36. Veel kardinalen en bisschoppen hebben het verlangen geuit naar een ernstig gewetensonderzoek vooral voor de kerk van vandaag. Aan de vooravond van het nieuwe millennium moeten de christenen zich voor de Heer nederig afvragen wat voor verantwoordelijkheid ook zij hebben voor de rampen van onze tijd. Want naast talrijke lichtpunten zijn er in deze tijd ook veel schaduwzijden.
Kan men bijvoorbeeld stilzwijgend voorbijgaan aan de religieuze onverschilligheid, waardoor veel mensen tegenwoordig leven alsof God niet bestaat, of waardoor zij genoegen nemen met een vage godsdienstigheid die hun niet helpt om het probleem van de waarheid of de eis van innerlijke samenhang onder ogen te zien. Daarbij komt dat men vrij algemeen het besef heeft verloren voor de transcendente betekenis van het menselijk bestaan, en dat er op ethisch gebied verwarring heerst, zelfs wat de fundamentele waarden van eerbied voor het leven en voor het gezin betreft. De zonen en dochters van de kerk dienen zich zelf af te vragen in hoeverre zij zelf niet besmet zijn door het klimaat van secularisme en ethisch relativisme. En in hoeverre zij medeverantwoordelijk zijn voor de toenemende ongodsdienstigheid, doordat zij het ware gezicht van God niet hebben getoond "door een gebrekkig godsdienstig, moreel en sociaal leven". ²⁰
Het valt niet te ontkennen dat in het geestelijk leven van veel christenen onzekerheid heerst, hetgeen niet alleen van invloed is op hun zedelijk leven maar ook op hun bidden en zelfs op de theologische juistheid van hun geloof. Dit geloof, dat al op de proef wordt gesteld door de confrontatie met onze tijd, raakt soms in verwarring door onjuiste theologische stellingnamen, die onder meer tengevolge van de gehoorzaamheidscrisis ten opzichte van het leergezag van de kerk verspreid worden.
Wat het getuigenis van de kerk in onze tijd betreft: is het niet bitter te zien hoe er, tegenover de schending van de fundamentele mensenrechten door totalitaire systemen, bij veel christenen een gebrek aan onderscheidingsvermogen is zodat zij er soms werkelijk mee instemmen? En is het ook niet een van de duistere kanten van deze tijd dat zoveel christenen medeverantwoordelijk zijn voor ernstige vormen van sociale onrechtvaardigheid en uitsluiting? Men kan zich afvragen hoevelen van hen de richtlijnen van de sociale leer van de kerk werkelijk kennen en consequent in praktijk brengen.
In het gewetensonderzoek moet het ook gaan over de doorwerking van het Concilie, die grote gave die de heilige Geest aan de kerk tegen het einde van het tweede millennium schonk. In welke mate is het Woord Gods geheel en al de ziel geworden van de theologie en de inspiratie voor heel het christelijk leven, zoals Dei Verbum wilde? Wordt de liturgie beleefd als 'bron en hoogtepunt' van het kerkelijk leven, zoals Sacrosanctum Concilium leerde? Ziet men in de universele kerk en in de particuliere kerken de ecclesiologie van de communio volgens de Constitutie Lumen gentium krachtiger tot gelding komen door de hun toekomende ruimte te schenken aan de charisma's, de bedieningen, de verschillende vormen van deelname van het Volk van God, zonder daarmee een aan democratie en sociologie ontleende vorm aan te nemen die niet overeenstemt met de katholieke visie van de kerk en de ware geest van het Tweede Vaticaans Concilie? Een andere vitale kwestie betreft de stijl van de betrekkingen tussen de kerk en de wereld. De door Gaudium et spes en andere documenten gegeven richtlijnen van het Concilie voor een open, respectvolle en hartelijke dialoog, die te allen tijde gepaard gaat met een zorgvuldige onderscheiding en een moedig getuigenis van de waarheid, zijn nog steeds geldig en betekenen voor ons een uitnodiging tot nog grotere inzet.