IV

Jak Marcijanna vëvadzeła małigo Remusa 
i jak won ji nokazu nje słuchoł.

Beło to tede v njedzelę, jak Marcijanna mje vzęła do czeladni i povjedzała:

— Boczë, knopku, żebes nje narosł zgnjiłigo gnota! Za bożoka, za talara na Godë, koszulę, vamps i botë na Svjętą Katarzenę najął cebje pon do pasenjô. Grzech mosz, żeli będzesz społ, zamjast pjilovac dobetku.

To beła spravjedlivô provda.

— Jô vjem, że cë Mjichoł vsepoł. Ale ten roz won dobrze zrobjił.

Jô na to njick nje rzekł, bo wona mjała znovu provdę.

— Za to żodni jankorkji na Mjichała nje będzeszmjoł, bo bem jô cë jesz lepji vsepała.

Tero jô vjidzoł, że wona mje chcała vadzëc. Tak jem wuvożoł sobje:

— Vadzkejle vadz, jô strzimję! Ale chleba z masłem jô dziso pevno wod cebje nje dostanę.

Tej wona zaczęła mje vadzëc. Jô sedzoł ceszij kota i słuchoł. Vszetkjigo jô sobje nje vdarzę, ale ku reszce wona rzekła:

— A të, czimu njick nje movjisz?

— Ko Marcijanna moji godkji nje rozumjeje!

—Vejta go!... Nje rozumjeje!... Człovjek rozumje navetk njemé zvjerzątko, co tepą ruchô i wuszami strziże, a nje rozumjołbe człovjeka, co mô gębę do godanjô. Gadejle na svój sposób a jô będę vjedzała.

Cuż jô mjoł godac?

Tak wona pitala:

— Cuż też v cebje, pestko, vlazło, żes sobje zarobjił na skorę? Czeż të społ?

— Jô nje społ — rzekł jem — alem vjidzoł.

— A cuż të vjidzoł?

— Jô vjidzoł krolevjonkę i zapadłi zomk. Ale jô nji mogł ji przenjesc przez rzekę, bom za małi i za słabi.

Jak jô to rzekł, tak wona sę do mje wobroceła od kominka, bo beła pravje przë klósk gotovanju na vjeczerzą. Tej wona kozała mje jesz roz rzec, bo wod razu z moji skażoni godkji nji mogła sę dobrac.

Tak jô nji woczim nje meslącë, rzekł do nji:

— Jô vjidzoł krolevjonkę i zapadłi zomk. Ale jô nji mogł ji przenjesc przez głęboką vodę, bom za małi i za słabi.

Tak wona sę stała noprzod bladô a tej czervjonô na licach. Tej zamjerzeła sę na mje varząchevką i vrzeszczała:

— A vëporajisz të sę, pokuso njeskvarnô! 

Vjęcij jô njick nje czuł, bom so wuvożoł:

— Vez, Remusku, nogji za pas, bo wona cë tę varząchevkę na głovje skjidnje!

I tak jô nożka pon.

Tak złi jô Marcijannë nje vjidzołjesz njigde, bo to beło dobré i cnotlevé kobjecesko. Za lôt vjele mjoł jem sę doznac prziczinë ji gorzu.

Kjej më sedlë do vjeczerzi, tej jô v svojim norciku sę bojoł, żebe wona mje jesc nje dała. A bełë kloskji i kavałk chleba. Ale wona mje fojt takji dużi wukrajała, że sę parobcë dzevovalë i jęlë z nji podkorbjac:

— Marcijanna krajô Remusovji, jakbe kavalerovji! — rzekł Morcin.

— Żebe ji prędzij wurosł! — przëvtorzeł Mjichoł. 

Ale wona na njich nje słucliała, jaż Morcin rzekł:

— Mogłabes nom, Marcijanna, wukrajac jesz po jednim kavalku chleba, bo pudzema nocą na rebë!

Ale jô bełbem rod z njimi szedł, Tak jô mrugnął na Mjichała, choc won mje dzis vëszamotoł i jem rzekł:

— Vezta mje ze sobą! 

Ale Morcin wodrzekł:

— Zebes wob dzeń społ i dobetk v szkodę pusceł! 

A Mjichoł przësvjodczeł:

— Jesz be cę vjilk połkł i bełobe po Jemusu! — Movjilë mje Jemus, bom literë "r"  njimogł vëmovjic.

Ale Morcin sę chvjilkę namiszloł, tej rzekł:

— Veznjema cę, Remus, jak pudzema łovjic pod zomkovjisko.

Jô wuszoma strzigł czującë, że wo zomkovjisku mova.

— A v chterni stronje to je, to zomkovjisko? 

Smjelë sę z moji movë, a Morcin na wodlev sę pitoł:

— A zaszedł të bes tam v nocë ? —

—Jo!

— Bo vjedzë, że tam stroszô!

—Njech stroszô! —

— Kjej mosz taką wodvogę, knopje — rzekł Mjichoł — to jidz pod las jaż do jarzębjinë, co mô korunę na szeji. Ztąd prosto nosa v las, jaż duńdzesz do rzekji. Tam poł leżi, poł stoji krzevô chojna nad vodą, jakbe chcała przeskoczëc, ale wob drogę sę wodmeslała. Naprocem stoji gora. Do gorë provadzi brod przez vodę. Tam stoji vesok no staré zomkovjiszcze. Kjej chcesz, żebe ce wod wurzasu vłose povstalë do njeba, tej le tam jidz!

Na to naszła Marcijanna i zaczęła vadzëc:

— Cuż va będzeta małimu knopu głupą godką głovę mąceła. Bjejta lepji spac. Bo co va wułovjita, lo też kot na wogonje wunjese.

Tak wonji szlë, a jô z njimi. A wob drogę jô czuł, jak Mjichoł movjił do Morcena:

— Chocbe mje mjoł złoti vęgorz v kłomkę vlezc, nje dostołbes mje v nocë na zomkovjisko.

Ta sprava mje wodtąd nje dała bezpjeku. Vjednom muszoł meslec wo tim zomkovjisku i wukładac so v głovje, jakbe sę tam dostac. Mogłbem beł wucec v njedzelę, jak naszi bëlë v koscele, ale Marcijanna vjedno tak wurechtovała, żem sę nji mogł ruszëc z domu. Roz wona mje v roboci dzeń zvędzeła, jak jô pravje chcoł gnac pod jarzębjinę!

— Dokądka të pędzisz? — pitô.

— Pod jarzębjinę!

Tak wona przëtrzimała mje za vamps i zaczęła gadac:

— Nje ponekosz tam, ale pod studnję. A słuchej tero czimu! —Tam pod jarzębjiną njedobré mesle głovę nachodzą. Naszlë wone i człovjekovji, chturen beł dobri i stateczni, bom znała go. A tak go wosamętałë, że wubetku nje nalozł doma i po svjece vanożi dzis, v bjedze może i nędzë. Wostavjił za sobą dom i mjejscé i szedł v sviat cuzi. Ale za njim wostoł trup... Cużes të chcoł bjedni knopje? Robjic tobje trzeba wod lôt dzecinnich, bo nji mosz vłosni chatë anji roli. Na chleb svój zarabjac będzesz v mokleznje skarnji, jak Pon Bog cë namjenjił, i służeł będzesz. A może, że dorobjisz sę vłosnigo kavałka zemji, kjej Pon Bog cë pobłogosłavji. Jô cë tego żiczę.

— Ale vëbij sobje z głovë zomkji i krolevjonkji, bo to njeje njick dlo parobka, jak cebje. Bo kjej jich so nje vëbjijesz z głovë, chadzac będzesz po drogach svjata, po chternich vanożenjé bez dachu nad głovą i bez wognja do wuvarzenjô stravë tvojim kavlem będze. A może jesz co gorszigo, jak nimu...

Słuchoł jem, jak na kozanju i nekoł, jak mje dobré kobjecesko nakozalo, pod ne trzë chojnë. Tamem legł na słuńcu i zdrzoł ponad jezorem i lasem v dalekji svjat. Chtuż to mogł bëc, wo chternim Marcijanna movjiła, że vanożi po svjece, mjejscé wostavivszë i dom? Hej, i jô vanożëc będę! Njechle wurosnę! Tam za jezorem i lasem wodmikô sę svjat! Jakji tam ludze, jakji chatë, jaką movją godką? Do njich jô pudę, njechle wurosnę! A Marcijanna njech sedzi doma, bo to le mizernô bjałka i sę boji.

Tak jô sobje tam mesloł i też pozdnji zrobjił.

Ale krom tego dzeń kole dnja mje pokusa brała.

— Jidzże sę doznac wo nim zomkovjisku!

Tak jô nje strzimoł,

Jednigo zavjitrza vzął jem sę i nekoł ku studnji, pokąd mje Marcijanna wod pustkovjô dostrzec mogła.

Ale jak jem so zmjerkovoł, że mje ju nji mogą brac na woczë, navroceł jem dobetk v stronę jarzębjinë.

Tam jô Gnjotę wostavjił przë bedle i mu przëkozoł tak:

— Gnjoto! Jô jidę! Të wostanji, jaż sę vrocę i dovej boczenjé! Ta noskvarnô Bezroga, co łonji v sklep sę zarvała, mô le jeden rog, bo drugji so skjidła przë ti worędzë. Ale wona krom tego vjedno bodlivô, nje boczącë, że jak sobjć drugji rog skjidnje, to na jarmarku chtuż ję kupji? Të le ji zaru zęboma do pjęt, jakbe drugjich bodła. A tej też wuvożej, żebe debetk sę nje rozbjegł anji nje szedł v szkodę. —

Tak Gnjota wostoł, ale za mną bleszczeł vjernimi woczami.

Kjej jem tero przesunął rov i szedł pod dużimi drzevami, beło mje, jakbe v lese svjęceła sę njedzela. Takô tam statecznosc i ceszô panovała strzod vesokjich, jak vjeże, wuzimkóv. Dalij v las drzeva podrastalë brzidem. Ale jô vnetk vëbłądzeł na stegnę, co ję sobje sarnë vëdeptałë.

Tej jô przërechleł kroku. Z dębovi gałązë zaczęło vrzeszczec dvoje bestrich sójk. Ale jô se wuvożoł:

— Vrzeszcztałe, vrzeszczta! Va mje chcata womanjic, żebem tu szukoł vajigo gnjozda. Ale jô vjem, że wono daleko v jinszim molu, a tam be va sedzała cecho i sę nje dzarla! —

Tede jô szedł dalij. Krze sę skuńczełë, jakbe wucął, a za njimi stojała łaka, pełna paprocë. Chto mô serce wodvożné, jidze tam v noc Svjętigo Jana wudobëc kvjatu paprocë i vęgla wod ji korzenja. Chto wudobędze, ten nje szukô szczescô, ale szczescé szukô jego. Ale to sprava zdradnô. Povjadelë na pustkovju wo takjich, chternim przë szukanju vęgla i kvjatu njico Strasznigo glovę v teł licami na plece vëkrąceło.

Szedł jem przeką nich paproci, boczącë, be sobje wo nje bosich nóg nje zadrzec, bom vjedzoł, że ranją.

Po dregji stronje łakji znovu rosłë drzeva i krze, a przeką njich szła sarnjenô stegna. Z vjetvji jął vołac na mje łupk:

— Chtuż jidze? Chtuż jidze?

Ale jô so wuvożoi: Pocuż won mô sę drzec nadarmo?Tak jem vołoł:

— Będzë cecho, łupku! Tu nji ma njiżodnigo kleszcza, bo jidze le małi Remus.

Tej won woprzestoł na mali szturk. Ale ledvjem zaszedł znovu mjedze drzeva, won dalij sę bojoł i vrzeszczoł. Tej jô go ju vjęcij nje wuspokojoł. Vdzek tobje! Czimużes nje woddoł, kjej jes vëręczeł sobje!—

Mjedze drzevami szla stegna kąsk pod gorę. A kjej jem po drugji stronje zchodzeł na doł, tej przede mną wodemkło sę zibkji trzęsavjisko, pelné czornich dur, wo chternich povjadelë, że to durë do pjekła. Na grądach ti zibji rosłë brzoze. Mjedze njimi vesoko stoperczela wolszka, chterni sę vstec listë trząsą wod wurzasu. Jakuż też sę nji mają trząsc, kjej na nji Judosz sę povjeseł!

Tam jô zgubjił stegnę i muszoł wobińsc bokjem. Ale tero jô ju czuł z njedaleka granjé vodë. To gvesno rzeka lasem bjeża. Czim dalij, tim zemnji sę robjiło. Vnetk mje i vonjô vodë zalecala. Za kjilkanosce krokóv vjid z modrigo njeba svjeceł przez korunë drzév, a dołem łiszczałë sę bjeżącé vodë rzekji.

Doszedlszë do brzegu, wuczuł jein cvjardi grunt pod nogama. Pod vodą bjeloł so pjosk. Gorą njego voda szła prądem. Wod brzegu do brzegu zdovało sę mje tile rumu, żebe voz zaprzęgłi v konje przeką żłobu rzekji stojoł vigodno. Po procemni stronje wunoszała sę gora. Tak jô sę pitoł sebje:

— Jes të na zomkovjisku, Remusu, cze nje? —

Jażem wuzdrzoł nę dzivną chojnę, wo chterni Mjichoł spomjinął: Na brzegu, kąsk v stron, małô gorka cvjardi zemji, jak chrzebt bidlęca, przëległa do rzekji. Z ji boku vërastała grebô starô chojna, jakbe sę mostem chcała przełożëc do procemnigo brzegu. Ale jak wodrosłanadva kraczaje nad vodą, tej volała skrącëc v gorę, jak jinszé drzevjęta, i rosc prosto jak svjeca. Njigdem jesz takjigo sztołtu chojnë nje vjidzoł.

Kuńc wuzimku ti chojnë, chturen sę trzimoł brzegu, przëboczoł mje chrzebt dvuletnigo zgrzebjęca, tak że jô na njcn skoczeł, jak na konja, i noguma jął priskac nad vodą.

V gorę i v doł rzeka szła jakbe duktem vëcętim, a grabjinë, wolszkji, vjerzbjinë i vijągji wustavjiłë sę nad żłobem rzekji, jak ludze v procesji. Kjej jem z mojigo konja patrzeł rzeką v gorę, zdovało mje sę, że sedzę v koscele dużim, tak dużim, że do vołtorza dozdrzec nji ma. A wod stronë tego njevjidzalnigo vołtorza, wudboł jem sobje, że muszi co do mje sę zjavjic.

I zjavjiło sę.

Noprzod vjidzoł jem pod vodę dalek dva bjołi plachce, chterne płinęlë vodą ku mje. Z njich vërastałë, czim bleżij, dvje szeje, zagjęté na sztołt łodëg maku, ale peszné i dużé. A kjej przëpłinąłë krotko, tej jem vjidzoł, że to kołpje bjołi, te same, chternem vjidzoł pod korunovaną jarzębjiną.

To belë podług moji wudbë kołpje krolevjonkji zaklętigo zomku.

Przëpłinęłë wone krotko do brzegu. Tej zaczęłë mje sę dzevovac. Woczë mjalë, jak ludze, a stronkę v koł, jakbe czorné wokulorë na woczach mądrich ludzi.

A zdrzalë na mje, jakbe cos povjedzec chcalë. A jô stojoł cecho i żdoł.

Alem sę nje dożdoł. Raptem bo zeszłë ze mje woczami, nadęłë skrzidła i szlë v gorę rzekji, nje wobrocivszë sę razu. Ku reszce znjiknęlë, zkąd ich przënjesło.

Na brzegu zaczął wujadac mój Gnjota. Tej zaczął wobskakivac vkoł drzeva, na chternim jô sedzoł jak na konju, chcącë vësunąc do mje.

Ale jak mu sę to nje wudało, vbjegł v rzekę i jął vodę szleptac, jakbe wod tidzenja njick nje pjił,

Żebe nje Gnjota, krolevskji kołpje bełëbe co povjedzałë. A mje won też przervoł moję przigodę, bo przëboczeł mje dobetk mój za lasem. Vzął jem tede nogji za pas i zrivoł nazod drogą, chternąm przëszedt. Gnjota priskoł wokoma mje. Chdzeroz trąceł mje zemnim cnjikjem v gołć jikro, jakbe mje clicol przërechłëc, a tej vëbjegł na przodk.

Tak żesma wobaji dobjeglë kuńca lasu. Ku moji spokojnoscë jô tero vjidzoł, że krovë sę pasłë, jak noleżi, a wovjeczkji trzimałë sę v gromadze njedalek. Z tego beł jem rod i rzekł jem do Gnjotë:

— Gnjoto! Ten roz to nama wuszło suchim pękjem. Ale kjej të jesz roz wodbjegnjesz wod bedła, tej woboczisz!

Ale Gnjota le zdrzoł na mje, dichającë z vëvarłim jęzekjem, bo so mesloł, że jô, Remus, jem procem njego jak krovka: jak wodbjegnje, tej ję muszi navrocëc. Tak won i mje navroceł wod zomkovjiska.

Kjej jem pod vjeczor nekol do dom, rzekł jem do svoji dusze:

— Jutro pudzesz zos!