DALL'ARCHIVIO
STORICO ITALIANO TOM. IX pag. 428.
Serenissimo Gran Duca,
Si tratta in Padova di darmisi una
lezione di metafisica nello Studio da alcuni gentiluomini: a' quali dissi che
avevo promesso di servir Vostra Altezza, e per sua grazia gli era obbligato. E
risolvendomi di finirla, perchè veggo la cosa fredda (come da Firenze mi si
scrive) mi parve non far altro senza farcilene motto. Tanto più che mi parrebbe
digradar dal mio pensiero, mostrandomisi confermar generosamente da V. A.,
mentre essendo con essa mi disse non solo volermi favorire, ma mi persuase con
giusti consigli lasciar i frati (donde dipende la forza della mala fortuna mia)
con apportarmi esempio di molti virtuosi da loro perseguitati, e da se
rilevati. Anzi mi giovò con danari; e scrisse al P. Generale che mi desse
licenza di venire a servirla, e di stampare altresì. Sicché sapendo io che le
parole de' principi sono eterne e non devono mai aver fatto errore, nè in fatti
e in parole, dove la cosa, particolarmente di stato, non ricercasse altro;
abbisogna credere ch'io perda assai d'onore, cascando da quel prudente
consiglio che aveva, sotto l'ale di Principe sì grande schivar la fortuna alle
muse nemicissima; nè sarò mai che m'immagini ch'ella mutasse parere (a detto
d'altri), non essendo proprio di Signori: benchè mi si scrive che alcuni gonfi
di quella vana sorte che suole apportare la ipocrisia abbian proposto a V. A.
(per la mutazion che avverrà da le nuove mie dottrine) che non doveva
ricevermi: e questo, il medesimo dì ch'io mi partii da lei. Pure so ben io che
le mutazion di nuovi ordini, d'onori e di viver appo i sudditi è nocevole al
Principe; ma le dottrine nuove senza interesse giovano, perchè rendono il
Principe ammirabile e riguardevole. Onde Alessandro diceva ad Aristotile, che
quella nuova scienza che a lui comunicava non la facesse ire in man d'altri,
perchè egli solo volea esser ammirato per quella. Le scienze poi vecchie e
comuni rendono l'uomo men venerando. E perciò i legislatori proposero cose
nuove e maravigliose a' popoli.
Io ancora so stare in quelle
dottrine (48) che la volesse ordinare; e forse più ben degli altri: che
saper me più dell'aristotelica le platoniche (da' suoi avi amate) e le
pittagoriche et altre moderne non deve diminuirmi grazia e favore appo lei,
come non mi scema la scienza, con la quale si governano gli Stati. Dunque la
supplico resti servita farmi scrivere s'io deggio ricever questa lezione, ovver
aspettar quando mi comanderà che venga a servirla. Al che resto prontissimo, e
dal genio molto inclinato. Le dia il Cielo maggior felicità. Di Padova, 13
Agosto 1593.
Dal Vol. VI. delle Opere de
Gassendi p. 407, e 408.
(E più innanzi nello stesso vol. a p. 48, 54,
56, 75 sono 4 lettere del Gassendi al Campanella.
Nella prima Observationis
suae de Mercurio in Sole viso excusum mittit exemplar. 48
Nella seconda Epicuri peccata
purgaturum se dicit 54.
Nella terza Galilei gratiam
cum Patre Scheineirio reconciliet, orat. 56
Nella quarta Illius ad oras Massilienses appulsum gratulatur et ad
Peireskii fores accedat, avet. 75
I.
Doctissimo Philosopho ac Astronomo D.
Petro Gassendo S.
Vir omnino bonus Gabriel Naudaeus, idemq. singularis utriusque Amicus,
ostendit mihi nuperas tuas observationes, quibus, ut video, non parum
Astronomicae rei profuturus appares. Gavisus sum valde, quod temporibus
nostris, quae priscis difficillima erant, obvia fiunt arcana Coeli, et quidem
luminare maius surrexerat Copernicus, luminare minus Tycho Brahe, additur
Galilaeus Coelestium occultissima nostro supponens ingenio, ostiumq. pandens
per quod extra flammantia maenia mundi longe procedamus ad inexplorata
systemata conspiciunda. Adiungeris tu, Vir Doctissime, sternens viam ac
tutiores faciens semitas ne animus immensa pervadens spazia aliquo vel puncto
aberraret. Doleo tamen è contra saeculi vices, quod cum felicissimum sit
inventione novarum rerum, in scholas tamen inventores introire non
sinit: occuparunt enim illarum Cathedas olim qui nugaciter philosophati sunt,
non duce natura, sed proprio arbitratu cuncta metientes, tantisq. praestigiis
animos hominum occupaverunt, eaque obnubilaverunt caligine, ut in somnum adeo profundum,
suavemq. obtusis mentibus ita adegerint, ut quicumque vel veritatis voce vel
facie telisq. diei perlucidis intrare velit ad istas, statim ira
indignationeque perciti contra dulcis somni impedimenta consurgant armati,
explosaque luce iterum ad infamem quietem revertantur. Quapropter vagemur extra
oportet, donec Deus systema nostrum purget tenebris, habitandumq. suis reddat
asseclis. Observationes tuas laudo, caeterisq. commendo, ut alias et ipsi
capessant. Sic enim fiet ut res literaria tandem ita refulgeat, quod vel
clausos sponte oculos recludat, ac Pastores hominum ad meliora pascula ducere
divinum gregem armentumque compellant. Tu interea macte virtutis esto, et cum
plura alia rimatus fueris, nos participes facito. Gaudeo iterum quod nebulas Aristotelis
excusseris, sed quod Epicureas veluti Caecias ad te traxeris, non satis placet:
si enim eas rationes amplecteris, et tu a te ipso non es, rationem habet et
Mundus, unde et tua est; ergo non casa regitur: ergo non sine prima sapientia:
ergo non sine Deo, si absque ratione fidem non mereris. Caetera Atheïsmus
triumphatus nuper editus ostentabit. Vale 7. Maij 1632.
Tuus F. Th. Campanella Ord. Praed.
II.
Clarissimo
Viro Sapientiae Cultori Petro Gassendo S. P.
Legeram pridem, D. Naudaeo facultatem
faciente, observationes tuas circa duos Solis asseclas. Et quantum placuerint,
tibi etiam significaram: cum D. Gaffarellus abs te mihi idem munus, aliudq. de
quatuor fictis solibus Romae observatis, me inspectante, mihi obtulit. In
utroque diligentiam, exactas descriptiones Mathematicas et utilitates ex eis
provenientes laudo: aliisq. bonis veritatis amatoribus imitationem earum
cupidissimus instaurationis scientiarum ipse commendo. Verum quoniam iudicium
completum a me requiris, respondeo, non mihi placere quod asseris, huiusmodi
apparitiones casu temerario prorsus fieri, nullo iubente auctore universitatis,
nec operante per eas quidpiam nec adnuntiante. Si enim tu absque ratione hoc doces, stultum qui tibi credat putabis,
credo. Si ratione profecto, et Mundus ratione regatur longe potentiori quam tu,
et ratione significet, et operetur quidquid in eo videmus, oportet. Neque enim
nos corpora nostra tanto artificio aedificavimus quantum vix capere et admirari
post diutinas omnium eorum perscrutationes Philosophi potuerunt. Sed
meus longe nostra praestantior. Puderet quidem te, si in domo tua quippiam te
nesciente, displiceret etiam si te nolente, fieret. Cometas ergo et Phaenomena
tantae molis frustra fieri ex se Deo nullo auctore, quomodo concipere potes, o
Vir Doctissime? An putas quaedam curari ab opifice rerum, quaedam vero negligi?
Nec enim volens negliget; sed non volens. Ergo in tanta mole versatus, ut ait
Plinius, non potest omnia curare. Sed furoris plenum arbitror eum esse qui
existimat se posse Deum concipere, meliorem, ac sapientiorem, aut potentiorem
illo quem cogitare mens omnis auctorem rerum cogitur invictissimis rationibus;
et illo qui naturae praeest, ante nos et ante cogitatus nostros ab aeterno.
Quasi pars, quae sumus nos ac mens nostra, possit capere nedum totum sed supra
totum. Nos infinitum apprehendimus: Et quod omnibus supereminet finitum
dicemus? Quomodo enim apprehendimus infinitum aut cogitamus, nisi vere sit?
Cogitatio autem non est Atomorum corpusculorum vix Atomum alterum unum
tangentium; extendetur enim extra moenia multorum Mundorum si qui essent, haec
est vacuum spatii immobilis nil discurrentis; sed mentalis Mundi qui corporeum
et Mathematicum penetrat interius et ambit exterius absque fine. Quapropter
mentem primam effugere posse nihil video. Et ideo quidquid accidit, ratione
mentali accidere, quam si ignorem, non propterea non extat. Nec enim propterea quod mus et culex nescit
scribere et sensum scripturae, propterea non extiterit qui scripsit. Praeterea
Mundi constructio et animalium et plantarum et partium usus et vis et notio
satis superque declarant virtutem hanc primam, quam vocamus Deum. Et nulla res
est quae non maximum ipsum manifestet, quod si latet ratio multorum nos, haud
propterea non sit qui officinam ferrariam intrantes stupemus pueri, donec usum
ferramentorum et Organorum eius didicerimus Si natura arte regitur, igitur et
Politica. Igitur illi Soles aliquid portendunt, si sine auctore casu quodam non
fiunt, longe verius ac certius quam huius Scripturae caracteres, quanto a
meliori artifice mei et illorum facti sunt. Vale, Vir Optime. Vide si quid non
recte dixi in Triumphato Atheïsmo: ac corrige. Vel mecum fatere Soles non casu
fieri, nisi respectu eorum, qui usum ipsorum ignorant. Recte enim Paulus
dixit, ignorantia facit casum. Vale. Caetera D. Diodato et Moraco, die 4 Julii,
1632
T.
Campanella.