XV

Jak vjezlë na smętorz cało pana Jozva zaboczoną drogą i jak Remus sę woddzękovoł z pustkovjem.

Cągnęłë tede Liza i Gnjadi svojigo pana na wostatni spoczink do smętorza v Lipnje. Jô z Mjichałem zrobjiłasma vczora przez las rumu, żebe voz mogł przejachac. Przë ti worądzem sę doznoł, że tu poprovdze provadzeł za dovnich czasóv trakt szerokji, bo navetk dużi kaminje co zamanąvszë znaczełë stronę drogji. Szła wona jinszim szlachem njiż tim, chternim jô za knopa wucekoł do zomkovjiska i Martę namovjił roz, żebe szła tęde ze mną na nowukę. Przë vëcinanju drogji Mjichoł sę przëznoł, że ten szlach beł mu vjadomi. Ale njigde njikomu wo njim njick nje rzekł, bo to njedobrze gadac wo takjich spravach.

— Bo vjidzisz, Remus, kjej ludze woprzestelë tim traktem chadzac, tej uwonji pevno ktemu mjelë vożną jaką prziczenę. Mój njeboszczik tatk mje movjił, że na tim storim trakce vedle zomkovjiska le dvuch przigod sę spodzevac możesz: Strachu albo i njeszczescô. I jô cë to movję, że dziso jak pudzema z pogrzebem nje będze bez tego żebe nama sę co nje pokozało.

Tak rzekłszë, Mjichoł dalij rąbjił chrostë na drodze.

Jak słuńce zaszło, wuszekoveł sę kondukt pógrzebovi. Z nad jezór i z pustkovji, zataconich v lese, naszlë bëlë ludze na Pustą Noc, chternich do zavjitra pon nasz mjoł szczerze czestovani. Tero vjeczorem po roboce przëszlë wonji v njedzelnich ruchnach, be uwodprovadzëc njeboszczika do koscoła. Mjedze njimi bëlë takji, co jesz pamjętelë, jak won jich wuczeł vojovanjô i ti z Mjichałem cecho rozmovjelë wo nich dovnich svobodë chvjilach, wutopjonich ve krevji.

Ale ledvo Liza i Gnjadi zacągnęłë, Mjichoł kulavjejącë na przodku zanoceł pjesnją, chterna jak codzenné viznanjé vjarë tovarzeszi ludovji kaszubskjimu uwod kolebkji do deskji grobovi:

Chto sę v uwopjekę podda panu svemu, 
A uwosoblivje szczerze wufa Jemu, 
Smjele rzec może: Mam wobrońcę Roga, 
Nje przijdze na mje żadna straszna trvoga... 

Spjev sę rozbjegoł na ceché pola, na chterne ju noc uwoblekała szarę komudę. Ale kjej jesma veszła na starodovną drogę v lese, tej ju cemnô tam sedzała noc. Tak parobcë zapolilë przëszekované smolné szczepë i trzimelë je v gorę jak pochodnje. V jich vjidze zdovało mje sę, że slode naszigo konduktu zavrocają vszetkji drzeva i jidą za nami, vtorzącë naszi pjesnji. Wob chvjilę, kjej wucechnął spjev, czuł jem z daleka granjé rzekji. A kjej moje vezdrzenjé padło na starodovni kaminje wovjidnjoni krevavą rzozą wognja pochodnji, tej mje beło, jakbe nad tim traktem bëlë povstani vartarze z vojska zaklęti krolevjonkji.

Tak ma zajachała do brodu. Konje sę lękałë i porczałë stulącë wuszë, kjej mjałë veńc v vodę, tak że ma sę vszescë zatrzimała. Pochodnje vëvołivałë szętolącé sę cenje v lese, a jô zdrzącë v gorę rzekji wuzdrzoł jem wone dva kołpje, chternem pasturkjem bivszë naszedł pod zomkovjiskjem.

— To krolevjonka nasłała svoje ptochë na kondukt ricerza zaklętigo zomku! — pomesloł jem sobje.

Ale kołpje stojałë cecho na rzece jak zogodkji i nje naszłë bleżij. Na levą rękę stojała gora zomkovô cemnô i vesokô, — veższô, njiże mje sę zdovała za minjonich lôt. Ji spich woblevoł vjid najich pochodnji, ale głova taceła sę v nocni doce. V tim vjidze mocno i veraznje vëchodzeła na jav korunovanô jarzębjina, svjodk mojich czężkjich serdecznich przigód na pustkovju. Ajô do nji z povjilanjim vëcignął rękę i rzekł:

— Tam te spoczivosz, gronku z prochami mojich przodkóv! Ale zlotigo mjecza mojigo ju nji ma.

Ku reszce z vjelgjim toglem dostelësma konje do vodë a roz v żłobje rzekji spjeszno cignęłë ku procemnimu brzegu. Ale spłoszełë sę v vjelgjim njewubetku. Jaż mje dzivno beło, ko jednak bełë przëvikł do nocë i dróg lasovich. Jak jô tak szukoł woczoma vkoł, cobe je straszeło, wuzdrzoł jem na sami głovje zomkovi gorë wosobę, stojącą jak kam cecho i zdrzocą v doł na nas. Tak jô trąceł Mjichała v bok i skozoł jem polcem v gorę. Ale Mjichoł vezdrzoł chiże, uwodvroceł woczë, przëżegnot sę i zanoceł:

Statecznosc Jego szczit i puklerz mocni,       
Za ktorem stojąc na żaden strach nocni, 
Na żadną trvogę anji dbaj na strzałi, Ktoremi seje przigoda v dzeń bjałi... 

I ma szła dalij. Ale mje nje dało poku, lem sę muszoł cofnąc v teł, żebe drudzë nje zmjerkovelë. Kjej kavałk wuszlë, tej jem sę chiże spinął po przidkji scanje zomkovjiska, jażem stojoł woko v woko timu, chternigom vjidzoł z rzekji. Pokąd tam dalij v lese grała pjesnjô nobożnô, jô sę vzeroł v skarnje wosobë przede mną. Vesokji postaceji beł to pon z długą brodą, worzłovim nosem i łiszczącimi woczoma. Długo ma nje rzekłszë słova na sę pozerała, jaż won rzekł:

— Cze to poprovdze pon Jozef, chturen wodbivô tą starodovną drogą zaboczoną svój wostatni marsz po zemji?

— Żeli jezdes duchem, to vjesz som! — wodrzekł jem.

— Jezdem duchem, jak të mój brace, i sinem ti zemji. Alem sę nje spodzevoł, żebe jesz jakji Kaszuba natrafjił na tę dovną drogę — choc po smjercë.

— Żijąci ję na novo vërąbjilë! —wodrzekł jem.

— Rozumjem cebje — wodrzekł — choc mosz godkę dzivnje skażoną. I dobrąs mje doł wodpovjedz. A tero bjej i tovarzë timu v wostatni drodze, bo won vje, czimu tęde jadze!

— A cuż vë tu, panje, na ti samotni gorze v nocë?

— Jakże cë to rzec? — wodezvoł sę won i chvjilę przemiszloł. — Boczë: Jô chcę vëbavjic zapadłi zomk! Jô chcę posadzëc na złotim tronje zaklętą krolevjonkę.

V głovje mje zaczął na tę godkę szumjec całi las, skrë pobjegłë mje wod głovë do pjęt, strach mje chveceł za vłose i rżnął jem sę jak długji do nóg ti dzivni uwosobë. Ale won mje podnjosł, zdrzoł mje v woczë długą chvjilę i tej rzekł:

— Bjej! Bo zdrzë: Rzoze vajich pochodnji coroz głębji toną v lese, a spjev nobożni vjedno słabji brzemjeje. Woddej poczestnosc timu, co go tam provadzą, bo won tego ducha, co tronë i zomkji vskrzeszô. A jô go znaję!

— Jidę! wodrzekł jem. —Ale szukac vas będę, panje. A chdzeż vas nalezę?

— Nalezesz mje vszędze, chdze skrë Ormuzdové sę żolą, nalezesz mje vszędze, chdze duch Kaszub podnoszô vjeko trumë, — kjej będzesz chcoł.

Jak jô naszich nagonjił, tego jô so ju nje vdarzę. Vjem le, żem noprzod naszedł Martę, chterna gvesno chcąco kąsk slode wostała, żebe na mje żdac. Ta sę pitała:

— Chdziż të, Remus, bivoł?

Ale mje sę njechcało wodezvac. Tak wona vzęła jisc uwokoma mje i zos mje pitała:

— Chdziż të bivoł, Remusku?

— Na zomkovi gorze! — wodrzekl jem.

— Jezus, Marija! —krziknęła Marta. — Tec tam stojała wosoba nje z tego svjata. Dobrze vjidzałam, choc mje beło straszno.

Jô na to njick nje wodrzekł. a wona mjała strach pitac vjęcij.

Kjej jem sę złączeł z naszimi, tej Mjichoł sę przëbliżeł ku mje, kjivoł głovą i rzekł mje do wucha:

— A njerzekł jô cë przë vëcinanju drogji, że nje będze bez tego, żebe nama sę co nje pokozało?

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Za kjile dnji sedzoł jem po vjeczerzi wu Mjichała. Marta vjęzła strefle a Mjichoł kartovoł svoję ksążkę z pjesnjami. Ju chcoł zacząc spjevac, jakżesma wuczuła, że njichto jidze.

— Pevno Morcin jidze! — smjoł sę Mjichoł. A Marta skoczeła i panu postavjiła stołk, szertuchem go przode wotarłszë. Bëlësma wudbë, że pon chce uwo jakji nogłi roboce gadac, ale won mjoł co jinszigo v głovje. Rzekł tede tak:

— Njeboszczik mój brat — njech mu Pon Bog dô njebo vjeczné — povjedzoł za żëcô do mje: Po moji smjercë nje wutrzimosz Remusa na pustkovju, chocbe go dzesęc konji cignęło!

Vjidzoł jem na tę godkę jak Mjichałem cos strzęsło a jak Marta sę zchileła głębok nad svoją robotą. Całą chvjilę beło cecho jak v koscele, jaż ku reszce Mjichol wodemknął gębę i rzekł:

— Moc Boskô! Komu namjenjoné tego nje minje! Czimuż be Remus mjoł nekac z pustkovjô? Na gburskjim chlebje wurosł mocnigo gnota. Do robotë je dobri. A te mankolije, co mu głovę nachodzą, te mu dobrô bjałka vënekô, chocbe le mjetelokjem, decht łagodnje. Tu më vszescë jego godkę rozumjejemë, a jakuż won sę z cuzimi ludzami dogodô?

I patrzeł na mje wob tę godkę potcevi Mjichoł, ale jô nje wodrzekł njick. Tak gbur sę pitoł vprost:

— No cuż, Remus, wostanjesz z nami? 

Jô wodrzekł:

— Jak zimkové robotë sę skuńczą, pudę v svjat!

— Vjedzoł jô, że tak povjesz. Nje namovjom cebje, bom doł rękę njeboszczikovji. Żol mje jednak, że jidzesz. Żebes njigde nje żałovoł! Jak będze tvoja volô, przińdzë po tvoje mito.

Vstoł pon i szedł a jô vstot za njim, pochvoleł Boga i nekoł do moji leże. Nje vjem dloczego, ale nji mjoł jem uwodvogji, żebe po ti rozmovje Mjichałovji i Marce v woczë vezdrzec.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Robotë zosevné dobjegłë kuńca. A jak po Filipje bulvë mjelë zasadzoné, tej jô poszedł v svjat. Novi vamps, nogavjice i skorznje doł mje pon a dvadzesce talaróv pjenjędzi glińgotałë v moji kjeszinji. Wobszedłszë całé pustkovjé, kożdimu jem doł rękę na woddzękovanjé. Kjej jem zaszedł do Mjichałóv, Mjichoł povjedzoł:

— Bjej z Bogjem, Remus! Co komu namjenjoné, to go nje minje!

Marta mocko wobskocala wogjiń na kominku jaż woczë mjała czervjoné, ale wobroceła sę, dała mje rękę i rzekła:

— Bjej z Bogjem!

Tak jô szedł.

Pod trzema chojnami jesz roz jô wusodł i zdrzoł na to krolestvo dzecinnich lôt. Przëboczeło mje sę vszetko: Pjec Nabuchodonozorovi, kula 1vóv, starô dzekô jabłonka na mjedzë, chdzem dobeł na Golijace, Straszk v jizbje pod vjetrznjokami, Smjerc klepającô kosę za stodolą, Złi, co mje kuseł gozdzem v scanje, zeloné wokjenko nad moją leżą, pjes Gnjota i moje snë pod wukorunovaną jarzębjiną. Długom zdrzoł na jezoro, na chternim łiskałë vjidë i na budinkji pustkovjô, pełne spokojnich ludzi, wu chternich mje beło dobrze, i na las vkoł, chturen do ti chvjile mje wodgrodzoł wod svjata. Tej jem vstoł, przeżegnoł sę i szedł v Jimję Boskji. Drogam vzął tę samę, chternąsma vjezła njeboszczika pana Jozva do grobu, drogę, chterna v mojim młodim żëcu kożdi roz tak czężką mjała vogę. Szedł jem przez las pomału, a kjej jem ju czuł z blizka granjé rzekji, tej jem sę bezmała że nje vërzasł. Bo chtuż tam stojoł na brzegu rzekji?

— Marta!

Stojała cecho jak kam kol brodu i żdała na mje. A kjej jem naszedł, vëcągnęla do mje rękę a v ręce trzimała szkaplerz. Patrzeła mje smutno v woczë i rzekła:

— Jakô jô zabędlevô, Remus! Zabełam cë przëvjesëc szkaplerz na drogę. A chtuż jinszi be cë go zavjeseł? Tec jezdes serotą bez matkji i wojca i nji mosz njikogo na svjece.

Tej dreżącimi palcoma rozpjęła mój vamps i mje zavjeseia szkaplerz na koszuli. Ale mje na tę ji godkę czężko sę zrobjiło, jakbem stojoł nad grobem przijacela. Alem sę strzimoł całą sełą. A wona, jak mje szkaplerz zavjeseła, raptem wobje ręce zarzuceła na szeję, przëcesnęła sę do mje i vëbuchnęła takjim płaczem, że sę trzęsła jak list.

Mje sę tede przëboczeło vszetko, co to dobré dzevczę zrobjilo mje dobrigo: Jak mje ze zomkovjiska sprovadzeło do dom v straszni vjeczor, jak mje wod zemstë Golijatovi wuchronjiło v ruchna moje sę woblekłszë, jak mje v czężkji choroscë ratovało dzeń i noc mje dozerającë. Spominającë to vszetko, jô ję przëcesnął do sebje i głoskoł ji złotą głovkę. Przë tim jô wuzdrzoł, że v długjim ji varkoczu czervjenjiła sę stążka, chternąm przed tile lati kupjil dlo nji wod żeda Gabë. Tak jô sę ju vjęcij strzimac nji mogł i płakoł z nją v gromadze. A zdovało mje sę, że las i jego mjeszkańce z nami płaczą i że vesokji zomkovjisko na naju patrzi, jak stari czarovnjik, chturen koże sę rozińsc dvoje krolevskjim dzecom.

Jak ma sę vëplakała dosc tile, tej wona wode mje wodstąpjiła i na mje zdrzała woczoma, jak słuńce zdrzi po deszczu przez chmurë. A jô vjidzoł v ti chvjilë jakô wona jednak snożô dzevczina i njico mje szeptało do wucha:

— Navrocë sę, Remus, nazod na pustkovjé! 

A wona rzekła:

—Poj, Remus, do dom! Chtuż tam na svjece cë dobrze robjic będze? Chdze legnjesz do spjiku, chto cë dô stravë? Chto cę wopjerze i wobszije? Minje lato i smjegji uwokriją zemję a mroze zgurdżą las. Chtuż cë dô dach nad głovą i zedel przë kominku? — Boczë, bjedni seroto, że cuzi ludze tvoji movë rozumjec nje będą i nje będą vjedzec, jakji të jes dobri i procovjiti, bo rozumjema tvoją godkę i znajema cę wod dzecka.

— Poj do dom!

— Vejle! Żebe nje stari tatk, chturen beze mje be szedł na ponjevjerkę i żebem sę Boga nje bojała, ludzkji vstid be mje nje strzimoł i bem szła z tobą i za tobą v svjat, jak dusza matkji, jak sostra, a kjej bes chcoł, jako bjałka tvoja na dnje dobri i na bjedę. Tero vjesz! —

I zakreła woczë fartuszkjem, bo ji gvesno barzo vstid beło.

Moja dusza pod timi słovami Martë topnjała jak lod pod cepłim wokjem słuńca na Matkę Boską Strumjanną. Vszelkô moc, jakom nabroł z ducha pana Jozva v Straszkovi jizbje, wopuszczała mje. Jô to czuł dobrze. Starô chata Mjichałovô, v chterni won svoje pjesnje vjeczorami spjevoł, vëdovała mje sę jak raj, do chternigo anjoł v wurodze Martë mje roczeł. Strach mje broł przed cuzimi ludzami, chternich jô tam napotkom za naszimi jezorami i lasami. Wobroceł jem sę v tet i vezdrzol na trakt, chternim më njedovno vjezlë trumę z całem pana Jozva i vjidzoł jem starodovni kaminje stojąci stroną jak zbrojni ricerze, co mje trzimelë drogę wotvarłą vprzode i nazod, żdająci na moje slovo. V ti chvjilë zaszorzeło na rzece a jô wuczul za sobą granjé skrzideł kołpjich. Z gorë rzekji wone plinęłë, bjołi, vjelgji, krolevskji, jaż sę stanovjiłë i zaczęłë svojimi dzivnimi woczoma na naju patrzec. Na vezdrzenjé jich woczu wodrazu słabosc ze mje spadła i letko mje sę zrobjiło jak vandrovji, chturen z cemnigo lasu vëbłądzi na vjidné pola. Serce mje v pjersach scvjardnjało jak stol. Tedem rzekł:

— Marto! Jakuż wutrzimjesz dzeką gęs, kjej wopuszczô latové gnjozdo? Jak strzimosz żoravja, kjej vëbjije jego godzena? Jak przëmuszisz worzła, be z vesokjigo kaminja zeszedł mjeszkac v dolinë, chdze sę dobetk pase? Za vami na pustkovju, serdeczni tovarzisze lôt młodich, tesknjic będę a może i płakac, ale wostac z vami nji mogę. Moc mje cągnje njevjadomô i volô mocnjejszô njiże moja. Pon Bog vje czimu i jak.

I vzął jem sę i szedł mocnimi krokami do brodu. Z gorë zdrzało na mje zomkovjisko jak czarovnjik, chturen svigo dokozoł.

Za rzeką wobezdrzoł jem sę jesz roz. Tam przeką drzév i chrostu cofała sę pomału dobrô Marta. Sztołt ji vdzęczni to wukozivoł sę to gjinął mjedze drzevami, a kjej ju le beł cenją szemarzącą v zelenjiznje, tej jesz chvjilami jak krev serdecznô zaczervjenjiła stążka v ji varkoczu — mój dorunk.

Kuńc pjerszigo dzelu.