VI

Jak Remus szukoł Straszka na pustkovju a v gromadze z Martą zaczął chodzëc na nowukę.

Vjele vodë wubjeżało gorą brodu przë zomkovjisku pod korunovaną jarzębjiną, a jô wob ten czas posoł dobetk i rosł.

— Bez bjicô człovjek nje wurosnje! — Tak movjilë na najim puskovju. Dlotego jô rosł chiże vzviż, bo mje ti zochętë dodovelë dosc tile. A Marcijanna, kjej na mje vezdrzała, dzevovała sę kożdą razą.

— Moc Boskô! Rosce knop, jak chojeczka v borze, ale to le skora a gnot...

Beło to na Matkę Boską Gromnjiczną. Naszi bëlë wuszłi do koscoła. Doma wostelë le Marcijanna, Mjichoł i jô. Bełbe i Mjichoł szedł, ale wob zemę vlazło jimu njico v jego kulavą nogę, że przë palecë leno sę mogł kurdusac. Nje bełbe zaszedł jaż do Lipna. A Marcijanna kozała mje przińsc na podvjeczork, bo mje njibe mô njico do povjedzenjô.

Tej jô szedł. V czeladni jizbje stari zegar połikoł czas, jak vjedno. Njigde mu nje mjerzało. A jô zaczął meslec wo nim Straszku, co v ti chace sedzi...

Bo kjej ludzi i dobetk zema spędzała do stanji i chat, tej jem so rzekł:

 — Tero vnetk smjeg przëkrije mój złoti mjecz i czorni gronk za rzeką v gorze pod korunovaną jarzębjiną. Njech przëkrije! Będę jô szukoł Straszka v Zabłockjigo chace.

Vcmjerkovoł jem, że pod wustrzechą beła jizba. Njiclit tam njigde nje chodzeł i njicht wo nji nje movjił. Wokno jedno wona mjała pod vjetrznjokami, chterno zdrzało na sod. A jô sobje mesloł:

— Tam to będze, chdze nen Straszk mjeszkô! 

Tej jem jedni njedzele vëpatrzeł sę vesoką slivkę, chterna vjetvjami ve vjetrze klepała v to wokno i na nję jem vlozł, jak kot. Naprocem wokna vëtrzeszczeł jem woczë i zdrzoł. Noprzod jem njick nje vjidzoł. Ale pomału zaczęło mje sę vjidnjec, żem rozeznoł na bjołi scanje strzelbę zavjeszoną, potim łożko, potim stoł, a nad łożkjem dva rzędë ksążk na policach. Ale Straszka jô nje vjidzoł.

— Ko won jednak bëc tu muszi, kjej Marcijanna sama povjedzała, że kożdô chata mô takji nort, v chternim Straszk sedzi! — rzekł jem sobje. Ażebe sę tego doznac poprovdze, zaczął jem sę zibotac na moji vjetvji, żcbe duńc bliżij wokna. Tam przez wokamergnjenjé mje sę zdovało. że vjidzę bladé skarnje i zeloné woczë dużé i dzevé. Ale njimem sę rozeznoł, jistnje, vjetev zatrzęszczała i pusceła, a jô trzasnął na doł jak dozdrzenjałô slivka.

Żebe tam nje belë leżałë kaminje, chternimi naszi durę do sklepu zatchlë, bełbem wucekł i njick nje povjedzoł. Ale na nich kaminjach jô sę stłukł mocko, że mje sę v głovje zakręceło i wostoł jem leżąci jak bez ducha.

Kjej jem przëszedł do sebje, tej Marta stojała nade mną i pomogała mje vstac. A kjej mje zaprovadzeła do chatë, dała mje fliżankę mleka, a jak jem vëpjił, tej krąceła głovą i rzekła:

— Remus, wonji movją, że të mosz njedobrze v głovje. Vjera i tak będze, bo chtuż ze zdrovim rozumem szukołbe slivk na drzevje po Godach?

Na to jô mjilczoł, bo wona nje vjedzała, że jô tam szukoł Straszka.

To beło dobré dzevczęczesko, ta Marta, le roz wona zle zrobjiła. Bo za to, że pon Gnjotę i mje no tak srodze wukoroł, wona jimu jednak vsepała jiglen jałovcovich pod płachtę. A to mjało skutk takji: Kjej jem przëszedł na wobjod, Marcijanna mje czapnęła za vłose i vëvlekła na woborę. V ręce wona trzimała varząchevkę. Ale jô sobje njick złego njevdarzącë rzekł:

— Bôj sę Boga, Marcijanno, za co të mje tak szamocesz?

Ale wona njick nje rzekłszë, jęła mje wobkładac ną varząchevką. Szkoda ji beło, bo sę jesz bjeleła novô a Mjichoł ję przez kjile vjeczoróv vërzinoł z klocka grabovigo.

Jak wona z varząchevkji le rączkę v ręce wotrzimała, tej wona mje vepchnała do jizbë, chdze drudze ju jedlë. Bo nji mjała czim bjic, a rękji ji pevno beło za szkoda.

Tak Mjichoł sę pitoł:

—Aza cuż të go bjiła, Marcijanno?

— To won vje som nolepji!

Moglëbe mje belë zabjic, kjejbem beł vjedzoł, za co wona mje sprała.

Ale zegar stari tak głosno jął połikac godzenë, żem muszoł vezdrzec na njego. A won godoł:

 — Jô vjem! — Jô vjem!—

Kjedem charnę dovoł krovom v chlevje, tej przë mje, jak łaseca, kanęła Marta, vetchła mje jabłko v kjesziń i pitała:

—A bolało cę to bjicé Marcijannë? 

Tak jô sę smjoc muszoł:

— Takô metłô babskô robota! Jô jem, Marto, przëvekłi do solonich porceji.

— Bo vejle, Remus, to jô panu jiglen v łożko vsëpała!

Tero jo sę dobroł prziczinë Marcijannenigo gorzu. Ale nobarżij żol mje beło varząchevkji...

Takji mesle jô posoł po głovje, pokąd jô tam sedzoł v czeladni v Matkę Boską Gromnjiczną. Zegar mje tovarzeł połikającë godzenë, już doszedł do molu. Zavrejało mu sę v gordzelë, jakbe chcoł kaszlac, tej nabroł dechu i jął vëbjijac godzenę czvjortą. Po takji fatedze szturk jesz v njim brzęczało, tej długji bjegas jąl sę zibotac ztąd i na wodlev na novą godzenę.

Naszedł Mjichoł, popjerającë sę palecą, i sodł za stołem. Po njim przëszła Marcijanna z bochenkjem chleba i gronkjem mleka. A tej ma zaczęła jesc. Kjej jesma zjadła i vëpjiła, Mjichoł sę przeżegnoł i rzekł:

— Szlaga jidze, bo mje grzeszk v nodze tropji. Navetk mrovczi szperetus tą razą njick nje pomogô.

— To są i lata! — rzekła Marcijanna.

— Przez to też. Ma stari v doł a młodi v gorę!

— Czas, żebe z tich dzeci ju katolikóv zrobjic — rzekła Marcijanna. — Rosce to jak bedełko a wo Bogu nje vje... Vezdrzële, Mjichale, na tego Remusa. Wutropjenjé z tim knopem! Zje za dvuch a po njim njick nje vjidzec. Dziżanga z njego, ale woschłi jak pesternjok.

Tak Mjichoł mję kozoł przińsc do se, womakloł mje kark, kolana i łopatkji, tej mje zazdrzoł v zębë i rzekł:

— Nje grzeszë, Marcijanno, bo to je dobri szlach do robotë. Żerni to je i mô stol v gnotach. Żëłë mô, jak postronkji. Będze z njego parobk, jak sę noleżi.

Taką godkę Mjichałovą jô czuł rod, bom vjedzoł. żewon sę na tim znaje i że gbur żodni sztukji dobetku bez njego nje kupoł.

— Ale v głovje mô njedobrze! — jisceła sę Marcijanna. —Tam jimu szemarzą zomkji i krolevjonkji i jinszi cuda. Straszka szukô po chałupje. A chocbe go zabjił, nje popusci. Tak robjił i nen. I vej, co sę stało! —

Na to Mjichoł boczlivje vezdrzoł Marcijannje v woczë, ale njick vjęcij nje rzekł, choc jô beł srodze czekavi wuczuc njico wo njim. A zegar polikoł czas, jakbe nje beło njiżodni tajemnjice.

Tej Mjichoł medetovoł całi szturk a ku reszce povjedzoł tak:

— Volô Boskô! Komu namjenjoné, tego nje mjinje! Na mój głupi rozum, jô jem wudbë takji: — Jednimu doł Pon Bog krovę a dregjimu le povroz. Chtuż sę sadnje pod mjedzą i z porvoza mleka wudoji? A to knapsko, co wono mô? Mo wono krovę? — Nji mô! Mô wono porvoz? — Nji mô! Tej njetile krovë, ale anji porvoza nji mô! Njechże mu tede po głovje szemarzi, co chce. Gonjic won za tim nje będze, bo żot go zmuszi do robotë. Gruńt, żebe mjoł sełę v gnotach. Noprzod le tero njech go ksądz jegomosc nawuczi provdë chrzescijańskji a poznji, żeli dożije, bjalka potcevô vënekô mu te głupi vergle z głovë.

— Spravjedlevą mosz provdę, Mjichale — rzekła na to Marcijanna.

Njech tede wod Jaster na nowukę chodzą!

— Przez to też! — przësvjodczeł Mjichoł. — A moję Martę jô poslę z njim, choc wona mô rok jeden mnji. Njech dzecë chodzą v gromadze.

Z tim wonji kavałk mojigo żëcô przëpjeczętovalë...

Njech timu ksędzovji, chturen mje Vjarë nawuczeł, Pon Bog dô njebo vjeczné! A mjoł won z nami dzecoma bjedę, mjoł. Bo noprzod nas muszoł wuczëc szlabizovac a tej stavjac literë na tablicë. Pjisanjô i czetanjô jô sę chiże nawuczeł, ale z vëmavjanjim mjoł jem vjele wutropjenjô.

Vszeskji knopë i dzevczęta (a beło naszigo karna może setmëdzesąt sztek) smjelë sę, jaż koscoł dreżoł, z moji vimovë. Ku reszce navetk mje sę zdało, że vszescë Svjęti na vołtorzu ze mje sę smjeją.

Tej ksądz proboszcz litoscevje vzął mje do plebanjiji i wuczeł mje som. Drugji dzecë wuczeł ksądz vjikari v gromadze. Na pojedinkę jô chiże pojimoł a ksądz beł ze mje spokojni.

Nobarżij jô lgnął do historeji Starigo Zokonu. Beła to moja pjerszô ksążka z wobrozkami, chdze na pjerszi stronje sedzoł Bog Wojc na tędze, a na zemji Jadom i Jeva vestrzod vszeternoskjich zvjerząt. Ko to beł czas, kjej nen całi stvor vëszedł z rękji Boskji, jak nové szklącé norzędzé z ręku mestra, jaż woczë sę smjałë. Legł lev kole sornjęca, a vjilk wokoma wovjeczkji, a jedno dregjigo nje zjodało i le svjętą trzimało zgodę. A Pon Bog na to zdrzoł vjecznimi woczoma i vszetko beło dobrze. Njech mje Pon Bog vëboczi, że mje żevi gorz broł na Jadoma, choc won vej rovnak je najim pjerszim rodzicem. Pocuż won zgrizł jabłko, chterno jimu Jeva podała? Przez to jich woboje z raju vënekelë. Anjeli ze żolącimi mjeczami, a na svjece gorę vzęlë złosc i wutropjenjé... Moc Boskô! Dziso jô sę nje dzevuję Jadomovji, bom sę doznoł, że bjałka, bele chcała, z chłopem vszeskjigo dokoże.

Muszoł jem sę nich svjętich historiji wuczëc na pamjęc i je povtorzëc moją skażoną godką. Ale jegomosc sę ze mje nje smjoł, bo mje rozumioł. A razu jednigo won do mie rzekł:

— Boczë, knopku, Mojzesz mjoł też skożoną godkę a jednak vëprovadzeł lud svój jizraelskji ze zemji egipskji, domu njevole, i v pusti z kaminja klasnjęcim palece vëdobeł vodę i zavjodł żedóv do zemji wobjecani. A som Pon Bog z njim godoł na gorze Sinaji!

To povjedzenjé ksędza jô so przeboczoł, kjej sę z moji godkji vëszczerzelë.

Novjęcij z vszetkjich wojcóv Zokonu przëlgnął mje do serca David, bo won, mali pastuszk jak jô, lvu vërvoł jagnję z gordzelë a kaminjem z puszczovkji zabjił wopocznigo Golijata, co rągoł Bogu. Povjedzoł jem sobje:

— Taką puszczovkę të so, Remus, zrobjisz też i z nji Golijata wubjijesz.

Mjichałova Marta chodzeła ze mną v gromadze na nowukę. Droga na Lipno szła vedle naszigo jezora a tej przez las i mostem przez rzekę, tę samę, co płinęła pod zomkovjiskjem. Ale no zomkovjisko stojalo sztek veżij pod prąd rzekji.

Tak jô namovjił Martę, żebe ze mną szła brodem przë zomkovjisku. Ji wojc mjoł ji rzeczoné, że tądka szła dovnji, bodejże za BogaWojca, starodovnô droga, ale że ludze dziseszi volelë nją nje jisc. Marta noprzod nje chcała, ale potim żądała, żebem ji przërzekł, że ji pod zomkovjiskjem nje wuceknę i ji sami nje wostavję. Na to jô ji doł rękę i Dalibog. Tej wona ze mną szła.

Nen łupk sę tam jesz vjedno dzarł v lese ze strachu przed kleszczem, a na wolszka sę trzęsła, ale moje kołpje nje przëpłivałë, choc jem zdrzoł za njimi rzeką v doł i rzeką v gorę.

Marce jô vszetko povjedzoł: Jak jô vjidzoł zomk i krolevjonkę pod korunovaną jarzębjiną, i żem v nen czas beł za mali, żebe ję przenjesc przez głęboką vodę. I wo trzech straszedłach jô ji rzekł, chternim mjona Trud i Strach i Njevorto, a na chternich dobędze pasturk bjedni i krolem będze przë krolevjonce.

Ale wona v lese beła cechô, bo sę bojała. Przez brod jô ję muszoł przenjesc. Ale jak jô ję na brzegu pusceł na zemję, tej wona mje nje pusceła za rękov, bo na levą rękę wunoszało sę v gorę zomkovjisko jak wopoka. Tak jô zjął z głove kłobuk i kjivoł njim v gorę do korunovani jarzębjinë, co tam strożovała nad mojim gronkjem czornim i złotim mjeczem. Bo wo gronku i wo mjeczu złotim jô Marce njick nje vspomjoł. Njicht ze smjertelnich ludzi nji mjoł wo njim vjedzec.

Za brodem vedle zomku szedł jakbe szerokji dukt, le kędevęde koscerzełë są małi krze, tak żem so wuvozoł: Tu be i szerokjim vozem przejachoł. Nim duktem jidzącë, naszłasma na dużą drogę. Tej jô vjidzoł, że pokuńc ti drogji daleko przed nami, zastavjonô dużimi lipami, stojala szarô, przëkretô czorną blachą, a wukorunovanô złotiin krziżem, zvonnjica koscoła v Lipnje.

Tero Marta puscela mój rękov i rzekła:

— Na drugji roz jô z tobą brodem nje pudę, bo mje straszno.

Wodnąd jô muszoł z nją vjedno jisc vedle jezora. Vrocivszë sę z nowukji na wobjod, do podvjeczorku muszoł jem przë dobetku pomagac, potim do vjeczerze delë mje volą, żebem są wuczeł z Martą katejzemu i Historiji Svjęti. Tej jô razu jednigo rzekł do Martë:

— Vjesz të, Marto, mje sę zdaje, że naju pustkovjé, to je tą zemją wobjecaną, wo chterni v ksążce stoji. Na taką godkę wona sę zdzevjiła i rzecze:

— Jakuż be to mogło bëc? 

Tej jô ji vëłożeł:

—  Boczë: Naju rzeka v lese, to Jordan, a naju jezoro, to Genezaret, chdze Svjęti Pjoter beł rebokjem. Mol pod korunovaną jarzębjiną, to Betel, chdze Patrijarcha Jakub wuzdrzoł drabjinę vesoką jaż do njeba. Studnjô przë trzech chojnach: tam bracô Jozva przedelë do Egiptu. Pjekarnjik v sadze, to pjec, v chturen kozoł vrzucëc na spolenjé trzech chłopokóv krol Nabuchodonozor. A vjilczi vądoł do jezora, chdze za pamjęcë tvojigo tatka vjilk jagnję skrodł, to kula lvóv, v chterną Danjela proroka vrzucilë poganje...

Marta sę dzevovała:

— Jak të to vjesz wukładac! 

Ale jô wodrzekł:

— To nje je njiżodno wukłodanjé, le provda. Bo vej: Naju pon to Abraham, a jego żona, nasza panji to Zara.

— To nje je możno! — spjerała sę Marta. — Abraham mjoł wosmëdzesąt lôt i długą brodę, bo tak je v ksążce vëmalovani.

— Cuż to szkodzi? — Njechle nasz pon będze mjoł lôt wosmëdzesąt, tej mu broda wurosnje jaż do pasa. A mają wonji dzecë? — Nji mają! —Vjidzisz! Ale kjej nasza panji będze mjała wosmëdzesąt lôt, woboczisz, że wona sina dostanje.

Na to Marta njick wodrzec nji mogła, ale sę pitała:

— A nasz tatk, kjim won je?

— Tvój tatk? — Pożdejle! — Tvój tatk, to je prorok Jermijosz, bo won vjeczorami pjesnje spjevô!

—A jô?

— Të, Marto, jezdes Rebeką, bo z bęboruszkjem przë studnji stojisz!

— A Morcin?

— Morcin, to je Absalon, bo mô szadą głovę. Jesz na chujeczce wutchnje.

— A Marcijanna?

— Marcijanna to je gvesno Putifarzenô, bo Putifar też beł kucharzem.

— A të, Jemus?

—Jô. Marto.Jezdem pasturkDavid! A jô sobje zrobję puszczovkę, jak won, i zabjiję Golijata!

Tę godkę cała Marta wopovjodała svojimu tatkovji, a ten mje vzął vadzëc, żebem ze svjętich rzeczi nje vëmiszloł i kozoł mje sę z tego spovjadac. Ale na tim nje beło dosc.

Przasni chleb, co go Marcijanna wupjekła v pjecu Nabuchodonozorovim, vëszedł njevëpjekłi, jak no ni trzeji chłopocë. A mje czężko padło na sumjenjé.

— Może to je kara Boskô za tvoje vëmiszlanjé? Jak wona go na vjeczerzą krajała, tej Morcin mruczoł i nje jodł. Ale Mjichoł sę vësmjevoł i podkorbjoł:

— Żebe Putifarzenô dlo krola beła takji chleb wupjekła, tobe won ję beł gvesno vënekoł z pjeca na łeb.

Ale Marcijanna mjała żol, że ten chleb ji sę nje zdarzeł, tede krziknęła:

— Chtuż tu je Putifarzeną?

No të, Marcijanno! — rzekł Mjichoł i sę vëszczerzoł.

Tej wona:

— Chtuż to smje davac mje takji njekatolickji przezvjisko?

V tim jô mrugnął na Mjichała, żebe nje vëdoł. Ale wona to zmjerkovała...

Przë kominku vjisoł trampk do bulev trampanjô, spori jak kłonjica, grubi z kuńca, jak pjęsc dorosłigo chłopa. Ale strzonk beł cenkji, jak grablisko i toczoni. Ten vjisoł tam na chmjelovim sznurku, a jô vjedno vdzącznim sercem do njego sę wusmjechoł, bo won sę natrampoł procovjito dlo naju bulev do maslonkji przez tjile lôt. A jô to jodło łubjił bardzo. Ten kochani trampk porvała njeszczestlevô Marcijanna i z njim do mje skoczeła. Vjedzoł jô, że v svojim gorzu wona mje długji pocerz vërachuje, dlotegom so wuvożoł:

—Trampk nje je varząchevką. Vez, Remus, i sę zastavji reminjem, bo v głovę, Bog vje, cze strzimosz.

I tak jem zrobjił.

Bjedni trampk! Nje beło mu znadz namjenjoné, żebe długo vjekovoł. Jak wona na mje z njim, tak strzonkjem trzasła v moje remję, strzonk pękł, a głovjica trampka kulała sę po podłodze, jaż dudnjało.

Ale Mjichoł sę dzevovoł i rzekł:

— Jô vjedno movjił, że to będze chłop stolannigo gnota!

Marcijanna, kjej le połovę trampka v ręce wotrzimała, zaczęła go wobzerac, jakbe go jesz v żëcu njigde nje vjidzała. A jak go dosc wobezdrzała, tej cesnęła go na zemję i vëburkła z jizbë. Ale przez dvjerze czuc beło, jak wona głosno płacze.

Tej Mjichoł do mje rzekł:

— Remus, vezle nogji za pas i bjej, bo bjałce, kjej ję gorz porvje, nji ma njigde dovjarë. Jesz gotova sę zabrac do dzerżtli.

Jô beł ti sami vjarë, to też jem nje żdoł, jaż mjepopravji.