“Wat heb je gedaan?”(Gn 4,10): de verduistering van de waarde van het leven

10. De Heer zegt tot Kaïn: “Wat heb je gedaan? Hoor, het bloed van je broer roept uit de grond tot Mij!”(Gn 4,10). De stem van het bloed, vergoten door de mensen, houdt niet op te roepen, van geslacht op geslacht, en neemt daarbij verschillende en steeds nieuwe accenten en tonen op.

De vraag van de Heer: “Wat heb je gedaan?”waaraan Kaïn niet kan ontkomen, wordt ook gericht tot de mens van vandaag, opdat hij zich bewust wordt van de omvang en de ernst van de aanslagen op het leven waarmee de geschiedenis van de mensheid voortdurend getekend wordt; opdat hij op zoek gaat naar de talrijke oorzaken die die bedreigingen tot gevolg hebben en bevorderen; opdat hij uiterst ernstig nadenkt over de gevolgen die diezelfde aanslagen hebben voor het bestaan van mensen en volken.

Sommige bedreigingen komen voort uit de natuur zelf, maar worden verergerd door de schuldige nalatigheid en onachtzaamheid van de mensen die daar niet zelden een oplossing voor zouden kunnen vinden; andere op hun beurt zijn het gevolg van situaties van geweld, haat en tegengestelde belangen, die mensen ertoe brengen om andere mensen met moord, oorlog, bloedbaden en volkerenmoord te bejegenen.

En moeten we ook niet denken aan het geweld dat zich richt tegen het leven van miljoenen menselijke wezens, speciaal kinderen, die gedwongen zijn tot ellende, ondervoeding en honger, vanwege een onbillijke verdeling van de rijkdommen tussen de volken en de sociale klassen? En wat te zeggen van het geweld dat, nog voordat er oorlogen uitbreken, de schandalige wapenhandel aankleeft die de vele gewapende conflicten bevordert die onze wereld doordrenken met bloed. Wat te zeggen van het verspreiden van de dood door roekeloze verstoring van het ecologisch evenwicht in de wereld, door de misdadige verspreiding van drugs of door de propaganda voor bepaalde soorten seksueel gedrag die, naast hun morele onaanvaardbaarheid, ook grote risico”s voor het leven in zich dragen? Het is onmogelijk om een volledige catalogus te maken van het wijde spectrum van bedreigingen van het menselijk leven, zo talrijk zijn de vormen, expliciet of verborgen, waarin zij vandaag de dag verschijnen!

11. Hier zullen we echter bijzondere aandacht richten op een andere categorie van aanvallen, die het leven in zijn vroegste en laatste stadia betreffen en die in vergelijking met het verleden nieuwe kenmerken hebben en die buitengewoon ernstige vragen oproepen. Niet alleen verliezen die aanvallen in de publieke opinie geleidelijk hun “misdadig karakter”; paradoxaal genoeg nemen zij het karakter van “rechten”aan, zodat men zelfs de Staat vraagt om daaraan wettelijke erkenning te geven en ze beschikbaar te stellen door middel van kosteloze diensten van medisch personeel. Zulke aanvallen treffen het menselijk leven in uiterst bedenkelijke situaties, wanneer het volkomen weerloos is. Ernstiger nog is het feit dat die aanvallen goeddeels uitgevoerd worden juist in het hart van en met behulp van het gezin dat toch van nature bestemd is om “heiligdom van het leven”te zijn.

Hoe heeft een dergelijke situatie kunnen ontstaan? Veel verschillende factoren moeten daarbij in ogenschouw worden genomen. Op de achtergrond staat de diepe cultuurcrisis, die scepsis kweekt over de eigenlijke grondslagen van kennis en moraal, en die het steeds moeilijker maakt om duidelijk de betekenis te onderkennen van wat de mens is, van zijn rechten en van zijn plichten. Dan zijn er allerlei existentile en intermenselijke moeilijkheden, die erger zijn geworden door de ingewikkeldheid van een samenleving waarin enkelingen, echtparen en gezinnen vaak alleen gelaten worden met hun problemen. Er zijn situaties van acute armoede, angst of frustratie waarin de strijd om de overleving, het lijden van ondraaglijke pijn, direct geweld, speciaal tegen vrouwen, van de keuze om het leven te verdedigen en te bevorderen soms zelfs heldhaftigheid eisen.

Dit alles verklaart, tenminste ten dele, dat de waarde van het leven vandaag aan een soort “verduistering”kan lijden, ofschoon het geweten niet ophoudt het als een heilige en onaantastbare waarde te bestempelen, zoals duidelijk blijkt uit het feit dat men de neiging heeft om bepaalde misdaden tegen het leven in zijn vroege of laatste stadia te verhullen door het gebruik van medische termen die de aandacht afleiden van het feit dat wat op het spel staat het recht op leven is van een concrete menselijke persoon.

12. Maar al kan het klimaat van wijdverbreide morele onzekerheid in zekere zin verklaard worden door vele ernstige aspecten van de huidige sociale problemen, al kunnen deze soms de subjectieve verantwoordelijkheid van de enkeling afzwakken, toch is het niet minder waar dat wij tegenover een zelfs nog grotere werkelijkheid staan, die omschreven kan worden als een reële structuur van de zonde, gekenmerkt door de opkomst van een anti-solidariteitscultuur die in veel gevallen de vorm aanneemt van een echte “cultuur van de dood”. Deze wordt actief bevorderd door machtige culturele, economische en politieke stromingen die een maatschappij-opvatting huldigen die die alleen maar op prestaties gericht is.

Wanneer men vanuit dit gezichtspunt naar de situatie kijkt, dan is het in zekere zin mogelijk om te spreken van een oorlog van de machtigen tegen de zwakken: een leven dat meer aanvaarding, liefde en zorg zou vragen wordt als nutteloos beschouwd of voor een ondraaglijke last gehouden, en wordt daarom hoe dan ook verworpen. Een mens die, vanwege ziekte, handicap of enkel door zijn aanwezigheid de welvaart of levenswijze van hen die meer bevoordeeld zijn ter discussie stelt, wordt steeds vaker gezien als een vijand tegen wie men zich moet verweren of die uit de weg geruimd moet worden. Zo wordt een “samenzwering tegen het leven”ontketend. Deze samenzwering betreft niet alleen enkelingen in hun persoonlijke, gezins- of groepsrelaties, maar gaat veel verder, tot zelfs - op internationaal vlak - aantasting en vernieling van de betrekkingen tussen volken en staten toe.

13. Om de verbreiding van abortus te vergemakkelijken werden en worden enorme geldbedragen geïnvesteerd in de produktie van farmaceutische preparaten die het mogelijk maken de foetus te doden in de moederschoot, zonder een beroep te hoeven doen op medische assistentie. Op dit punt lijkt het wetenschappelijk onderzoek zelf bijna uitsluitend bezorgd te zijn om de ontwikkeling van produkten die, steeds eenvoudiger en doelmatiger, het leven doden en die tegelijkertijd in staat zijn om abortus ver te houden van iedere vorm van sociale controle of verantwoordelijkheid.

Men beweert dikwijls dat contraceptie, mits veilig en beschikbaar voor allen, het doelmatigste middel tegen abortus is. De katholieke Kerk wordt er dan van beschuldigd, abortus feitelijk te bevorderen omdat zij hardnekkig blijft leren dat contraceptie moreel ongeoorloofd is. Wanneer men het aandachtig beschouwt is dit verwijt duidelijk zonder grond. Misschien gebruiken veel mensen contraceptie ook met de intentie om vervolgens de bekoring van de abortus te vermijden. Maar de negatieve waarden die verbonden zijn met de “contraceptieve mentaliteit”- die sterk verschilt van verantwoordelijk ouderschap, beleefd in respect voor de volle waarheid van de huwelijksdaad - zijn zo dat ze feitelijk deze bekoring versterken wanneer een ongewenst leven ontvangen wordt. De pro-abortus-cultuur is dan ook vooral daar sterk waar de leer van de Kerk over contraceptie wordt verworpen. Zeker: uit moreel oogpunt zijn contraceptie en abortus specifiek verschillende soorten kwaad: de eerste weerspreekt de volle waarheid van de geslachtsdaad als de juiste uitdrukking van huwelijksliefde, terwijl de tweede het leven van een menselijk wezen vernietigt: de eerste staat tegenover de deugd van kuisheid in het huwelijk, de tweede staat tegenover de deugd van rechtvaardigheid en schendt rechtstreeks het goddelijke gebod “Gij zult niet doden”.

Maar ondanks hun verschillen in aard en moreel gewicht staan contraceptie en abortus vaak in nauwe verbinding, als vruchten van dezelfde boom. Het is waar dat in veel gevallen contraceptie en zelfs abortus worden gepraktiseerd onder druk van existentiële problemen, die niettemin nooit kunnen ontheffen van de inspanning om Gods wet volledig te gehoorzamen. Maar in heel veel andere gevallen zijn dergelijke praktijken geworteld in een genotzuchtige mentaliteit die niet bereid is om verantwoordelijkheid te aanvaarden inzake seksualiteit, en zij veronderstellen een egocentrische opvatting van de vrijheid die voortplanting beschouwt als een hindernis voor zelfontplooiing. Het leven dat zou kunnen vortkomen uit een seksuele ontmoeting wordt zo een vijand die tegen elke prijs vermeden moet worden, en abortus wordt het enig mogelijke beslissende antwoord op falende contraceptie.

De nauwe verbinding die er, in mentaliteit, bestaat tussen de praktijk van contraceptie en die van abortus wordt steeds duidelijker. Dat bewijzen op alarmerende wijze ook de toepassing van chemische preparaten, het aanbrengen van instrumenten in de baarmoeder en de toediening van vaccins die even gemakkelijk verspreid worden als voorbehoedmiddelen en die in werkelijkheid abortusopwekkend werken in de vroegste stadia van de ontwikkeling van het leven van het nieuwe menselijk wezen.

14. De verschillende technieken van kunstmatige voortplanting die op het eerste gezicht ten dienste staan van het leven en die regelmatig gebruikt worden met deze bedoeling, zetten in feite de deur open naar nieuwe bedreigingen van het leven. Afgezien van hun morele onaanvaardbaarheid, omdat ze de voortplanting scheiden van de integraal menselijke contekst van de huwelijksdaad ¹⁴, hebben deze technieken een hoog mislukkingspercentage: deze mislukking betreft niet zo zeer de bevruchting, als wel de aansluitende ontwikkeling van het embryo, dat wordt blootgesteld aan het gevaar, meestal binnen een zeer korte tijd te sterven. Bovendien onstaan vaak meer embryo”s dan nodig is voor inplanting in de moederschoot, en deze zgn. “overtollige embryo”s”worden dan vernietigd of gebruikt voor onderzoek dat, onder het voorwendsel van wetenschappelijke of medische vooruitgang, in feite het menselijk leven terugbrengt tot het niveau van louter “biologisch materiaal”waar men vrij over kan beschikken.

Prenatale diagnose waartegen geen morele bezwaren bestaan wanneer ze wordt uitgevoerd om de medische behandeling vast te stellen die het kind in de moederschoot wellicht nodig heeft, wordt al te vaak een gelegenheid om een abortus voor te stellen en uit te voeren. De zogenaamde rechtmatigheid van eugenetische abortus ontstaat in de publieke opinie vanuit een mentaliteit - waarvan men ten onrechte meent dat ze overeenkomt met de eisen van “therapeutisch ingrijpen”- die het leven alleen aanvaardt onder bepaalde voorwaarden en het afwijst wanneer het begrensd, gehandicapt of ziek is.

Volgens deze zelfde logica is men ertoe gekomen om de meest elementaire zorg, zelfs voeding, te ontzeggen aan baby”s die geboren worden met ernstige handicaps of ziekten. Het huidige draaiboek is bovendien nog alarmerender aan het worden vanwege de voorstellen, hier en daar naar voren gebracht, om zelfs kinderdoding te rechtvaardigen, met dezelfde argumenten die men gebruikt om het recht op abortus te verdedigen. Op deze wijze keren we terug naar een staat van barbarij waarvan men hoopte dat die voor altijd overwonnen was.

15. Dreigingen die niet minder ernstig zijn hangen boven de ongeneeslijk zieken en de stervenden. In een sociale en culturele situatie die het moeilijker maakt om het lijden onder ogen te zien en te aanvaarden, wordt de bekoring des te groter om het probleem van het lijden op te lossen door het bij de wortel uit te roeien, door de dood te vervroegen naar een moment dat geschikter wordt geacht.

Verschillende overwegingen dragen gewoonlijk bij tot zo”n beslissing, die allemaal uitmonden in dezelfde verschrikkelijke uitkomst. In de zieke persoon kan het gevoel van angst, ernstig onbehagen en zelfs wanhoop, voortkomend uit een intens en langdurig lijden, een beslissende factor zijn. Zo”n situatie kan het toch al broze evenwicht van iemands persoonlijke en gezinsleven bedreigen, met als gevolg dat enerzijds de zieke, ondanks de hulp van steeds effectiever medische en sociale bijstand, het gevaar loopt zich verpletterd te voelen door eigen broosheid; en anderzijds kunnen zij die de zieke nabij zijn bewogen worden door een begrijpelijk, zij het verkeerd begrepen medelijden. Dit wordt allemaal verergerd door een cultureel klimaat dat geen enkele betekenis of waarde in het lijden vindt, maar dat het lijden liever ziet als het ultieme kwaad, dat koste wat kost uitgeroeid dient te worden. Dit gebeurt vooral wanneer men geen godsdienstige visie heeft die zou kunnen helpen om het geheim van het lijden positief te duiden.

Op een algemener niveau bestaat er in de huidige cultuur een soort Prometheus-houding die mensen ertoe brengt te denken dat zij leven en dood kunnen controleren door de beslissingen daaromtrent in eigen hand te nemen. Wat er werkelijk gebeurt in dit geval is dat de enkeling verslagen en verpletterd wordt door een dood zonder enig zicht op een zin en zonder enige hoop. We zien een rampzalig getuigenis van dit alles in de verspreiding van euthanasie - verhuld en heimelijk, of openlijk en zelfs wettelijk toegepast. Ze wordt gerechtvaardigd met een zogenaamd medelijden t.a.v. het lijden van de patiënt, en daarenboven ook met het nuttigheidsargument, nl om improduktieve uitgaven te vermijden die te zwaar drukken op de maatschappij. Zo stelt men voor om misvormde baby”s, geestelijk en lichamelijk ernstig gehandicapten, invaliden, ouderen - vooral wanneer zij niet voor zichzelf kunnen zorgen - en terminale zieken te elimineren. Evenmin mogen we zwijgen tegenover andere, steelsere maar niet minder ernstige en reële vormen van euthanasie. Deze zouden bijv. kunnen voorkomen wanneer organen, om er meer beschikbaar te hebben voor transplantaties, verwijderd worden zonder de objectieve en gepaste criteria voor de vaststelling van de dood van de donor te eerbiedigen.

16. Een ander actueel verschijnsel, vaak aangevoerd om bedreigingen van en aanvallen op het leven te rechtvaardigen, is de bevolkingsgroei. Die is in de verschillende delen van de wereld telkens anders. In de rijke en ontwikkelde landen is er een verontrustende daling of val van het geboortencijfer. De arme landen op hun beurt hebben over het algemeen een snelle bevolkingsgroei, moeilijk te dragen in een situatie van geringe economische en sociale ontwikkeling, of zelfs ernstige onderontwikkeling. Tegenover de overbevolking in de arme landen wordt, i.p.v. vormen van wereldwijde hulp op internationaal niveau - serieuze gezins- en sociale politiek, programma”s voor culturele ontwikkeling en voor een eerlijke produktie en verdeling van hulpbronnen - nog steeds anti-geboorten-politiek opgezet.

Contraceptie, sterilisatie en abortus vormen zeker een deel van de oorzaken waarom er in sommige gevallen een scherpe daling van het geboortencijfer is. De bekoring om dezelfde methoden en aanvallen tegen het leven ook aan te wenden in situaties van “bevolkingsexplosie”, kan voor de hand liggen.

De oude farao, geobsedeerd door de aanwezigheid en de toename van de kinderen van Israël onderwierp hen aan elke soort van onderdrukking en beval dat ieder mannelijk kind dat uit joodse vrouwen geboren werd, moest worden gedood (vgl.Ex 1,7-22). Vandaag treden heel wat machtigen der aarde op dezelfde manier op. Zij zijn ook geobsedeerd door de huidige bevolkingsgroei, en bang dat de volken die het rijkst aan kinderen en het armste zijn, een bedreiging vormen voor het welzijn en de vrede van hun eigen landen. Als gevolg daarvan geven zij, liever dan dat ze deze ernstige problemen onder ogen willen zien en oplossen met respect voor de waardigheid van de enkeling en de gezinnen en voor het onaantastbare recht op leven van iedere persoon, er de voorkeur aan om een massief programma van geboortencontrole te propageren en op te leggen. Zelfs de economische hulp die ze wel zouden willen geven wordt op onrechtvaardige wijze afhankelijk gemaakt van de aanvaarding van een anti-geboortenpolitiek.

17. De mensheid biedt ons vandaag een werkelijk alarmerend schouwspel, als we niet alleen denken aan de verschillende gebieden waar de aanvallen op het leven losbreken maar ook aan hun ongehoorde getalsverhouding en het feit dat zij overal machtige steun ontvangen: door een brede consensus in de maatschappij, door wijdverbreide wettelijke erkenning en door de betrokkenheid van een deel van het personeel in de gezondheidszorg.

Zoals ik met nadruk heb gesteld in Denver bij gelegenheid van de Achtste Wereldjongerendag “zijn mettertijd de bedreigingen van het leven niet minder geworden. Ze nemen grote omvang aan. Het zijn niet alleen bedreigingen die van buiten komen, van de krachten van de natuur of van de “Kaïns”die de “Abels”doden; nee, het zijn wetenschappelijk en systematisch geplande bedreigingen. De twintigste eeuw zal gelden als een tijdperk van massieve aanvallen op het leven, een eindeloze serie oorlogen en een ononderbroken slachting van onschuldig menselijk leven. ¹⁵ Valse profeten en valse leraren hebben het grootst mogelijke succes. Los van bedoelingen die verschillend kunnen zijn en soms zelfs overtuigend kunnen schijnen, vooral wanneer ze gepresenteerd worden in de naam van solidariteit, staan we werkelijk tegenover een objectieve “samenzwering tegen het leven”, waarbij zelfs internationale instellingen betrokken zijn, actief in het aanmoedigen en uitvoeren van echte campagnes om contraceptie, sterilisatie en abortus overal beschikbaar te krijgen. Ook kan niet ontkend worden dat de massamedia vaak betrokken zijn bij deze samenzwering, doordat zij vertrouwen wekken in die cultuur die de invoering van contraceptie, sterilisatie, abortus en zelfs euthanasie voorstelt als een teken van vooruitgang en als een overwinning van de vrijheid, terwijl ze de opstelling die zonder voorbehoud vóór het leven is, afschildert als vijand van vrijheid en vooruitgang.