XL

Remus sę modli ve Zmartvichvstanjé na gorze Revekole i je svjodkjem jak pjorun Boskji poli wostatni koscoł kaszubskji na Pomorsce.

Do rena jô wodecknął i zdrzoł z moji leże vkoło. V jizbje, chdzesma spała, nje beło żodni posovë, ale mogł jem dozdrzec jaż pod kozłë, przëkrëti siceną morską zamjast słomë. Pod dachem vjisałë jadra. Pod scaną wobskocała bjałka wogjiń na wognjisku, nad chternim stojoł komin. Nje szedł ten komin przez dach jak wu nas, ale beł wucęti v ti viżavje, chdze mjałabe bëc posova. Z njego dim vëchodzeł pod dach i zabavjivszë sę tam, vędzeł sece i norzędza rebackji pod poszëcim povjeszoné, njim nje vekleszczeł sę na dvor z jednigo i drugjigo kuńca dachu.

Kjej Trąba wodecknął, dogadałasma sę z rebokami dobrze. Ale dzecë na nas zdrzałë njick nje rozumjejącë. Rzekł rebok jiscącë sę do naju:

—  Dzeckom naszim nje dozvolają v szkole movjic naszą kaszubską godką. V cerkvjach ju dovno nobożeństva kaszubskji vëgasilë. Le v Głovczecach jesz dlo starich ludzi wodprovjelë kaszubskji, a jak më tu rzeczemë, słovjińskji nobożeństvo. Ale wostatni njedzelë ksądzz apovjedzoł, że wono sę vjęcij wodbivac nje będze. 

Płacz beł wu starich, ale to spravë nje wotmjenji. Listë jich kaszubskji dadzą jim v trumę i przësepją zemją, pod chterną zgnjiją wostatné pamjątkji kaszubskji na ti zemji, jakbe je zasepałë vędrującé dinë. Godka nasza jesz żije tu i za Pustinką po Gardzkji jezoro, ale jak wona nji mô wumrzec, kjej anji przed panem, anji przed szkolnim, anji navetk przed Panem Bogjem nje popłocô.

Przeszłasma wurzas i zvątpjenjé v ti dziseszi nocë na Łebskjim Błoce. Ale ten som wurzas i to same zvątpjenjé chveceło mje za serce, czującigo taką godkę reboka. Vëzbełjem vszetką wodvogę i bełbem v ti chvjilë zavroceł do dom, kjejbe nje słovo, chternem doł wumjerającimu na Lipińskjich Pustkach.

Trąba, skorno czuł, że momë jisc jesz dalij, zacząl płakac, czegom jesz njigde wu njego nje vjidzoł. Trzimało go to na moje dzevovanjé dosc długo. Ale jak sę vëpłakoł, wocarł woczë i rzekł, jakbe zgodivoł moje mesle:

—  Nje vjem poprovdze, Remus, czemu mje sę tak czężko zrobjiło. Może z ti prziczinë, że të vëzdrzisz bez tvoji kare, jakbe njico z cebje wubeło. Mogłbem rzec, zdrzącë na cebje, że stoji przede mną cuzi człovjek. Ale dzeń vjidni. Womonë nocë nekałë precz. Możebe ti potcevi rebocë pomoglë nom vëszukac karę i ję vëcignąc z Błota.

—  Bronji Bog! rzekł rebok i podnjosł rękę. Chto wostavji co v Błoce v nocë, kjej gonji Małgorzata ten po to nje jidze. Prożno be beło! Dejadej vaszę karę ju połknęło Błoto a połknje i vaju, kjejbesta sę zasadzeła vëdrzec mu wofjarę!

Zjadłasma i z njimi podwobjod vëdobivszë naszę żevnotę vënjesłą ze Sorbska. Wonji njedelë sę roczëc, bo jich vłosné jodło je barzo prosté. Ale krom tego są vesokji wurodë i mocnigo gnota.

Przez rzekę Pustinkę pokozelë nom drogę. Dzeli wona dvje rozgji Kaszubóv: tich, chternich zovją Kabotkami, wod tich, co nad jezorem Garneńskjim żiją i zvją sę Słovjińcami. Jesz długo beło do połnjô, kjej jesma stanęła v Kluczecach. Vjes vëzdrzała z daleka, jakbe karno vjelgjich vołóv v pjoskach wusadło do dzegvjenjô i podnjesło rogati łbë do gorë. Takji vjelgji i sztołtu rogóv są vjetrznjokji, krziżująci sę na szczitach chat tam, chdze wu naju poszivork przebjijô svój drevjanni sztołt.

Tego samigo dnja jesz stanęłessma v Smołdzińskjim koscele, wo chternirn mje pon Sorbskji wopovjodoł. Długo jô stojoł i zdrzoł na wobroz vjelgjigo Mostnjika, chturen tu zakłodoł svój koscoł slovjińskji. Le ta jego vjelgô wudba nji mogła tu vjecznigo korzinja zapuscëc, bo nje dostovało ji wopjekji naju svjętigo koscoła povszechnigo.

Nad koscołem vesokô jak gora pamjętnô, wusepanô przez stolimóv, stoji gora Revekoł. Jak sreberni pas wobjimô ji fudamańta szerokô rzeka Lupava. Na vschod i zochod słuńca, na nort i połnjé vjidzec rozcignjęti kraj mjedze łebą i Lupavą. Wod nortu bez kuńca cignje sę morzé, wodgrodzoné dinami, jak srebernim murem wod njewubetnich vód morskjich. Ku lądom szedł dim z dachóv chędogjich budinkóv procovjitich ludzi ze Smołdzin i vjosk i posodłovji v gorę żinijovatigo żłobu rzekji Lupavë. Njebo pozerało słonecznim wokjern, jakbe sę redovało nad tim kvitnącim krajem. Ale moja dusza płakała jako na smętorzu mojich braci.

V tim Trąba, sedząci na zemji, tak przemovjił:

— Remus! Gvesno Bog dobri kozoł stolimom tę gorę wusepac, żebe ztąd ludze moglë podzevovac sę, jak pjękną tę zemję stvorzeł i woporządzeł. Ale jô, zamjast na ten pjękni kraj, vjedno patrzec muszę na cebje. Cuż të jezdes bez tvoji karë! Płakac bem mogł! To beła tvoji jistnoscë jedna połova. Vëzbevszë ję, sładno vëzbędzesz sę i drugji połovë i będze po tobje. Tak jô cë movję: Navrocma do dom! Bo jô mom też duszę na reminju!

Na to jô rzekł:

—  Dziso vëspjima sę v Smołdzenach a reno zavrocema do dom.

—  Tede to dobri traf, że cę jesz roz vjidzę, brace, — rzekł chtos slode mje. Kjej jem sę ze zdzevjenjim wobroceł, stojoł przede mną pon Sorbskji a za njim Derda.

— Vzął jes sę i szedł po ni straszni nocë! rzekł pon Sorbskji. Ale boczë: Ma tam są tego nołożni. Chdze vëmjerają ludze i rodë, tam vjedno co strasznigo sę dzeje. A ma ze smjercą v woczach moma procem tich straszlivosci vjęcij selë njiże zdrovi njibe ludze.

Ale Trąba, chturen sę bojoł, żebe mje nazod do Sorbska nje namovjilë, chiże jął movjic do pana:

— Vjelmożni panje! V tim momance doł mje Remus przërzeczenjé, że navroci ze mną v gromadze do dom. Vejcele: Karę jimu połknęłë Łebskji Błota, a cuż won znaczi bez svoji karë? Tile, co koń bez wogona. Do negji sę zatraci, kjej jesz dlużij tu vanożec będze.

Rzekł mu na to Derda :

— To też pon nje chcoł vaju zatrzimac, le Remusa wo njico pitac. Nje bój sę muzikańce! Chto sę roz z pjekła vëdostoł, tego drugji roz tam nje chcą. Boczë: Nen czorni wod żogóvk zbjeranjô jesz kulavo chodzi, a nen malorz przepodł i zgjinął, jak żid po cemnich nocach.

— Nje zgjinął won ! — wodrzekł Trąba. — Bo ma go vjidzała na Łebskjich Błotach! Ale pon do mje sę wodezvoł:

— Moje dzecko tero, choc wostało doma, patrzi i nas vjidzi. Povjodało mje wo vaszich drogach i przepravach. Takji żorotni i bjedni, rovnak jezdes mojigo rodu i ricerskjigo ducha. A znak ricerskji na tvoji pjersë vjidzoł tu pon Derda, jak cebje cucilë wu dvornjika po ni straszni nocë. Proszę cę, pokoż mje ten znak!

Tak jô rozpjął vamps i zjął ze szeji znak rodóv Zoborskjich. A pon vzął go do rękji i z vjelgą wuvogą jął go wobzerac. Ku reszce rzekł:

— Takji znak nosilë polskji ricerze na zbrojach a zvelë go ringrafem. Mój przodk Vjitosłav noseł ten znak ve vojnje na Moskolóv, a że to jego ringraf, wo tim svjodczi herb nasz, vëreti na telni stronje. Zdrzë: młotk a po wobu stronach po jedni leliji. Risunk ju srodze skażoni,  ale rozeznac sę daje... Vjidzoł jes na portrece mojigo przodka Vjitosłava v dvornjice ringraf takji. Pamjęc v naszim rodze njese, że svój ringraf won doł v dorunku ricerzovji polskjimu, chturen mu żëcé retovoł v bjitvje. Rzeczë mje, przijacelu: Zkąd të vzął v spodku ten ricerskji znak?

Jô wodrzekł:

— Nje vzął jem go v spodku po starszich, bo nje znoł jem njigde anji matkji anji wojca. Serota, dostoł jem sę do gbura na pustkovjé, chdze mje vëchovelë na parobka. Ale seła mocnjejszô vënekała mje v svjat. A ten ricerskji znak doł mje na vłosnosc człovjek barzo njeszczestlevi v godzenje smjercë a z njim zlecenjé czężkji.

— Żeli tak, to ringraf vroceł na pjerse vłoscicela, a zlecenjé vëpełnjic będzesz muszoł, chocbes mjoł przë tim duszę stracëc!

Ale mje wob nę całą rozmovę v głovje zaczęło szumjec jak v boru, kjej v njim jidze zimkovi vjater. Prąd skri mje przechodzeł, jak v nen czas, kjedem v zomku Sorbskjirn vsadzeł na głovę szołm Vjitosłavovi. Z głębji dusze vëszło i zazdrzało mje do woczu pitanjé:

— Czim i kjim të poprovdze jezdes, Remusu? 

Njim zeszłasma z gorë, pon Sorbskji jesz roz wobroceł woczë v stronę, chdze srebernô stążka Lupavë łączeła sę z Garneńskjim jezorem. Rzekł:

— Za gorë i rzekji mesle moje lotą po bjołé wopokji Arkonë. Przegrałasma vojnę tesącletną i tam po za sobą wostavjiłasma grobë przodkóv naszich. Klęknjijina i zmovma pocerz za wumarłich.

Jô kląkł i povjedzoł:

— Będę proseł Boga wo jich zmortvichvstanjé! A Derda, ten smjeszni i vjedno kumrë mająci v głovje, stanął połen statecznoscë, vëcignął rękę v stronę, zkąd płinęła Leba, i rzckł mocnim głosem:

— Tam stoja nasze szańce, a z njich më woddobędzemë, co nasze!

V Smołdzenoch pon Sorbskji nom kozoł vëszukac kvaterë. Przëszedł do nas Derda jesz przed nocą i godoł, żebesma sę z njimi zabrała v gromadze do Sorbska, bo pon v porę dobrich konji przëjachoł. Ale Trąba, chturen nji mogł zaboczëc że mu sę Derda no v Sorbsku przedstavjił jako czort na wurlopje, vesoko podnjosł ręce nad głovą, zacząl sę jiscec i zarzekac, że żodną mjarą nje pojadze.

— Volę mjetelok i grulkę Trąbjinë, Remus. A żeli mje wob drogę do tich błogosłavjonich norzędzi bjałkovskjich Złé veznje, tak të będzesz mje mjoł na sumjenju!

Tak jô mu przërzekł, że sę nje vrocę do Sorbska, choc krom vszetkjigo dusza moja mje tam cignęła.

Pana Sorbskjigojem vjidzoł reno wostatniroz. Won, takji pon vjelgji, mje bjednigo człovjeka wuscesnął za szeję, jak brata, a na woddzękovanjé povjedzoł:

—  Bjedni jezdes a krevji ricerskji. Dlotego też zgjinjesz jak nasze rodë kaszubskji v daremni valce wo zaklęti zomk. Dzivné są drogji Boskji!

Kjej jesma z jednigo kuńca z Trabą wostavjiła Smołdzenë, be jisc v stronę Głovczëc, z drugjigo kuńca v stronę Jizbjic z Derdą jachoł pon Sorbskji. Traba sę za njimi wobrocoł i żegnoł krziżem svjętim, pokąd jich mogł dozdrzec. A jak jich ju połknęła chmura kurzu na drodze, vestchnął i rzekł:

— Kamiń mje ze serca spodł. Bo mje stracli beło żebe cę znovu nje namovjilë do nigo pjekla. Mje vjedno sę mekci, że i ten potcevi Derda i nen czorni wod żogóvk zbjeranjô, nje rzekłszë wo samim panu, są vszescë v jakjichs kantrach z njedobrimi mocami. Ach Remus! Jak jô będę szczestlevi przë pjerszim klasnjęcu mjeteloka na chrzebce mojim! A chocbe to dało guz, jak głova novonarodzonigo dzecka!

Kjej jesma na drugji dzeń z daleka wuzdrzała zvonnjicę koscoła Głovczeckjigo, słuńce ju mjało za sobą vjęcij njiże połovę svoji drogji. Żevi wogjiń loł z njeba, a z daleka trząsł vjodrem dudnjąci jak z pod zemji grzemot. Na ten koscoł, z chternigo vënekelë dopjero naszę movę, woczë moje mje provadzełë. Naszedłszë, vjidzoł jem, że bełve vjązark z dużich camróv budovani. Vkoł njego rozłożeł sę smętorz dużi, pełen grobóv. Ale poznac beło dobrze, chdze nasz kaszubskji svjat sę chovoł, a chdze novotni potomcë do zemji sę kłedlë. Bo v ti stari kaszubskji połovje smętorza kvjitłë kvjotkji te same, co wu naju na vsë przed woknami chat ve vjeskjich wogrodach. Z lasu kvjotkóv strzelałë v gorę krziże, v dzivni sztoltë zeżelaza vëkuti, abo z drzeva vëczosané tablice i timiż krosami malované ludzką ręką, jakjimi Pon Bog przëwoblekł te samorodni kvjotkji na grobach V novotni połovje smętorza czorni krziże, z njemjeckjimi nadpjisami v regji jak vojsko wustavjoni: to ju beło cuzé. Bliżij pod koscołem, chturen na ten njemjeckji porządk patrzeł, jak kokosza, chterna cuzé ptastvo vësedzała, pesznjiłë sę grobové kaplice vjelgjich i możnich rodóv kaszubskjich. Wod nachodząci burze robjiło sę tak cemno, żem le z vjelgą starą mogł vëczetac jich mjona. Na njemjecką pokrąconé czetoł jô tam przezvjiska kaszubskjigo ricerstva: Będzemiróv, Domarusóv, Borkóv, Żiżeviczóv, Vjilkóv, Stojentinóv, Rekovóv, Zastrovóv, Nadzmiróv i jinszich. Njechterne jô ju czetoł przë łiskach grzemotovich. Bo chiże, jakbe wona na nas żdała, pobjegla czężkô burzô całé njebo. Grzemot coroz zatrząsł njebem i zemją. Zchovałasma sę z Trąbą pod dach grobovi kaplice rodu Podkomorzóv, be przeczekac njepogodę, bo njedługo a z njeba spadła fala, jakbe sę chmurë zervałë. Njevdarzę sobje, jak długo ma tam sedzała, jaż tu wod razu całi smętorz stanął jak v wognju i strzaszlevi grzemot strząsł zemją i kaplicą, że naju vërzuceło vprzodk i rżnęło wo zemję. A jakżesma sę podnjesła, tej ju v naszich woczach całi koscoł stojoł v wognju i poleł sę, jak vjelgô smolnjica.

To pjorun Bożi trzasnął i spoleł svjątinję, v chterni zgasilë movę tich, co ję zbudovelë na Jego chvałę.

Zdrzoł jem, jak wuroczoni na ten poląci koscoł, v chternim zvonë tero zaczęłë njepojętim sposobem straszlivje zvonjic. Ale przez to zvonjenjé czuł jem jesz cos: Tec tam v tim koscele verazno chtos spjevoł! Tak mje to ruszeło, żem stanął jak zdrevnjałi. A pjesnjô płinęła przez grzemot i trzosk polącigo dachu:

Rzekł Pan do Pana mego łaskavim 
Svim głosem: sądz mje przë boku pravim
Aż tvoje vszistkji zuchvałe vrogji 
Dam za podnożek pod tvoje nogji.

Deszcz woprzestoł. V krotkji chvjilë moc ludztva zgromadzeła sę na smętorzu. Ale jô nje vjidzoł tich ludzi, le muszoł jem patrzec na len poląci koscoł, z chternigo nen spjev płenął. Czulë go i ludze i rozległ sę krzik:

—Tich tam v koscele retovac! Cesnęlë sę do dvjerzi, ale te dzivnim sposobem bełë zamkłi. Chtos przëstavjił drabinę do wokna i vezdrzoł:

— Sedzą stareszk i stareszka v łovce i spjevają. Rozvalëc dvjerze! — A wob ten czas przez trzosk doł sę czuc dalszi spjev v movje zakozani:

Przë tej pravjici Pan jest nad Pani 
V dzeń gnjevu svego zetrze tirani, 
Sąd svój rozcągnje po całim svjece 
I njeposłuszni narodë zgnjece... 

Jednak tero na retunk nim stareszkom vëszukoł chtos mocni drąg. Kjile rąk go chveceło i zaczęłë bjic njim v dvjerze koscelni. Ale v ti chvjilë kanęła na dachu jedni z grobovich kaplic vesokô postacejô v długjim kolnjerzu i ze spiczastim kłobukjem na głovje. Czort ten cze człovjek trzimoł drąg v ręku i trzasnął njim z całi mocë v wokjenni krziż, tak że całé wokno z łóż vëlecało i z trzoskjem vpadło do koscoła. V ti sami chvjilë płom vjelgji vëszedł woknem vëbjitim, a ludzom, chterni wob ten czas vëbjilë dvjerze, dzekjimi jęzekami wogjiń zabjegł naprocem. Spjev wumarł. Ale v ti chvjilë Trąba mje chveceł za remję, cignął z całi mocë za sobą, a pokazującë na tego, co to wokno vëbjił i sę szętoleł jesz po dachu, vrzeszczoł:

— Poj chiże, Remus. Njevjidzoł të, że ten tam na dachu, to nen pjekjelni malorz ze Sorbska i z Łebskjich Błot?

Jô sę doł cignąc Trąbje, jak won chcoł, bo mje vjedno v wuszach brzemjoł spjev tich wostatnich Kaszubóv v zapolonim pjorunem boskjim koscele, wostatnim kaszubskjim vtich stronach. Przë vjidze gorejąci zvonnjice Głovczeckjigo koscoła spjeszno vzęłasma drogę ku naszim stronom.

Cechô vjesko za lasami! Jakże mje belo mjiło, kjej jô po tim strasznim vanożenju ku reszce wodpoczivoł v moji jizdebce wu szkolnigo! Njigdem jesz v żëcu tak sę nje ceszeł, że mom svoje doma. Trąba z redoscą podlegoł vłodzë grulkji i mjeteloka svoji bjałkji Trąbjinë.