Age vero," inquit Antonius
"qualis oratoris et quanti hominis in dicendo putas esse historiam
scribere?" "Si, ut Graeci scripserunt, summi," inquit Catulus;
"si, ut nostri, nihil opus est oratore; satis est non esse mendacem."
"Atqui, ne nostros contemnas," inquit Antonius,
"Graeci quoque ipsi sic initio scriptitarunt, ut noster Cato, ut Pictor,
ut Piso; [52] erat enim historia nihil aliud nisi
annalium confectio, cuius rei memoriaeque publicae retinendae causa ab initio
rerum Romanarum usque ad P. Mucium pontificem maximum res omnis singulorum annorum
mandabat litteris pontifex maximus referebatque in album et proponebat tabulam
domi, potestas ut esset populo cognoscendi, eique etiam nunc annales maximi
nominantur. [53] Hanc similitudinem scribendi multi secuti
sunt, qui sine ullis ornamentis monumenta solum temporum, hominum, locorum
gestarumque rerum reliquerunt; itaque qualis apud Graecos Pherecydes,
Hellanicus, Acusilas fuit aliique permulti, talis noster Cato et Pictor et
Piso, qui neque tenent, quibus rebus ornetur oratio - modo enim huc ista sunt
importata - et, dum intellegatur quid dicant, unam dicendi laudem putant esse
brevitatem. [54] Paulum se erexit et addidit maiorem
historiae sonum vocis vir optimus, Crassi familiaris, Antipater; ceteri non
exornatores rerum, sed tantum modo narratores fuerunt."
[XIII]
"Est," inquit Catulus "ut dicis; sed iste ipse Caelius neque
distinxit historiam varietate colorum neque verborum conlocatione et tractu
orationis leni et aequabili perpolivit illud opus; sed ut homo neque doctus
neque maxime aptus ad dicendum, sicut potuit, dolavit; vicit tamen, ut dicis,
superiores." [55] "Minime mirum," inquit
Antonius "si ista res adhuc nostra lingua inlustrata non est; nemo enim
studet eloquentiae nostrorum hominum, nisi ut in causis atque in foro eluceat;
apud Graecos autem eloquentissimi homines remoti a causis forensibus cum ad
ceteras res inlustris tum ad historiam scribendam maxime se applicaverunt:
namque et Herodotum illum, qui princeps genus hoc ornavit, in causis nihil
omnino versatum esse accepimus; atqui tanta est eloquentia, ut me quidem,
quantum ego Graece scripta intellegere possum, magno opere delectet;
[56] et post illum Thucydides omnis dicendi artificio mea
sententia facile vicit; qui ita creber est rerum frequentia, ut is verborum
prope numerum sententiarum numero consequatur, ita porro verbis est aptus et
pressus, ut nescias, utrum res oratione an verba sententiis inlustrentur: atqui
ne hunc quidem, quamquam est in re publica versatus, ex numero accepimus eorum,
qui causas dictitarunt; et hos ipsos libros tum scripsisse dicitur, cum a re
publica remotus atque, id quod optimo cuique Athenis accidere solitum est, in
exsilium pulsus esset; [57] hunc consecutus est Syracosius
Philistus, qui, cum Dionysi tyranni familiarissimus esset, otium suum
consumpsit in historia scribenda maximeque Thucydidem est, ut mihi videtur,
imitatus. Postea vero ex clarissima quasi rhetoris officina duo praestantes ingenio,
Theopompus et Ephorus ab Isocrate magistro impulsi se ad historiam contulerunt;
causas omnino numquam attigerunt.
[XIV]
[58] Denique etiam a philosophia profectus princeps Xenophon,
Socraticus ille, post ab Aristotele Callisthenes, comes Alexandri, scripsit
historiam, et is quidem rhetorico paene more; ille autem superior leniore
quodam sono est usus, et qui illum impetum oratoris non habeat, vehemens
fortasse minus, sed aliquanto tamen est, ut mihi quidem videtur, dulcior. Minimus natu horum omnium Timaeus, quantum autem iudicare possum,
longe eruditissimus et rerum copia et sententiarum varietate abundantissimus et
ipsa compositione verborum non impolitus magnam eloquentiam ad scribendum
attulit, sed nullum usum forensem." [59] Haec cum
ille dixisset, "quid est," inquit "Catule?" Caesar;
"ubi sunt, qui Antonium Graece negant scire? Quot
historicos nominavit! Quam scienter, quam proprie de uno
quoque dixit!" "Id me hercule" inquit Catulus
"admirans illud iam mirari desino, quod multo magis ante mirabar, hunc,
cum haec nesciret, in dicendo posse tantum." "Atqui,
Catule," inquit Antonius "non ego utilitatem aliquam ad dicendum
aucupans horum libros et non nullos alios, sed delectationis causa, cum est
otium, legere soleo. [60] Quid ergo est? Est,
fatebor, aliquid tamen; ut, cum in sole ambulem, etiam si ego aliam ob causam
ambulem, fieri natura tamen, ut colorer, sic, cum istos libros ad Misenum - nam
Romae vix licet - studiosius legerim, sentio illorum tactu orationem meam quasi
colorari. Sed ne latius hoc vobis patere videatur, haec
dumtaxat in Graecis intellego, quae ipsi, qui scripserunt, voluerunt vulgo
intellegi: [61] in philosophos vestros si quando incidi,
deceptus indicibus librorum, qui sunt fere inscripti de rebus notis et
inlustribus, de virtute, de iustitia, de honestate, de voluptate, verbum
prorsus nullum intellego; ita sunt angustis et concisis disputationibus
inligati; poetas omnino quasi alia quadam lingua locutos non conor attingere. Cum eis me, ut dixi, oblecto, qui res gestas aut orationes
scripserunt suas aut qui ita loquuntur, ut videantur voluisse esse nobis, qui
non sumus eruditissimi, familiares.
[XV]
[62] Sed illuc redeo: videtisne, quantum munus sit oratoris
historia? Haud scio an flumine orationis et varietate maximum; neque eam
reperio usquam separatim instructam rhetorum praeceptis; sita sunt enim ante
oculos. Nam quis nescit primam
esse historiae legem, ne quid falsi dicere audeat? Deinde
ne quid veri non audeat? Ne quae suspicio gratiae
sit in scribendo? Ne quae simultatis? [63] Haec scilicet
fundamenta nota sunt omnibus, ipsa autem exaedificatio posita est in rebus et
verbis: rerum ratio ordinem temporum desiderat, regionum descriptionem; vult
etiam, quoniam in rebus magnis memoriaque dignis consilia primum, deinde acta,
postea eventus exspectentur, et de consiliis significari quid scriptor probet
et in rebus gestis declarari non solum quid actum aut dictum sit, sed etiam quo
modo? et cum de eventu dicatur, ut causae explicentur omnes vel
casus vel sapientiae vel temeritatis hominumque ipsorum non solum res gestae,
sed etiam, qui fama ac nomine excellant, de cuiusque vita atque natura; [64]
verborum autem ratio et genus orationis fusum atque tractum et cum lenitate
quadam aequabiliter profluens sine hac iudiciali asperitate et sine
sententiarum forensibus aculeis persequendum est. Harum tot
tantarumque rerum videtisne nulla esse praecepta, quae in artibus rhetorum
reperiantur? In eodem silentio multa alia oratorum officia
iacuerunt, cohortationes, praecepta, consolationes, admonita, quae tractanda
sunt omnia disertissime, sed locum suum in his artibus, quae traditae sunt,
habent nullum. [65] Atque in hoc genere illa quoque est
infinita silva, quod oratori plerique, ut etiam Crassus ostendit duo genera ad
dicendum dederunt: unum de certa definitaque causa, quales sunt, quae in
litibus, quae in deliberationibus versantur, addat, si quis volet, etiam
laudationes; alterum, quod appellant omnes fere scriptores, explicat nemo,
infinitam generis sine tempore et sine persona quaestionem. Hoc
quid et quantum sit, cum dicunt, intellegere mihi non videntur: [66]
si enim est oratoris, quaecumque res infinite posita sit, de ea posse dicere,
dicendum erit ei, quanta sit solis magnitudo, quae forma terrae; de
mathematicis, de musicis rebus non poterit quin dicat hoc onere suscepto
recusare; denique ei, qui profitetur esse suum non solum de eis controversiis,
quae temporibus et personis notatae sunt, hoc est, de omnibus forensibus, sed
etiam de generum infinitis quaestionibus dicere, nullum potest esse genus
orationis, quod sit exceptum.
[XVI]
[67] Sed si illam quoque partem quaestionum oratori volumus
adiungere vagam et liberam et late patentem, ut de rebus bonis aut malis,
expetendis aut fugiendis, honestis aut turpibus, utilibus aut inutilibus, de
virtute, de iustitia, de continentia, de prudentia, de magnitudine animi, de
liberalitate, de pietate, de amicitia, de officio, de fide, de ceteris
virtutibus contrariisque vitiis dicendum oratori putemus; itemque de re
publica, de imperio, de re militari, de disciplina civitatis, de hominum
moribus, adsumamus eam quoque partem, sed ita, ut sit circumscripta modicis
regionibus. [68] Equidem omnia, quae pertinent ad usum
civium, morem hominum, quae versantur in consuetudine vitae, in ratione rei publicae,
in hac societate civili, in sensu hominis communi, in natura, in moribus,
comprehendenda esse oratori puto; si minus ut separatim de his rebus
philosophorum more respondeat, at certe ut in causa prudenter possit intexere;
hisce autem ipsis de rebus ut ita loquatur, uti ei, qui iura, qui leges, qui
civitates constituerunt, locuti sunt, simpliciter et splendide, sine ulla serie
disputationum et sine ieiuna concertatione verborum. [69] Hoc
loco ne qua sit admiratio, si tot tantarumque rerum nulla a me praecepta
ponentur, sic statuo: ut in ceteris artibus, cum tradita sint cuiusque artis
difficillima, reliqua, quia aut faciliora aut similia sint, tradi non necesse
esse; ut in pictura, qui hominum unam speciem pingere perdidicerit, posse eum
cuiusvis vel formae vel aetatis, etiam si non didicerit, pingere neque esse
periculum, qui leonem aut taurum pingat egregie, ne idem in multis aliis
quadrupedibus facere non possit - neque est omnino ars ulla, in qua omnia, quae
illa arte effici possint, a doctore tradantur, sed qui primarum et certarum
rerum genera ipsa didicerunt, reliqua [non incommode] per se adsequentur -
[70] similiter arbitror in hac sive ratione sive
exercitatione dicendi, qui illam vim adeptus sit, ut eorum mentis, qui aut de
re publica aut de ipsius rebus aut de eis, contra quos aut pro quibus dicat,
cum aliqua statuendi potestate audiant, ad suum arbitrium movere possit, illum
de toto illo genere reliquarum orationum non plus quaesiturum esse, quid dicat,
quam Polyclitum illum, cum Herculem fingebat, quem ad modum pellem aut hydram
fingeret, etiam si haec numquam separatim facere didicisset."
[XVII]
[71] Tum Catulus "praeclare mihi videris, Antoni,
posuisse" inquit "ante oculos, quid discere oporteret eum, qui orator
esset futurus, quid, etiam si non didicisset, ex eo, quod didicisset,
adsumeret; deduxisti enim totum hominem in duo genera solum causarum, cetera
innumerabilia exercitationi et similitudini reliquisti: sed videto ne in istis
duobus generibus hydra tibi sit et pellis, Hercules autem et alia opera maiora
in illis rebus, quas praetermittis, relinquantur; non enim mihi minus operis
videtur de universis generibus rerum quam de singulorum causis ac multo etiam maius
de natura deorum quam de hominum litibus dicere." "Non
est ita," inquit Antonius; [72] "dicam enim
tibi, Catule, non tam doctus quam, id quod est maius, expertus: omnium
ceterarum rerum oratio, mihi crede, ludus est homini non hebeti neque
inexercitato neque communium litterarum et politioris humanitatis experti; in
causarum contentionibus magnum est quoddam opus atque haud sciam an de humanis
operibus longe maximum; in quibus vis oratoris plerumque ab imperitis exitu et
victoria iudicatur; ubi adest armatus adversarius, qui sit et feriendus et
repellendus; ubi saepe is, qui rei dominus futurus est, alienus atque iratus
aut etiam amicus adversario et inimicus tibi est; cum aut docendus is est aut
dedocendus aut reprimendus aut incitandus aut omni ratione ad tempus, ad causam
oratione moderandus (in quo saepe benevolentia ad odium, odium autem ad
benevolentiam deducendum est); aut tamquam machinatione aliqua tum ad
severitatem tum ad remissionem animi, tum ad tristitiam ad laetitiam est contorquendus;
[73] omnium sententiarum gravitate, omnium verborum
ponderibus est utendum; accedat oportet actio varia, vehemens, plena animi,
plena spiritus, plena doloris, plena veritatis. In his operibus si
quis illam artem comprehenderit, ut tamquam Phidias Minervae signum efficere
possit, non sane, quem ad modum, ut in clipeo idem artifex, minora illa opera
facere discat, "laborabit."
[XVIII]
[74] Tum Catulus "quo ista maiora ac mirabiliora fecisti,
eo me maior exspectatio tenet quibusnam rationibus quibusque praeceptis ea
tanta vis comparetur; non quo mea quid |