XVII

Remus jidze v svjat w gromadze 
z muzikańtem Trąbą.

V zął jem tede jednigo dnja svoję karę z tovarem i karovoł v svjat. Jesz jem nje dokarovoł do lasa, a ju naszedł jem grocza Trąbę z Lipna. Na plecach łiszczala jimu zlotavô trąba, a pod pochą trzimoł ve varpjanni torbje łęczk i skrzepjice. Małi to beł chłop ale chvatkji jak żevé srebro. Może jimu też beło jinszé poprovdze przezvisko, ale ludze go le Trąbą vołelë a jego bjałkę zvelë Trąbjiną. Wobroceł won sę i na mje żdoł.

— Chdziż to Bog cę provadzi, Remus?

— V svjat!

— Mje też! — rzekł Trąba. — To nom droga jedna. Możema jisc v gromadze i ze sobą karbac.

— Jakuż ma moma ze sobą karbac — wodrzekł jem — kjej të moji godkji nje będzesz rozumjoł, bo jô mom jęzek skażoni wod wurodzenjô?

—Tak të do mje nje gadej! wodrzekł Trąba. — Boczë: Co moje skrzepkji spjevają i co moja trąba graje, to jô rozumjem vszetko. A nji mjołbem rozumjec tvoji godkji ludzkji?

—Kjej tak, to gadejma!

— Jô rozumjem — rzecze Trąba — co bor graje i co rzeka spjevô skoczącô gorą młińskjigo koła, a nji mjołbem rozumjec godkji jęzeka ludzkjigo, chocbe tak skażonigo jak tvój?

I krąceł głovą muzikańtTrąba, bo imjoł provdę, jak jô sę tego doznoł wob dlugji lata naszigo vanożenjô.

Tak ma tede szła przez las całi sztek wokoma sebje, jaż słonuszko vëszło vesoko na połnjé. Tej stanovjiłasma sę v gęstich chojnach i sadłasma na mechu. Trąba zaro vëdobeł z torbë butelkę ze szperetusem, pocignął sporo i mje podoł, movjącë:

— Na, Remus, i sę napji! Ale jô wodezvoł:

— Napjile sę som i njech cë będze na zdrovjé, bo jô gorzołkji nje pjiję!

Won sę nje rozgorzeł, że mu wodmovjom, le pocignął jesz roz i rzekł:

—To njech będze za cebje, żebes nji mjoł krzivdë. Bog z tobą, Remus! Nje pjijesz gorzołkji. Ale to nje je dlo muzikańta takji zveczoj. Kjej graję na vjeselu, wobrazilëbe sę państvo młodé, kjej bem nje vëpjił na jich zdrovjé. Kjej mje kurzatva nańdze v polu, czim bem sę rozgrzoł? A kjej jidę na noczęższi termin, to znaczi do moji kochani bjałkji Trąbjmë, ach, jak mje potrzeba pocechë, bem strzimoł! Sto krokóv wod checzë veznę jednigo, na przededvjerzu dregjigo, a z lecirzem v ręku trzecigo. Tej jô ju nabroł cerplivoscë tile, co skora wosła Mackovigo. A ti not barzo z moją bjałką! Ko të, Remus, nje jes żenjałi?

— Nje! Jô sę też żenjic nje będę!

— Ha, ha rozesmjoł sę Trąba. — Na ten żort jô muszę jesz jednigo vëpjic!

A jak vëpjił, tej rzekł ze smjechem:

—Nje będzesz sę żenjił! Tak jô też mesloł. Bo vej! Cuż mje po bjake? Jezdem jak skovronk v polu i jak smjecoch na vjeskjich drogach. Nje wusedzę na molu. A jednak jak na cę sidła założą, to cę wuvędzą. Bo bjałka, boczë, choc to njibe słabé slvorzenjé, ale przemislnoscë mô v jednim polcu tile co chłop v całi głovje na ten sposob. Njech mje butelka v kjeszinji vëschnje wod razu, żeli vjem, jak jô sę dostoł v svjęti stan małżeńskji, bo dobrą volą to nje beło.

Tej całą chvjilę pozeroł na mje z wuvogą i rzekł

— Zełgołbe, chtobe movjił, żes të pjękni wurodë. A godka tvoja głupim sę będze zdovała smjesznô. Może to cę wuchronji, ale barzo vątpję, bo bjałkji nje mjerzą chlopa anji korcem, anji mjarą. A nożadnjeszi czasem mô wu njich novjęcij szczescô. Tede rzekę cë: Bronji sę, Remus, rękoma i nogoma, bo nacuż nom z bjałką sę zrzeszac przed svjętim vołtorzem, takjim vanogom i smjecochom jak ma dvaji?

— Mosz provdę! — rzekł jem.

—Le nje mesl, żebem nje wuvożoł najigo stanu! Tak nje! Sedzą sobje tam gburzë v Lipnje na svojich woborach. Jô jim nje zodroszczę. Njech seją, njech worzą! A jô trzimom z Panem Jezusem, chturen jak to starô pjesnjô movji:

—voloł po svjece vędrovac, 
njiże krolom krolovac.

Po takji godce mój tovarzesz porvoł sę do trąbë, przësadzeł ję do gębë i jął tim drzemjącim chojnom grac, jaż te wodecknęłë i zavtorzełë mu vjesoło. Na to z njeba vesokjigo rozesmjało sę słonuszko do Trąbovigo granjô, do tich chojn i do naju wobu bjedokóv.

Po tim wodpoczinku vzął jem svoję karę v ręce a Trąba svój tłomoczk na plece i poszłasma v drogę.

— Chdze të meslisz wostac wob noc? — pitoł sę Trąba wob drogę.

—Nje vjem! — wodrzekł jem.— Pon Bog doł pogodę cepłą, to vëspję sę na polu. 

Trąba pokrąceł głovą.

— Jak nji ma jinszi radë, to rod vëspję sę v polu jak zajk. Ale człovjek jednak noprzod szukô dachu nad głovą. Jô cë co povjem: Do vjeczora zańdzema na folvark Zvadę, chdze wobaji zarobjima. Të tam vëzbędzesz co z tvojich tovaróv a jô zagraję dzevczętom i parobkom do tuńca, to będę mjoł też co vzątku. Na noclig pudzema do storigo młina njedaleko folvarku. Tam naju njicht budzëc nje będze, przënomnji nje ludze żijąci, bo młin wod vjele lôt ju nje chodzi, a ludze movją, że tam stroszô. Cze të jes bojąci, Remus?

— Nje! Jô sę nje boję.

— Bo vjidzisz. Ze mną to je tak jak z nim żedem. — Szedł żid nocą przez las a beło mu straszno. Tak vsadzeł czopkę na kjij i rzekł: Dvaji są dvaji! — Ve dvojkę jô sę też nje boję.

Zaszedłszë vjeczorem na nen folvark, jô tam mjoł mój pjerszi zorobk. Mojigo tovarzesza vzęlë parobcë do stodołë, chdze na klepjisku spravjilë so tuńce. Ju beł dovno czas spac, kjej szpektor zrobjił zabavje kuńc, że to njibe roboci dzeń.

Tak ma sę zabrała do tego młina; jô z dvuma pękami słomë na moji karze a Trąba z letką forą svojich dvoje jinstrumańtóv na plecach. Tę słomę delë nom ludze na leżą ve młinje. Jeden z nich ludzi, stari dżod, co pevnje ju na szarvark nje chodzeł, przëstąpjił do naju i rzekł:

— Jô vaju kąsk wodprovadzę, bo to pevnje ju wostatni roz, że takjich jak va dvaji na folvark vpuszczają.

—Jakuż to? pitoł Trąba.

—Pojtale, to vama vszetko wopovjem. Jô stari anji do robotë, anji do tuńca, a jednak wusnąc nji mogę. 

Tak ma szła v gromadze ku młinovji.

— Njedalekô droga! — zaczął gadac stari chłop. — Jô stari strupjałi grzib duńdę tam bez wodpoczivanjô. Kjej młin, jak to dovnji, wobrocoł svoje koło, to klekot czuc beło ve dvorze. A jô sę ceszoł, że won tak procuje vjerno dlo naszigo pana.

— Jô so nje vdarzę — rzekł Trąba — żebem vjidzoł młin v roboce.

— Ale jô pamjętom dobrze. Vë tu le v długjich latach czasem zazerelë, bo takji vjelgji państvo, jak naszi, sprovodzelë so muzikę z mjasta, kjej jim sę zachcało vjeselenjô. Zaczęło to sę, jak nasz pon sprovadzeł so bjałkę ze svjata, chterna klekotu młina słuchac nji mogła. Dzevkji z dvoru povjodałë, że jak mucha szła po woknje, to panji beło jakbe tamrotovi voz turkotoł po kaminjach. Dlotego młin stanąc muszoł. Kjej go po latach znovu zapuscëc chcelë, koło młińskji żodną mjarą nje chcało sę wobracac.

—To kara Boskô! — rzekł Trąba.

—Ti wudbë më bëlë vszescë, më ludze szarvarkovi. A to sę pokozało jesz vjidnji, bo jak młiń stanął, tej zemja woprzestała rodzëc. Sin i dvje corkji wurodzełë sę naszimu panu, dvor rosł, ale stodołë stovałë sę wod lata do lata za dużé, bo nje beło co v nje kłasc. Le dvor, jak jem rzekł, robjił sę vjększi. Dlo panji, co nji mogła czuc marszu muchë po woknje, pon vëbudovoł nové skrzidło, be mjała lepszi bezpjek. Ztąd vjeczor kole vjeczora beło czuc muzikę, bo zjeżdżelë sę gosce. Ale to nje bëlë naszi. Wonji gadelë rożnimi cuzimi godkoma chternich ma prosti ludze njerozumjała.

Bivało, że zaprosilë dzecë do spjevanjô przed goscami abo jaką storą bjałkę, be povjodała bojkji. Tej wonji vszescë wobstąpjilë jich i sę dzevovelë, że jesz takô mova je na svjece jak nasza kaszubskô.

Ale som pon wudovoł, że ji nje rozumje. Jô v głovę zachodzeł, jak to mogło bëc. Tec znoł jem jego starka i wojca i samigo pana wod dzecka, a njigde z nami nje godalë jinaczi jak po naszimu. Bodejże wod początku svjata abo przënomnji wod potopu — bo tej sę vszescë ludze vetopjilë — sedzała jich rozga na ti zemji. Vjarę mają naszą. Ale przezviska jich jô nje vëmovję — njech ludze wo njim zaboczą — bo jutro pon nasz te młinë, vodë i lase i całą zemję przedaje przëvandrom z njemjeckjich krajóv.

Ale mje na taką godkę storigo chłopa sę czężko zrobjiło, bom so przëboczeł, co mje njeboszczik pon Jozef na smjertelnim łożu povjedzoł:

— Naszedł njeprzijocel wod zochodu i wurivoł nom kraj za krajem, vjedno jidącë na vschod słuńca. Tak przeszedł Wodrę i morzeł sę noparce ku Vjisle i doparł svigo!

Rzekł jem tede do Trąbë.

—Dopitejże sę jego, czimu nje jidą do pana z prozbą? 

Stari chłop wodezvoł:

— Poszłasma donjego, poszła: Mjotk i Novc i Labuda stari i drudzë. Ale won vënekoł nas. Beł tam wu njego takji peszni pon z mjasta z czornimi woczoma i z czorną brodą. Jô nje vjem ale won mje przëboczoł wob czas naju rozmovë Lucepra wobleczonigo v pańskji ruchna. Ten le vëszczerzoł zębë i rzekł do naju godką naszą:

—Nje mąceta, ludkovje, vaszimu panu v głovje! Vje won som co robji. Wuvożtaż, zemja to je takji tovor jak na przikłod tvoje celę. Kjej chcesz, możesz je przedac komu volô z głovą i wogonem, bele cë dobrze zapłaceł.

Tak jô sę wosmjeleł i rzekł:

— Vëboczce, panje! Jô jem prosti czlovjek i movję svojim prostim rozumem. Na tim majątku pod lasem leżi smętorz, na chternim leżą v zemji njeboszczicë przodkovje naszigo pana. Czeż to też je tovor?

— To sę vje! wodrzekł nen z czorną brodą. — Zemja płotem wobgrodzonô mô svoję vortosc, bo możesz na nji bulvë sadzëc. Ale ni truposze v zemji vortoscë nji mają, bo njicht be za njich fenjiga nje doł.

I smjoł sę nen pjekjelnjik vszetkjimi zęboma. Ale nasz pon porvoł harap i zamjast na njego zamjerzeł sę na nas i vrzeszczoł:

—Pochadejta huncfotë, bo vaju spjerzę jak psóv va mamutë!

Ale nen wobleczoni za pana Luceper go ręką zatrzimoł i sę rzechotoł:

—Jidzta tero, ludkovje, bo pon sę gorzi. Mô won dosc kłopotóv a va psujeta mu dobri handel.

Na to zrobjito mję sę srodze markotno, tak jem vzął sę i rzekł:

— Pojta ludze! Tu cnota je tovarem i dobré jimję wu Boga i ludzi.

I ma szła. Ale nen czorni pjekjelnjik za nami voloł:

—Kjej takji tovor mosz, probuj go przedac na renku. Woboczisz, że cë nje dadzą tile na povroz, żebes sę mogł bezpjeczno povjesëc.

Skora na mje cerpła i straszno mję sę zrobjiło na takji bluznjerstvo. Drugjim tak samo beło, tak żesma vëszła nje pochvalivszë razu Pana Boga. A jak ma ju stojała na przededvjerzu, wokno sę v pałacu wodemkło i nen som njezbednjik vołoł:

— Hej, ludze! Przińdzta jutro na litkup po zochodze sluńca. Kożdi chłop dostanje talara a kożdô bjałka bestrą chustkę. Na pamjątkę. A poczestunk będze jak na vjeselu!

Ale ma so dała na to mocko rękę i dalibog, że na nen poczestunk nje pudzema, bo naju za barzo wobrazeł. Bivało, że njeboszczik nasz stari pon naju vëszkalovoł wod złodzeji, wodrzemjechóv, pjekjelnjikóv, pogan, ale nom njigde takjigo brzedkjigo przezvjiska nje doł jak: mamutë! Szkolni nom povjedzoł, co to znaczi: Kjedes, za Boga Wojca, żeł na svjece stvor dzesęc razi vjększi njiże skm. Kosce tego zvjerzęca nalożają chdzeroz przë kopanju torfu głęboko v zemji. Ząb jego trzonovi beł bodej takji dużi jak stępa a serzchel na njim jak gęsti krze grabovjinë. Z taką żadną wukozką njigde nje bełbe naju porovnjoł stari njeboszczik pon. To też ma straceła vszelką wochotę, bo choc to nasz pon a ma jego ludze, to njech vëszkaluje i vëbjije, ale wobrazëc nas tego njech nje robji.

Wumęczeł sę stari svoją godką, że jaż muszoł sadnąc na mjedzë i sę vësapac. A jak sę vësapoł, podnjosł rękę.

— Tam za tą drogą, co vdłuż rzekji provadzi, ve vądole stoją młin i pjiła. Kjejbe nje beło tak cemno, vjidzelëbesta dach, co zeza gorkji glovę vëtikô.