1
E frattanto a reginn-a a s'ëa
innamoâ
Poco a poco d'Enea comme ûnn-a
gatta,
E pensando a-o sô aspetto, a-o sô
parlâ,
A-e sô gesta, a-o sô spirito, ä sô
scciatta,
A l'aveiva zà a testa invexendâ
E a se sentiva zâ buggî a pignatta,
Che a sön de bâgi e de cangiâ de
fianco,
A passa tûtta a sô nöttûann-a in
gianco.
2
In conseguenza, all'indoman
mattinn-a
Figûæve ûn pô se a nö gh'è parsa
vêa
De vedde ö cæo lûxî sotto a
tendinn-a,
Pe sâtä zù, senza ciammâ a camêa,
D'ingiarmâse ûn contûsso ä
biscöchinn-a
E in camixia e descäsa comm-a
l'ëa,
Andâ de filo a fâ adesciâ sô sœû
Pe dîghe tûtto e scaregâse ö chœû.
3
Mi nö sô, figgia cä, cose me
sente,
A ghe dixe, assettandose in sce ö
letto,
Ma me rodo, me crûzio, me
tormento,
Sempre apprœuvo a quest'ommo, e
ghe rimetto
Ö fighæto e a salute, in mæ
zûamento.
Che bell'ommo però, mi ghe
scometto
Che se ö pôescimo vedde a-o
natûrale
Ö l'é un campion da nö trovâ
l'uguale.
4
Ah davvei, che se mi n'avesse zûou
De stâ sempre cöscì senza maiame,
In memoia de quello disgraziôu,
Che avanti ö tempo ö l'ha dovûo
lasciame,
E se avesse ö çervello invexendôu
In manea da pensâ torna a ligame,
Cose serve cöntate ûnn-a boxia,
Faivo törna con lë, questa luçia.
5
Ma me vegne ciûttosto ûn aççidente
Spartilosso, a feriölo e vertadeo,
Se sön tanto carogna a daghe a
mente
Tanto vile a cangiâ da quello
ch'eo,
E anche solo pe bûrla o
mentalmente,
De fâ e corne ä memoia de Sicheo,
Che ö l'é ö solo e ö sä scinn-a ä
seportûa,
Che ö se posse vantä d'aveime
avûa.
6
Ma via, famme ö piaxei, cose ti
dixi,
Ghe risponde sô sœû, dandoghe
sotta,
Ti gh'æ ûn ommo con tanto de
barbixi,
Tì ti ë cada, ti ë bella e ti ë
zuenotta
E ti devi aspetâ i cavelli grixi
Pe godîte e maiate ûn'atra votta?
Cose ti ne vœû fâ da tô luçia,
Ti te pensi de mettila in sarmöia?
7
Vœuggio fâ che ghe seggie a
costûmanza
D'ûsâ ûn çerto riguardo ai nostri
morti,
E questo ti l'æ avûo che te
n'avanza
Senza temme de puëi fâghe di
torti,
Da quando ti æ lascioû senza
speranza
Iarba e tûtta a genia di
cascamorti,
Ch'ëan vegnûi chi, co-a scûsa de
sposate,
Ma che in föndö nö vûeivan che
baxate.
8
Alöa demughe là l'ëa troppo presto
E ti n'aveivi nisciûn atro in
mente,
Ma aoa invece, nö ghe nisciun
pretesto
Pe dûala in sce stö tön
continuamente,
Ti te senti innamoa d'ûn ommo
onesto,
Nobile e forte comme ûn aççidente
Ti n'æ coæ, lë ö le lì pronto a
piggiâte
E tì, ti te fæ stiâ, tanto pe
dâte.
9
E poi comme ti pensi a tiâte
avanti,
Circondâ comme ti ë da de
canaggie?
Deserti pe derë, secche davanti,
De naziöin semibarbare e selvaggie
Che te veûan bûzâra da tûtti i
canti
Senza ûn ommo de chœû che ö
t'incoraggie?
E to fræ che da Tiro ö fa ö
gradasso
E che ö l'ha zûôu de vüeite mette
ao passo?
10
Se fosse tì, mi ringraziæ ö Segnô
D'aveimeo fæto capitâ in ti pê,
E donne han bello dî, che fan da
lô
Ma ûn pâ de braghe ö ghe tia sciû ö
pevë;
Dunque acciappilo ben, fagghe
l'amô,
Dagghe dö sevo, e no tiâ o cû
inderê
O pe ö tempo o pe ö mâ, no manca
scûsa,
Tegnilo streito e stanni sciû co-a
mûsa.
11
Ve lasciö dî se sti raxionamenti
In sce a povea Didon, n'han fæto
effetto!
Ö l'ëa comme sciûsciâ in ta braxe
ardenti,
In mezo d'un paggiâ mette ûn
brichetto,
Za che a tegniva a söggezion coi
denti
E a l'ëa in sce pisse de vegnî ûn
ciapetto,
Sentindo che sô sœû a ghe dava
sotta,
A l'arve a veia e a lascia scöre a
scotta.
12
Ma pe quello pittin d'erûbescenza,
Quello çerto riguardo a fâla ben
Che ûnn-a donna a l'ha ancön
quando a commensa
A incamminase per vegnî pötten,
Sön andæto a fâ ûn giö de
penitensa
Ai Santûai ciû famösi e ciû
lonten,
Portando voti e fando dî de messe
Pe amiâ se a smangiaxion a ghe
passesse.
13
Ma a l'é bella da rîe, sta
pretenscion
De tiâ a mezo l'Altiscimo e de
vuei
Che ö nö leve d'adosso a
smangiaxion
Mentre invece a ne fa tanto
piaxei;
De pregalo de mettine in raxon
Quande semmo in tö chœû d'ûn atro
paœi
Che s'ö fosse mincion da dâne a
mente
Ö ne fæiva vegnî mezô aççidente!
14
O che massa d'ipocriti e birbanti
Che semmo tûtti a commençâ da vöi,
Cose serve sciûgale ai beati e ai
santi
Perch'aggian compascion di nostri
döi,
Se poi se vœmmo manezzâ coi guanti
Se ö mâ se l'emmo fabbricoû da
nöi?
Cose serve fâ voti e tiâ zû ö çë
Se ne gûsta piggialo pe derë?
15
Comme quando ne ven coæ de brûschî
E che semmo pe caxo a passegiâ,
Se mettemmo lì sûbito a corrî,
Pe trovà ûn posto dove poeila fâ,
Ma in tö ciû bello, a no se poêu
tegnî
E besœûgna lasciasela scappâ,
Mentre che intanto continûemmo a
daghe
Sempre de gambe, co-a cacca in te
braghe
16
Coscì, a povia Didon, cö chœu
ferïo
A nö pûeiva trovâ consolazion.
A corriva in ça e in là, senza
respïo
Pe levase stö crûzio e stö magon,
Senza riûscighe e senza daghe ö
gïo,
Senza poei dominâ sta smangiaxion
E ciû a fava de smanie e a se
grattava
E ciû a vœûggia a cresceiva e a
tormentava.
17
Quindi, co-a scûsa de fa vedde a
Enea
E bellezze dö scîto e i monûmenti,
A çercava ûn pretesto, ûnn-a manea
De mostraghe e sô penn-e e i sô
tormenti;
E a ghe voeiva parlâ, ma in sce
l'idea
Che ö ghe scìasse, a se ten tütto
in ti denti,
E a nö sà comme dî, ne comme fâ
Pe faghe intende che a se vœiva
dâ.
18
E pe avei l'occaxiön de discorrî
Quande sön lì in sce ö gotto ä
zinzannâ
Pe-a çentexima votta a se fa dî
E traversìe che ö l'ha dovûo
passâ,
A cadûta de Troia e a sta a sentí
Tûtte ste cuggie senza parpellâ
E a nö molla e ö fâ ansciâ comme
ûn sciûscetto
Scin ne-o momento de bûttase in
letto.
19
E poi quando pe forza a l'é
obbligâ
A separase dall'amato oggetto,
A se særa in ta stanza e a stà a
sospiâ,
A fa de smanie senza andâ in sce ö
letto,
E de votte pe pûeise, ûn pô sfogâ
A se fa vegnî in scôsö o so
Giulietto,
E in mancanza de megio a se ö
balûssa
A cavallo a-e zenöggie, a-o baxia,
a-o sûssa.
20
Mentre a stà lì a zemî pe a sô
pascion
Che a pâ desfæta e che ghe molle a
trippa;
Lasciæ lì sporta e færi in
abbandon
I mazzachen se stan a aççende a
pippa,
I sordatti nö pensan che â razion
E van pe donne o a zûgâ â möra o a
lippa,
Se ghe molla in sce tûtto e se
tralascia
E va tûtto a derûo, tûtto a
bagascia.
21
Mentre questo zû in tæra
succedeiva
Sciû de dato, gh'ëa a solita
Giûnon
Intrïgante pe vizio, e che a
veddeiva,
Comme a forza de rodise, Didon
A ghe dava zà in cuggie e a nön
aveiva
Ciû rispetto, ritegno e söggezion,
Per cui, vista Ciprigna, a l'ha
fermà
E a gh'a dito in sce a faccia
inveninâ:
22
Amiæ ûn po che coraggio, amiæ che
gloria,
Mettise in döi, contro ûnn-a povia
sciolla,
Tra tì e to figgio, poei cantà
vittoria
Vedendola che a cede e che a ghe
molla;
Dîme ûn pittin, nö a vûei finî sta
storia
De rompime delungo a casserolla?
Invece de cæzâ, de puntiggiase,
No sæ megio finila, e accomodase?
23
Zà che lö se vœûan ben, perdingolinn-a,
Femmo paxe e maiemoli ûnn-a votta;
Cose ö l’é stö sciûgase a
pantalinn-a,
A sta l'ûnn-a de dato e l'atra
sotta?
Che ö to figgio ö se piggie a mæ
reginn-a,
E nöi finiemo de stâ sempre in
rotta,
Ma invece tûtte due sæmo d'accordo
A proteze sta gente e tiâla a
bordo.
24
Ma Venere, se l'atra a l'ëa
ruffiann-a
A ghe pûeiva ancön dâ di pûnti a
lë,
A l'ha ödûoû da stö fâ da
bonnelann-a
Che a çercava de mettigheo derê,
Con portà dall'Italia
all'Affricann-a
Tæra, l'imperio destinoû dao çê,
A fa mostra de ninte e a ghe
risponde
C'ûnn-a çerta premûa che a te a
confonde:
25
E l’é a mì, che ti ö dixi? eh
figgia cäa,
Besœgnieiva n'avei ciû de criterio
Pe pœi dîte de nö, pe contrariâ
A tì, tanto potente, ûn dexiderio,
Quande questo ö se poesse
realizzâ!
Ma mi temmo che ö sâ ûn affare
serio
E che tanto ö destin, che to marîo
No intendan mangiâ de repentîo.
26
Aôa poi se te riesce a mette in
atto
E to viste e se Giove ö te ghe
ten,
Prefutti i to piaxei, che me ne
batto
A sanfornia di Tiri e di Troien,
Ma d'in cangio son pronta a fâ
contratto
Perché a cosa a me cimbra e a me
cönven,
Se to maio ö gh'allogia e ö beîve
â sûcca
Per mì, son chi comme ö bambin de
Lûcca.
27
E mì, dixe Giûnon, sô zâ a manea
Dö sciûgaghe ö pevë perché o ghe
annoisce,
Aoa sta ûn pô a sentî se
quest'idea
A te vâ pe ö tô verso e a te
finisce:
Ho savûo che a Reginn-a insemme a
Enea
Appenn-a che doman se ricciarisce,
Söttö ö pretesto da partîa de
caccia,
Sciortîan d'in casa pe andâ in ta
maccia.
28
Mia che bell'occaxion! Quande e sô
genti
Cöi cavalli, cöi chen, son tûtte
in gîo,
Ghe scadenn-o ädreitûa dai quattrö
venti
Lampi, tröin, sacrilegi, e te
gh'asbrîo
Tanta gragnœûa pe ö cû, tanti
aççidenti,
Che l'inaio, l'inspaximo, î regîo
E te i fässo scappâ che pân paghæ,
Fûti, giani, bexinsci, alleitughæ.
29
E in tö mezo a stö impotto, a sta
derotta,
Enea ö resta lì sölö cön Didon
Che ö se a porta a assustâse in
t'ûnn-a grotta
Pe lasciâ desgranâ stö lavasson,
E perdìe tûtto zû, quand'en lì
sotta.
Benché ö seggie ûn paolotto e ûn
bellinon,
Mi me lascio taggiâ scinn-a i
bricocoli
Se ö no s'ascada e ö no ghe dà
sciû ai broccoli.
30
E Venere che a l'ëa ciû che
latinn-a
In fæto de morale e d'opinion,
E che a l'ëse larghea de
pantalinn-a
A l'ëa stæta de lungo a sô
pascion,
A l'ha fæto ûn sorriso, ûnn-a
bocchinn-a
Che a se pueiva piggiâ pe
ûn'adexion,
Sentindo che poi poi, tûtto
st'impiccio
Ö doveiva fini con fâ gariccio.
31
Fava giorno e fra tanto e fra
l'æxia
Tra ö cæo-scûo dö mattin s'ëa
radûnâ
Da ûnn-a parte dall'âtra a
compagnia
De cacciœû che a l'ëa stæta
scritturâ,
Pe dâ lûstro e importanza a sta
partia
Da Didon per l'amante architettâ,
Pe amiâ ûn pittinin se caxo desse
Che stö babano ö se despuntelesse.
32
Ghe n'ëa de tûtti i cöi, d'ogni
costûmme,
Con de giacche in fûstagno e de
velûo,
Ghette e scarpe co-e sœûe da passâ
ûn sciûmme
Ö cappello in sce l'orsa e
rebattûo,
Fæto a strassa, a coppetto, a
moccalûmme,
Con de faccie da bûllo, ö sguardo
dûo,
Camixia de flanella e pippa ai
denti,
Mösse in bocca pe paole e
sacramenti.
33
Ëan armæ comme sbiri e co-a
ventrea
Insaurâ de ballin, balle e
strexia,
Scciœûppi d'ögni façon, d'ogni
manea,
Armi de precision, de fantaxia,
Chen cöi fianchi ridûti a
rastellea,
Che paivan l'esprescion da
carestia
E che avievan sentîo l'orma de
fregögge
Insomma chen che ghe fûmava e
cögge.
34
Selloû tûtto de nœûvo e in punto
d'öa
C'ûnn-a gualdrappa recamâ
d'örpello,
Aspëtando l'arrivo da scignöa
Gh'ëa ûn cavallo da corsa dö
Portello
Che ö sappettava e ö remenava a
cöa
E ö fava schitti comme ö fosse
noello,
E ö sparava michette ogni pittin
Pe fâ vedde che ö l'ëa de sangue
fin.
35
Finalmente Didon, tûtta schittetti
Doppo d'ësise fæta ûn pô aspetâ,
A ven zù accompagnâ dai sô moretti
(Ûnn-a Corte in sce l'atto
improvvisâ)
Ben vestia, senza aggibbi né
frexetti,
Elegante, senz'ëse esagerâ,
E c'ûnn-a ruffianata de bön gûsto
Che senza xanni a ghe cimbrava a-o
fûsto.
36
Roba lunga all'ammazzone, trovata,
Colpo de genio da Rolandi Ricci,
Braghe lunghe co-e staffe, ûnn-a
sciûgata
(Per chi ë ûn pô dilettante de
garicci)
Ûn bello cilindretto de Demata,
Misso de gaibo, pe fâ vedde i
ricci
Pe tûtt'arma ûn fôettin cö pommo
d'ôu
Dö genere avvoxioû che caga ö môu.
37
Ö Giûlin a cavallo a ûn azenetto
(A bell'â megio, ö commensava a
staghe
Benché in fæto ö perdesse ö
mandilletto
E ö se fesse anc'ûn pô a cacca in
te braghe)
Ö va avanti trottando, c'ûn
picchetto
De cavalli troien, farsï de ciaghe,
Mentre Enea, mûssezzando e in
pöntö d'öa
Ö cavalca, ö fa a rœûa presso a
scignöa
38
Comme Rosci ö Nerön, se ve sovven,
(Nö sön stôie, perdìe, poi tanto
vegie)
Cöi œûggi abborsetæ, baffi senen
E ö capello tioû zû scinn-a in sce
œgie,
Ö l'andava a cavallo ammiando ben
(Ö ghe paiva ciantoû c'ûn pâ de
negie)
De nö scomponn-e e nö mostrâ a
perrûcca
Che da gran tempo a croviva a
sûcca;
39
O comme Sanfiorenzo ûn di ciû
belli
Nostri meistri de piano e di ciû
gnecchi,
Ö gïava all'Accascœûa fra i
arboscelli,
Baffi â chineise e zingomi
fistecchi,
Inforcando ûn cavallo de Bûsnelli
Co-e sô gambe sottî, comme döi
stecchi,
E ö fava cazze tûtte e serve e e
Mamme
Comme e nöxe camöæ cazzan da-e
ramme.
40
Missi tûtti in cammin, van sciû pë
maccie
Tramezo ai boschi sorva e rocche e
zinn-e,
Ciû che de belve seguitando e
traccie
Dö stûfoû de crastön co-e
patatinn-e
Che ö l'é ö scopo e a raxon de
tûtte e caccie,
Comme l'é Pasqua pë e leitûghe
pinn-e,
E nö gh'é bön caccioû che ö ghe
demorde,
Che ö e passe sottobanca e ö se ne
scorde.
41
Ö Giulin figgio solo, e comme tale
Mæducoû, bollicugge impertinente
Ö fava ûn sciato che nö gh'ëa
l'eguale
Galoppando in ça e in lâ
continuamente,
Tiando botte co-a bocca a ûn
ideale
Bestia feroce e assimentando a
gente
O faxendo scentâ, con ste sô mosse
A vea caccia, accordòu che ghe ne
fosse.
42
Tûtt'assemme s'annûvia e se fâ
scûo
E se sente tronâ d'in löntananza,
Poi de stisse ciû larghe ancön che
ûn scûo
Fan zà nasce ûn pittin de
titûbanza,
Quindi, sæte, gragnœa, ægûa a
derûo,
Te manda a fâ fötte l'ordinanza
E scappan tûtti a rêo, che pân
paghæ
Söttö a rocche e cascinn-e, e in
ti paggiæ.
43
In te questö bordello e sta
derotta
Soli Enea con Didon, restan lì a
torse;
Senza ûn erbo, ûn paggiâ da
andaghe sotta,
Senza pægûi e ädreitûa senza
risorse;
Tûtt'assemme se gîan, te lì ûnn-a grotta,
E dö mæximo asbrîo, senza stä in
forse
Senza pûia d'incontrâ di örsci e
di loî
Se ghe fûttan de söttö tutti doî.
44
Aoa chi vegniæ ö bon, vegnieiva ö
spesso,
Se ve vuesse contâ cose han
fottûo,
Ma l'é megio passaghe pe refesso
E ciuttosto peccâ ûn pittin de
scûo
Che gh'é de côse che ûn bambin de
gesso,
Ö paisan ciû tanardo e ciû tambûo
Ö ghe trœuva d'istinto ö senso e ö
fï
Senza mette i puntin proprio in
sce l'i.
45
De ste notte segrette e appascionæ
Fæte in sprescia, in desaxio in
strangogion
Ma assavûie da atrettanti valûtæ
Quanto meno gh'ëa a calma e a
riflescion,
Testimoni discreti e smaliziæ
Nö sön stæti che l'ægua ö vento e
ö tron
Che in tö mentre che lö ghe davan
dentro
De fœûa ghe fâvan l'accömpagnamento.
46
Miæ che brûtto destin! de sta
luçìa
Che da reginn-a a l'ha deciso a
sorte,
Se commensa a desghœggie a litanìa
De sô tante disgrazie e da sô
morte
Sätôu zû ô primmo schæn con
allegrìa
A scuggia zû a derûa sempre ciû
forte
Che a ve dà dö cû in ciappa e
comme ben
E a s'immerda ädreitûa comme ûnn-a
pûtten.
47
Invece de salvâ qualche apparenza
E de demöase nö möstrandö a cea
A l'aumenta d'audaxia e
d'impûdenza
Finn-a a fäse ciammâ moggê d'Enea,
E a ghe a ciocca ädreitûa senza
decenza
Nö savendo tegnî moddo e manëa
Mentre che ö cæto, che ö nö vœû de
cuggie
Ö commensa a adesciase; ö frizze,
ö buggie.
48
De tûtte e malazioin, tûtti i
malanni
Ch'emmo avûo da-o peccôu de nostra
moæ,
Ö ciû che ö n'ha procûou lastime e
danni
E che ö cöre con ciû velocitæ,
Voî porriesci campâ çento
mill'anni
Acquistâ l'esperienza a tonnellæ,
Ma doviesci pe forza ammette ö
fæto
Che no gh'é mal'azion pezo che ö
cæto.
49
Quando ö nasce ö l’é quæxi ciû
piccin
Che ûn microbo de Koche e
compagnia,
In sce e primme ö fâ ö morto e
ciancianin
Ö l'aumenta in volûmme e vigoria,
Poi ö s'agita, ö schitta, ö fa
cammin
E ciû ö cöre, ö s'ingroscia, ö
sciûscia, ö cria,
Ö diventa gigante, ö tocca ö çê
Dappertûtto ö l'agguanta e ö mette
pê;
50
Nö se riesce a sô forma a definî
Perché ö l’é ûn pô de tûtto. Ö pä ûn oxello
Da-e so äe che ghe servan pe
corrî,
Mentre in cangio ö l'ha ûn êuggio
pe cavello
E mille oëgie appuntæ pe sta a
sentî
Cose dixan apprêuvo a questo e
quello,
Mille bocche lì pronte a riportâ,
Pe dì e cose a traverso e a
ezagerâ.
51
Nêutte e giorno ö va in gîo sensa
fermâse,
Ö nö dorme, ö nö quëta, ö no se
stanca,
In sce ë töri, in sce i teîti ô va
a pôsase
E se ö vedde ûn pacciûgo ö te
l'abbranca
E ö ghe sciûscia in manea da
spolmonase
Che ûn bædin che ö no vaiva ûnn-a
palanca
Ö diventa unn-a mössa ûnn-a
cagnara
Che chi a töcca ö s'immerda e ö se
bûzara.
52
Puei pensâ che pittâ pè sto marviaggio
Quando ö l'ha indovinôu quant'ëa
successo,
Senza sta a zinzannä ö se misso in
viaggio
E pe drîto, pe inverso e pe
refesso,
Azzunzendo in ça e in là qualche
retaggio,
Rinforzando dö cô se gh'ëa dö
spesso,
Ö se misso a cantala in tûtti i
toin
C'ûnn-a cöa de commenti e
spiegazioin
53
Ö dixeiva: che ûn Tizio ûn
farabûtto,
Ûn Troian senza scarpe, ammiseiôu,
Che pe ûn adæto ö s'accattava
tûtto,
L'ëa da poco in Cartagine arrivôu,
E Didon desprexando ö graddo, ö
lûtto,
A l'aveiva in sce l'atto appilotôu
Ch'ëan zà döi rösci in t'ûnn-a
scorza d'êuvo
E che ö batoso ö ghe mangiava
apprêuvo;
54
Che se fava gariccio a tûtt'andâ
Cö pretesto ch'ëan zà maio e
moggiê
Che ö l'ëa ûn sciallo continûo, ûn
beguddâ
Giorno e nêutte zû a reo, co-e
man, co-i pë,
Che i dovei d'unn-a testa coronnâ,
Se compivan pe-i letti e i canapë,
Che gh'ëa in corte ûnn-a vea casa
dö Leccia
Dove futte chi vϞ, beccia chi
beccia.
55
Queste cose e tante âtre ciû
granîe,
Ö sparzeiva in ça e in lâ questa
canaggia
Che pe forza re Jarba ö l'ha
sentîe
Nei commenti da corte e da
marmaggia;
Ve lascio immaginâ che litanîe
Ö s'é misso a tiâ zû, neigro dä
raggia,
Tanto ciû pe-o brûxö d'ëse reietto
Dâ reginn-a Didon, pe stö
soggetto.
56
Questo re, che pe-o resto l'ëa ûn
bastardo
De quello lescaiêu de sommo Giove,
Ö l'ëa pe stö sô poæ, pin de
riguardo
Erzendoghe capelle in reggia e
altrove
E offrighe di bêu, c'ûn dîo de
lardo;
Savûa sta cosa ö va in parrocchia,
dove
C'ûnna voxe tra a fûtta e tra a
preghiera
Ö se mette a tiâ zû sta tiritera:
57
A-o bellin dove semmo ? e che
manea
A l'é questa, perdîe, de vûei
trattâ?
No gh'é ciû né olocausti, né
preghëa
Che ve possan costrenze a raxonnâ?
Mi me töccö pe vedde se a l'é vëa,
Ma mi ho pûia che se zêughe a
cûggionâ,
Stæ in çe solo a grattave ûn pô e
zenuggie?
E e sæte, i lampi e i troin, sön
tûtte cuggie?
58
Ûn ciappetto vegnûo de chì sâ
dove,
C'ûnn-a risma çernûa de
pellegramme
Avanzo de casin, celle ed alcove,
Che mì, balordo, g'ho levôu za a
famme,
A me deve fâ ö torto, ö sommo
Giove,
De dâme ûn pê in tö cû pe stö salamme?
Devo vedde stö chì che ö me dà a
berta
E taxei, mentre lë ö buffa in
coverta?
59
Ö l'ëa ancon lì in zenöggie a fâ
lamenti
Che zà Giove sorpreiso, ö s'ëa
vortôu
A-o recioccö da vöxe e di
aççîdenti
Che sô figgiô ö gh'aveiva
allivellôu
E piggiando, lì a caxo ûn pâ de
lenti
Ö s'ëa misso a amiâ zû, mëzö
seccôu,
E puntando Didon, co-i sô binoccoli
Ö vedde Enea che ö te ghe dâ sciû
a-i broccoli.
60
A mössa Peo chi nö se treppa! a-o
casso!
Atro che casto e che pietoso Enea:
Atro che Italia! se nö metto a-o
passo,
Le ö ghe a ciocca e ö ghe lascia a
rastellëa;
Ohe là Mercûrio, vegni chì,
paggiasso,
Se se beccia e se fûtte a sta
manëa,
Stö bulicugge ö dà di pûnti a mì;
Mercûrio, ho dîto che ti vegni
chì.
61
Mia fanni presto, piggia ûn pâ de
venti,
Attachiteli a-o cû c'ûnn-a
picaggia,
Bullite in tæra senza complimenti
E vannime a trovâ stö testa gaggia
Che ö se perde in garicci e
complimenti
Nö pensando a-o destin che ö
l'hain sce-a taggia,
Vannighe a dî che n'ho zâ a mössa
pinn-a
De veddiôu incarognî in ta
pantalinn-a!
62
Digghe alla fine che nö l'é pe
questo
Che Venere a me l'ha raccomandôu,
Ne pe fûttime in manea de daghe
a-o resto
Che dûe votte dai greci a l'ha
salvôu:
Che ö s'imbarche, che ö vadde, ö
fasse presto,
Che ö nö stagghe ciû a fâ
l'abbelinôu,
Che ö l'ha ûn regno davanti e se ö
nö vêu,
Ö nö deve privâne ö sô figgiêu!
63
Ö n'ha ancon terminôu che zâ se
mette
Mercûrio pe esegûi stâ commiscion,
Ö s'attacca a-e caviggie ûn pâ
d'alette,
Cön de ciûmme de gazza e de
piccion,
Ûnn-a çenta d'ôrpello e de ciambrette
E ö storico capello de latton,
E ö l'agguanta pe bacco, ö
Cadûceo,
Quella verga, sei ben, cöscì da
rëo.
64
A l'é questa che a serve a-i sô
manezzi,
Mal'azioin, ruffianate e
tradimenti,
Che a combinn-a e ganciatê e
ladrunezzi
Che a l'accianta in te l'orto a-i
diffidenti,
Che a dirizze i cöggiöin, che a
bûrla e leggi,
Che a fa i zêughi de borsa e i
fallimenti,
Che a fa perde e moggiæ, che a
vende e figgie,
Chi ë a rövinn-a de case e de
famiggie.
65
In sce primma ö se bulla e ö fa
ûnn-a ciomba
Zû da-o çë gambe streite e a testa
avanti,
E o precipita zû comme ûnn-a bomba
In sce ö ciû grosso di nevosi
Atlanti,
Dove ö vento ö ghe sciûscia e ö
ghe rimbomba
Dove a nebbia cö zeo, regna
costanti,
E in sce stö monte che ö l'ëa ûn
sô antenato,
Öse ferma ûn pittin, pe piggiâ
fiato.
66
Poi ö törna a bollase e
costezzando
Tocco e nö tocco in sce africane
sponde.
Proprio cömme ûn ôchin ö va
sfrixando
E annunziando a burrasca ö pei de
onde,
Becchezzando in ça e in là, de
quand'in quando
Con di sâti, di sguetti, e de ôte
rionde,
A so meta ö l'arriva e çea con çea
Pe-a primma cosa se ghe affaccia
Enea.
67
Ö l'ëa intento a di piani e di
progetti
De sontuosi palazzi e monumenti,
Tûtto lindo arrissôu, tûtto
frexetti,
Co-i cavelli oleosi e puzzolenti,
C'ûnn-a sciabbra da rîe, pe dâ ai
peccetti
Tûtta gemme, arabeschi ed
ornamenti,
E ûn mantello de porpora elegante
Ûn regallo tesciûo da sô galante.
68
Appenn-a che ö l'ha visto ö te
l'accosta
E ö ghe sbraggia in te l'oëgia: ah
bellinön
Vanni là, che ghe vêu da faccia
tosta
A fâ ö leccabrûnie con stö saccon,
Ö baccan de lasciû ö me manda a
posta
A annûnziate de trinca a sô
opinion,
Cioè che ti ë ûn bulicciö, ûnn-a
bellinn-a
E de tô balle ö n'ha zà a mössa
pinn-a.
69
E cose ti te pensi? e con che fin,
Ti stæ chi a perde i giorni a
zinzannâ?
Che ti devi dâ a mente a-o tô
destin,
Che ti æ ûn regno da vinse e
conquistâ,
Se a to gloria ti a metti in tö
bellin
No ghe mette tô figgio, e nû
lasciâ
Pe guagnase ûn impero a mëza
costa,
E ö se ne va, sensa aspetâ a
risposta.
70
Ast'apostrofe Enea, poviou
cristian,
Ö sta lì comme Giona, inscemelïo,
Co-i êuggi spalanchæ, co-e balle
in man,
Nö savendo piggiâ nisciûn partîo,
Se decidise a stâ, se fûtte ö can,
Comme fâ con Didon, con che regîo
Raxonnala e decidila co-e bonne
Affinchè ä so partenza a nö
s'opponn-e.
71
Primma scì, ma poi nö ghe passa in
mente
I progetti ciû nesci e
stravaganti,
Doppo avei zà deciso ö se ne pente
E ö fâ ûn miggio inderë, pe ûn
passo avanti,
Ciû ö desghêuggia ö s'imbroggia e
finalmente
Ö decidde e ö se fâ vegni davanti
I ciû esperti campiöin dö sô
drapello
Cioè Gianlucca e Baciccia
Montexello.
72
E ö ghe dixe: l'e l'öa de fâ
partenza
Ciancianin, senza fâ de ramadan;
Dî sta cosa a-i compagni in
confidenza
E seggiæ tûtti pronti a fûtte ö
can
Fasso assegno in sce-a vostra
intelligenza
Pe fâ e cose con gaibö e sottoman;
Mi parliô co-a reginn-a e
ciancianin
Ghe ö ciantiô, con riguardo, in tö
stöppin.
73
Dîto e fæto, i compagni in t'ûn
momento
Se disponn-an a fâ cose ö g'ha
dîto,
Provvedendo all'imbarco e
all'armamento
A fâ bœûli, fangotti e a lasciâ ö
scîto,
Ma scì balle, Didon ch'ëa ûn
sacramento
Da nö pueighelo infiâ coscì pe
drito,
Benché a fesse l'indian, che a
fesse a morta,
Pe istinto de tûtto a s'ëa zà
accorta;
74
E zà ö cætö ö ghe sciûscia e ö te
ghe cönta
Che l'é dæto zà ö sevo ai bastimenti,
E che a squaddra troiann-a a l'ëa
zà pronta
A tiâ sciû l'ancöa pe dà e veie ai
venti,
E coscì lë a se spaxima, a se
monta
E te gh'intra in tö chêu mille
aççidenti,
Tanto, che a sciorte imbestialîa
dä raggia
Traversando a çittæ, pe andâ in
sce-a spiaggia.
75
Comme quando a ûnn-a donna che a
se lascia
Abbrazzâ, manezzâ da questo e
quello,
Se per caxo ghe dî che a fâ a
bagascia
Ve ghe ven ûn demonio pe cavello,
A reagisce, a risponde, a se
sganascia,
E co-e ûnge, se a puëse, a faiæ ûn
maxello,
Cöscì lë inveninâ veddendo Enea,
A l'agguanta e a ghe parla a sta
manea:
76
Siôto, vile, ruffian, testa de
casso,
Brûtö che ti ë, ti me ne fæ de
queste?
Ah ti tii ö sascio e poi ti
ascondi ö brasso,
Ti gii de bordo e mi restiô in te
peste?
A tì ti æ l'ûso de brûxâ ö
paggiasso,
Anche trattando con de donne
oneste?
Ma progenie de sbiri e de ruffien,
Ti me tratti ädreitûa, comme ûnn-a
putten?
77
E mì cose t'ho fæto e perché mai
Ti te fûtti de mì e di tô
zuamenti?
Ti væ incontro a de lastime e di
guai
A fâte spenaggiâ da-i elementi,
E mi döviô restâ, chì in sce ö
tramwai
Söla ermitta, a giasciâ bile e
aççidenti?
Pe fâ ûn viaggio a taston, ma
brûtto boia
Cosa ti fæsci se existesse Troia?
78
Ah pe queste mæ lagrime, pe quello
Assazzo de piaxei che ti mæ dæto,
Che ö l'é stæto ûnn-a gossa in
t'ûn lavello
E ö m'ha missö ciû coæ che
soddisfæto,
Se de mì ti æ posciûö fâne ö
bordello
E se qualche piaxei, provâ t'ho
fæto,
Nö me fâ quest'azion diletto Enea,
Che a sæ degna da forca e da
galea.
79
Ti sæ ben, che pe tì me son cacciâ
Dietro e spalle ö rispetto e a
pudicizia,
Sön dai mæ pe ûnn-a putten
consciderâ,
Son co-i Cappi Africani in
nimicizia,
Da ûnn-a parte g'ho ö fræ che ö
stà aspetâ
Pe roviname ûnn-a ocaxion
propizia,
Jarba dall'âtra, che ö nö vedde
l'öa
De ciantamelo sotto ö portacöa.
80
E tì æ chœu de partì? che Dio te
mande
Ûn anghæso derê fæto a pestello!
Se a-o meno a-o meno doppo tante
giande
Ti m'avexi insaûrâ d'ûn rûbatello,
Che ö me tiesse sciû ö chœu, che
poi da grande
Ö me fosse d'aggiûtto e de
pontello;
Ma manco questo, döviô mûi chi
ermitta
Missa a-o bando da tûtti e
derelitta!
81
Comme chi ë naûfragôu se ten co-e
brasse
Streito a ûn schêuggio, a ûnn-a
tôa pe nö negâ,
Cöscì Enea, pe a pûia che a
l'obbligasse
Co-i sô cênti a dovei capitolâ,
Ö l'e stæto aspëtâ che a se
sfogasse,
Che finisce a gragnœûa pe pûei
parlâ,
Nö pensando che a Giove e a-o sô
comando
E tegnindose ö sciôu nö
parpellando.
82
All'ûrtimo ö ghe fa: via, te ne
prego,
Nö fâ de scene e nö sciatate
tanto,
Ti aviæ mille raxöin, mì nö te ö
nego,
Né mì me vêuggio fâ passâ pe ün
santo,
Ma alla fin fine, nö sön manco ûn
cëgo
Né ûn Giuseppe, o ûn Eunuco, e
perdiesanto
Se ti mæ vosciûo ben, cose ne
posso?
Dimme ûn pittin, doveivo spûate
addosso?
83
Mi pe dö resto, non ho mai pensôu
De vùei tiâ de sasciæ, retiando ö brassö
Né t'ho mai dîto che t'aviæ
sposôu,
Che de queste luçie mi nö ne
fasso;
Cose ho fæto de mâ, t'ho trûffôu,
Eh perdie, gh'é da fâ tanto
fracasso?
Nö l'ho fæto da solo, e se gh'ëa
mì,
Vêu dî pe ö meno, che ti gh'ëi tì
ascì.
84
Poi se fîse padron de dî e de fâ,
Se a-o mæ destin ghe comandasse
mì,
Ti pêu ëse çerta che nö stæivo a
giâ
Pe mâ e pe tæra e a rompï a mössa
a tì,
Ma tornieivo a mæ Troia a
fabbricâ,
Comme a l'ëa primma e quande fösse
lì,
Scì che sæ l'öa de stâ co-e balle
a-o sö
A piggiase dö spazio e a fâ l'amö!
85
Ma l'Italia a me ciamma e devo
andâghe
Anche cö rischio de rompîme ö
collo,
Giove ö comanda e cose posso fâghe
Se lasciû in çê nö sön tegnûo pe
ûn sciollo?
Ö sà ö Segnö, se ö m'ha sciûgôu zà
e braghe
Se dappertûtto dove vaggo, Apollo
In mille moddi ö me l'ha fæto
intende,
Che bezêugna che vagghe e che me
rende.
86
Cose sön ste battûe che ti me
strisci?
Cose ö l'é dunque mai questo to
sdegno?
Non intendo perché ti ghe patisci
Se mì in Italia vaddo a fâme ûn
regno,
Mentre tì ti ë chi in Libia e ti
ghe pisci
Da padronn-a e da re,
perbaccolegno!
E vorrieivo savei, per cose mì
Nö posse fâ, cose ti æ fæto tì.
87
Gh'é mæ poæ, che ö me sciûga ogni
momento
Se særo ûn œûggio pe dormî ûn
pittin,
E ö me dixe che a l'é a fôa dö
bestento,
Che sæ l'öa d'andâ drîto a-o mæ
destin;
Me sovven de mæ figgio, e ö l'e ûn
tormento
De pensâ che ö deve ese ûn re
latin,
E che invece ghe levo ö pan da-i
denti
A sön de balle e de divertimenti.
88
Nö l'é manco mez'öa che l'é vegnûo
Ûnn-a staffetta de Giove e ûn sô
messaggio
A dîme bellinön, becco fottûo,
A ordiname che me mette in
viaggio,
E l'ho visto e sentîo, questo te ö
zûo,
Nön invento, n'azzûnzo e nö
retaggio,
Dunque lascia cörrî, ciû ti me frösci
E ciû mösse ti fæ, ciû ti
m'angösci.
89
A l'aveiva aspëtôu che lë ö
finisse
Senza dî ûnn-a parolla e senza
ansciâ,
Co-i denti ciôsi e co-e pûpille
fisse,
Contegnindo ö ghignon pe nö
scciûppâ,
Sempre a töccö e nö töccö e lì in
sce pisse
D'andâ tûtta de sörva e straboccâ,
Ma nö pûendone ciû, neigra dä
raggia,
Testa e cû a l'incappella e a te
ghe sbraggia.
90
E ti æ ö mûro de dì, ti æ a
pretenscion
De vantâ che l'é Venere tô moæ?
Ti ë nasciûo da-o Cavalli e da
Giaron,
Ti ë ûn bastardûzzo da Maternitæ,
Ti ë sciortîo dall'ûspiâ d'ûnn-a
prexion,
Allevôu dai putten bollettinæ;
Ma che scciatta de re, che sangue
fin,
Ti ë ûn rampollo de celle e de
casin!
91
E mì staggo chi a cianze, a
renegâ,
A ûmiliame a stö paggiasso,
Che ö l'ha ö sæximo, ö chêu in tö
belo cûâ
Che ö l'é bon pe ö Maxin che ö ghe
tie ö lasso
Cose serve fâ vöti e supplicâ
Se a-oa Giove e Giûnon, nö van ciû
un casso,
Se nö gh'é ciû giustizia in tæra e
in çë
Se sön tûtti ruffien, tûtti cuatë!
92
E a pensâ che stö sîoto ö l'é
vegnûo
Chi a stracuâ pin de famme e senza
ûn citto,
E mì sciolla che sön! l'ho riçevuo
Pe levaghe a miseia e l'appetitto!
E ancon, stesselà lì, che ho ancon
vosciûo
In sce ö regno e in sce mî, daghe
diritto,
Pe veddime lasciâ comme ûn saccon
Ûn remorco qualunque, in abbandon.
93
A sentilo ao-a ghe ö profeta
Apollo,
Ao-a Giove, Mercûrio, ûn
aççidente,
Che se mescian da-o çe pe questo
sciollo
Che son tûtti sciatæ pe questa
gente!
E che ti posci scavenate ö collo!
Vanni dunque ûnn-a votta e che nö
sente
Mai parlâ ciû de tì né de to gesta
In Italia, all'Inferno, a
cadepesta!
94
Ma se quelli lasciû, nö sön
schifosi
Senza ûn pô de giûstizia e de
pietæ,
Spero veddite tì, co-i tô batösi
In ta merda e in tö pisciö
assotteræ,
Spero veddive moî da pigoggiosi
Implorando a mæ grazia a mæ pietæ,
Mûi de famme, de freido e d'aççidenti
E senz'œûio, né sâ, né sacramenti.
95
E a l'aviæ continuôu, ma dä
pasciön,
Da-o travaso da bile a
s'impuntella
E a se mette a tremâ dä
convulscion
E a sæ cheita lì, se ûnn-a sô
ancella
Faxendola assetâ in sce ö caregon,
A n'avesse finîo questa ratella,
Mentre Enea ö se ne va scrollando
e spalle
E dixendo fra le: son tütte balle.
96
E piggiando occaxion da-o
svegnimento,
Che ö ghe dava ûn pittin de
libertæ
Ö va a-o porto e ö fa scì che in
t'ûn momento
Tutti i legni son vönti e preparæ
Cacciæ in mâ comme sön
senz'armamento
Con de remme in sce l'atto
improvvisæ
Da ûnn-a selva de pin che a l'ëa
vixinn-a,
Adattæ in quinta e sprescia e â
biscôchinn-a.
97
Aviei zà visto petussâ ûnn-a sotta
Da ûnn-a raccolta de moscoin merdæ
Che in sce ö prinçipio ghe van ûn
pe votta,
Poi a sciammi ädreitûa
centûplichæ,
Parte restan de dato e parte
sotta,
Missi in orgasmo dall'aviditæ,
Che in t'ûn lampo, assorbîa dâ
concorrenza,
Nö ghe ne resta manco ciû a
semenza;
98
E coscì l'ëa ö remescio e
l'invexendo
Che da-o porto ä çittæ, da questa
e quello
Favan tûtti i Troien, parte cörrendo
A portâse a sô roba in tö batello,
Parte andando a-e provviste o
racchϞggendo
I dispersci, i bettoanti in t'ûn
drapello,
Che in te meza giornâ l'ëa tûtto a
posto,
E pe pûei fotte ö can, tûtto
disposto:
99
Che sospii ch'ëan i tô, povia
Didon
Che beziggi, che lastime, che
centi,
Quando stando assettâ da-o tô
barcon
Ti veddeivi stö sciato e stì
ornamenti!
Bruttö siôto d'amô che ti æ a
pascion
De fa fà tante mösse a-e povie
genti,
Cose l'é che ti fæ, cose ti futti?
Perché i ommi ciù boin, vegnan
cifutti?
100
E lë vinta, obbligâ dâ tô
possanza,
Fando forza a-o sô chœû contro e
tô lezzi,
Pe nö perde ädreitûa tûtta a
speranza
A s'attacca a s'agguanta a tûtti i
mezzi,
E ciamando so sœû che a l'ëa in ta
stanza,
Pe mostraghe stö sciato e sti
manezzi,
A ghe dixe cianzendo: Ecco a manea
Co-a quæ me tratta stö brûtô
d'Enea!
101
Ti no veddi che ö scenta e ö
piggia ö liscio
Che ghe e veie ai pennoin di
bastimenti?
E n'ho forse raxon se ghe patiscio
Mi che stavo segûa di sô zuamenti,
Che ö me lasce a marsî sola in tö
piscio
Proprio comme ûn saccön di ciû
scadenti?
Se a-o meno a-o meno, ö me
l'avesse dîto,
Me l'avieivo piggiâ ûn pô ciû pe
drito!
102
Cöri dunque da lë, vagghe a parlâ
Perché andandoghe mi, sæ tempo
perso,
Mentre invece da ti ö se lascia
fâ,
Che ti sæ daghe sciû, proprio a-o
sô verso,
Vunzilo ben, perché ö se ö lascie
infiâ,
Perché ö gh'intre da lë in te
l'œûggio gûærso;
Cianzi, rangogna, caregando e
tinte,
Digghe che mi, nö g'ho mai fæto
ninte.
103
E che nö sön mai stæta a bordo ai
Greghi,
Né comme lë, nö g'ho mai fæto ö
sezze,
Che nö vaddo a çerca ö mâ, comme i
meghi
Pe prefûtte i Troien, pe daghe
lezze,
Né sô poæ, né sô moæ, né i sô
colleghi,
Né nisciûn di brutöi che lë ö
protezze
Ho ingannôu, trattôu mâ, piggiôu
de mûtte,
Perché in cangio ö me sprexe e che
ö me fûtte.
104
Se de mi, dö mæ amö ö se
n'imbûzara,
Che po ö meno, ö provedde â sô
salvezza
Che nö sön miga poi, proprio a
bazara
Perché ö scappe cöscì cön
speditezza,
Che ö zinzann-e ûn momento, ûnn-a
fucciara,
Perché ö mâ ö dagghe zû da sô
groscezza,
Che ö l'aspëte ûn pittin, che ö
n'aggie pûia
Che ghe parle de nozze e de luçia.
105
Poi che ö cöre, che ö vadde a-o sö
destin,
In Italia, all'inferno, a
Calicûtte,
Ma che ö me lascie repiggiâ ûn
pittin,
Che m'assuefe a stö colpo e che
m'aggiûtte
A scordâme st'azion da repessin,
Che benché sola a dà di punti a
tûtte!
Vanni, ti æ inteiso? se ti ö fæ
fermâ
Solo cöa vitta te porriô pagâ.
106
Questo a dîva a sô sœû cö
crescentin,
Con tante âtre raxioin che nö ghe
metto,
Mentre lë a fâ comme i figgiœû
piccin,
Quande se mettan a zûgä a-o
siassetto
E a l'andava e a vegniva ogni
pittin
A sciûgâ e cugge a Enea, ma senza
effetto,
Che in sce stö punto benché ö fise
bon
Nö se ghe pûeiva fâ sentî a raxon.
107
Comme quando ûnn-a lalla avara e
ricca,
A l'ha i nevi despiæ che a vœûan
prefutte,
Se ghe mettan in gîo, picca e
repicca,
Perché a l'arve ö sacchetto e a
molle e mutte,
Lë a fâ a sorda, a nö cede e a se
busticca
E ciû brigan, ciû fân, ciû a se ne
futte.
E cöscì l'ëa d'Enea, che ciû ö
veddeiva
Che ghe ö vueivan mezûa, ciû ö se
strenzeiva
108
Visto quindi Didon che a fava
sappa
E che l'ëa comme vûei süssa ûn
agûo,
E ö mettise a corrî dietro a chi
scappa,
L'ëa parlâ a ûn sordo e sigilla cö
spûo,
A s'imbosa, a nö sà ciû cose a
giappa,
Che a perde a bira e a te va zû a
derûo,
E ghe ven, povea diâ, coæ de
cacciase
Ûn pâ de dîe in tö cû pe poi
strangöase!
109
E cûn l'agiûtto da superstizion
A se sentiva di presentimenti
Che a mandavan co-a testa in tö
ballon
E ghe favan vegnî mille aççidenti,
O versando dell'œûio e cûn bûtton
Imbösando ö salin, cöi sô
ingredienti,
O se dunque incontrando ûn zembo,
ûn guærso
O assettandose a tôa, cö pan
inværso.
110
E comme ancön nö ghe bastasse a
pûia,
Pâ che ghe seggie capitôu stö
fæto:
Lë a possedeiva ûnn-a fotografia
Che dö morto sô maio, a l'ëa ö
ritræto,
Cappo d'arte de Rösci o de Pavia
E che nö sô quante a gh'avesse
dæto,
Ma che ö l'ëa fæto in grande e a-o
natûrale
C'ûnn-a cornixe che nö gh'ëa
l'eguale.
111
Gh'ëa zà parsö che a nœûtte ö se
mescesse
E che ö l’amiessec'ûn pa d'œûggi
scûi,
Che ö ciamesse pe nomme e ö ghe
dixesse:
«Avardite Didon, che ti nö a dûi!»
E ûnn-a sbrazzoa in sce-ö teito a
gh'annunziesse
A sô fin, cöi sô cênti e i sô
lûi...
A s'assunava d'ëse sola e spersa,
E ö casto Enea che ö sprexiava a
guersa.
112
E veddeiva coscì, coscì pensava
Quello veggetto, che aviei visto a
seia,
Che ö piccava bacchæ, che ö
s'arraggiava
Perché i batösi ghe dixeivan Neia:
Che ö no pueiva dormî, che ö nö
mangiava
Che ö criava sempre da vegnighe a
peia,
Credendo de sentî sempre ûn batöso
Che ö ghe sbraggiasse questo nomme
odioso.
113
Coscì, a povia Didon, missa a
quaterno
A commensa a piggiâ e disposizion
Pe levâse ädreitûa da
quest'inferno
Da questa vitta de tribulazion;
E sforzandose a rîe, calma
all'esterno,
Ascondendo i sô affanni e e sô
pascioin,
Anna, a dixe a so sϞ, da chi in
avanti
Vœûggio futtime a reo de tûtti
quanti!
114
Mi conoscio ûnn-a Singa, ûnn-a
donninn-a
Proprio dö paise de Fontannabonn-a
Che a l’é stæta cantante e
ballerinn-a,
Scin che a pûeiva pagâ da so
personn-a
Poi fiorista da stradde e
chellerinn-a
E da vegia, a s'inzegna e a
l'appixonn-a
De stanze a di remorchi e che a sa
l'arte
D'annunzia l'avvegnî, faxendo e
carte.
115
Lë a sa fâ di pacciûghi e di
manezzi
Con di baggi sciacchê, de cöe de
bisce,
E co-e paole segrette e co-i
strionezzi
A te i mette a buggî, misce e
remisce,
Che a pœû fâ cose a vœû co-i sô
strionezzi,
Fâ che nasce l'amö, che ö scomparisce,
Che se mesce e montagne e vive i
morti,
Addrizzà a testa a-e donne e gambe
a-i storti.
116
Mi te zûo, figgia caa, che nö
vorrieivo
Sottomettime a questi
incantamenti,
Ma nö veddo âtra stradda e nö
trovieivo
Atra cûra adattâ pe i mæ tormenti,
Dunque famme ö piaxei, che mi
gradieivo
Fâ ö strionezzo in ti reali
appartamenti,
Çerca un locale spazioso, averto
Anzi ciû che se pœu, ben a-o
scoverto.
117
Ammûggiando de legne in
abbondanza,
Comme ti fæsci pe componn-e ûn
fôu,
Piggia e armi che ho appeiso in ta
mæ stanza
E che quello brûtö ö m'ha regalôu,
Tûtta a roba che a l'ëa de sô
spettanza
Scinn-a ö letto in to quæ ö m'ha
trombôu
Perché s’é dito e combinoû co-a
singa,
Che no reste de lë manco ûnn-a
stringa
118
E so sœû, che a n'aviæ mai ciû
credûo
Che a l'avesse de idee coscì
barbinn-e,
Senza fâ osservazioin, lì in sce ö
tambûo,
A se mette a ammuggiâ legne e
fascinn-e,
Mentre a povia Didon con dö velûo,
Con da sgarza, de frange e de
tendinn-e,
A ghe fâ tûtt'ingïo ciocche e
festoin
Comme s'ûsa in te gexe in te
funzioin.
119
Savendo a sorte che a ghe vueiva
fâ,
A fâ mette in sce-a pira e braghe
e mûande,
Ö ritræto d'Enea, cö scuddo e a
spâ,
E a-e adorna de ramme e de
ghirlande
De cipresso, de pigna e de cornâ,
Che mostravan e pigne e balle e
giande,
Vöendo forse onorâ, con
quest'idea,
Ûnn-a de doti ciû apprexiæ d'Enea.
120
Lì gh'ëa a singä presente e
abberûffâ,
Che a fava di atti e che a
mostrava i denti,
Tiando zù di sacranoin da fâ tremâ
Tûtta a casa, da-o teito aî
fondamenti,
E a bruxiava dell'erba attœscegâ,
Che a ve fâva vegnî mille
aççidenti,
Cön di siôti, di inguenti e de
pomæ
Cuggie d'aze, galösci e beli cûæ.
121
E a reginn-a descâsa e quæxi nûa,
Nö pensando che a fin che a vûeiva
fâ
A ghe versa de dâto ûnn-a mescciûa
Fæta de gran, con di mottin de sâ,
E pregando, se in çe gh'é chi se
cûa
D'ûnn'amante sedûta e abbandonâ,
Perché ö l'aggie in memoia e ö
tegne conto
Da fin che a deve fâ pe
quest'affronto.
122
L'ëa passôu mezanœûtte e tæra e
mâ,
Ö Creoû, contegnûo cö continente,
Tûtte e bestie e i cristien che pe
mangiâ
Se devan fötte vicendevolmente,
Ëan zà andæti in tö cûccio a
riposâ,
E ghe a cioccavan saporitamente,
Mentre invece Didon, neigra da
raggia,
A nö posa, a nö quieta, a nö
pisaggia.
123
E co-a nœûtte crescendo in lë ö
brûxö
D'ëse stæta tradîa coscì vilmente,
A se mette a sbraggiâ: che
bell'ônö,
Mîa che figûa che ö me fa fâ co-a
gente!
Chi ghe sâ, chi troviô tanto brûtö
De bonn-a bocca de voei dâme a
mente,
De sposâme avvilîa comme ö me
lascia,
Che nö me resta che de fâ a
bagascia?
124
Chi porriô ciû sposâ di mæ
galanti,
Forse ûn arabo, ûn neigro, ûn
canellon?
Ma se ho fæto zà e corne a tûtti
quanti,
Me mandian a fâ fûtte e con raxon;
Doviô andâ coi troien pe-o mondo
erranti
Solo a faghe da serva e da
striggion?
Perché ogni siôto ö me tambûsce ö
sezze,
Me spelinsighe e scciappe e ö me
purpuezze?
125
Partiô insemme co-i mæ in sce ûn
bastimento
Quande commensan a piggiâ respìo?
Senza scopo, raxon, senza
argomento
Doviô törna con mi, portali in
gîo?
Nö, ciûttosto se creppe in sce ö
momento,
Ûnn-a lamma che a taggie, ûn colpo
e addio
Chi ë in te peste ghe stagghe e
che ö s'inzegne.
E chi l'ha in tö stöppin che se
ghe ö tegne.
126
L'ëa con tante raxioin, che a-o sô
tormento
Dava sfœûgo a reginn-a abbandonâ
Quand'Enea che ö l'ëa zà in sce ö
bastimento,
E ö s'ëa misso in sce a poppa a
pisaggiâ,
Ö se vedde davanti in t'ûn momento
Torna quella figûa de mandillâ
Che ö l'aveiva zà visto ûn'atra
votta,
Mandôu da Giove pe insegnaghe a
rotta.
127
E ö ghe torna a ripete: ah
canellon,
Chi dorme, figgio cao, nö piggia
pesci,
E ö dà ûn câsö â fortûnn-a e
all'occaxiön!
Mentre che ti stæ a torse e ti nö
mesci,
Forse aspettando de piggiâ ö
lacciön,
Ghe a reginn-a, se tì ti nö
savesci,
Che a l'aspëta ö momento ö ciû
propizio
Pe puei fate in te l'ortö, ûn
çerto ûffizio.
128
E ti stæ chi a lappâ
perdingolinn-a!
Quande ti æ l'occaxion de piggiâ ö
lisciö?
Se a te trϞva ancon chi doman
mattinn-a,
Ti ë ûn ommo morto e ti finiæ in
tö pisciö;
Ma se poi ti æ piaxei da tô
rovinn-a
Mi nö so cose dî, te compatisciö,
Anzi d'incangio, me ne batto e
cugge
E te pisciö in tö cû ciaö
bullicugge.
129
Coscì dito, ö deslengua e ö casto
Enea
Ö se mette in setton, pin de
spavento,
Ö se leva, ö trambuscia, ö fâ in
manëa
Che s'adesce i mainæ dö bastimentö
E ö se mette a sbraggiâ: tiæ sciû
a bandea,
Remme in mâ perdiesanto, e veie
a-o ventö,
Nö l'é tempo de stâ co-e balle in
man
Chi besœûgna fâ presto e futte ö
can.
130
E pe fâ come ö dixe, ö dà ûnn-a
botta
In sce ö cavo, co-a sciabbra e ö
te l'arrionda.
Fan ö stesso i compagni e in
t'ûnn-a votta
Son tûtti i legni destacchæ dâ
sponda,
Se tia sciû e veie, se ghe molla a
scotta,
Pe piggiâ ö ventixœû che ö te i
seconda,
E poi forza de remme, aggiûtta,
arranca,
Scciûmma l'ægûa coscì, che a ve pâ
gianca.
131
In t'ûn giano che ö dava in sce ö
çetron
L'ombra opaca da nœûtte a s'ëa
cangiâ;
E a reginn-a che a s'ëa missa a-o
barcon
Pe godise l'æxia da mattinnâ,
A s'accorze d'aveilo in tö fogon
Senza pueiselo ciû despûntellâ,
In tö vedde i Troien, za fœûa de
tîo,
Che ghe davan de remme a
tûtt'abrîö,
132
Aoa ve lascio immaginâ ûn pittin
Comme a resta incarognâ e
inscemelîa!
Poi a vegne ûnn-a fûria da-o
venin,
A se streppa i cavelli e a te
s'abrîa
De pattasse pe-a faccia e pe-i
tettin,
A se sguara a camixia, a cianze, a
crîa:
Brûtô d'ûn Giove, ti me vorti e
spalle?
Se te posso acciappâ, t'arranco e
balle.
133
E stö foresto, stö ruffian da gîo,
Ö pœû dâme ö bughezzo in casa mæ,
Senza ûn betordo che ö ghe dagghe
ö crîo,
Che ö piggie a casci e ö ghe ne
leve a cuæ
A nö sâ mai ciû dita, ah, nö
perdîo,
Acciapêli pë cuggie e nö i mollæ,
Scin che n'aggian cagoû zû cö
fighæto,
E baronate e malazioin ch'an fæto.
134
Ma ahimemì, cose diggo e cose
fasso,
Perché m'arraggio, se l'ho zà
derë!
Questa a l'é furia che a nö serve
a ûn casso,
Le comme vuesse dâ di pugni in çë!
L'ëa tempo alöa se ö vueivo mette
a-o passo,
Quando ö l'ëa chì che ö comandava
lë,
Fando l'alûoû pe no pagâ gabella,
E coa vorpe ficcâ sotto l'axella.
135
Questo ö l'é l'ommo che ö nön ha
de falle,
Che ö se porta in tö sacco i sô
penati,
Che ö se camalla sô pappâ in sce
spâlle,
Che ö l'ha a miscion de fondâ
regni e stati?
Perché nö pueivo tiaghe ûn lasso
a-e balle,
Tialo a remorco, faghe fâ döi
sâti,
Daghe in pasto sô figgio, asbrialo
in mâ
Lë con tûtta a sô stirpe
astrassonnâ?
136
Sô che fando coscì, me saivo missa
A-o brûtto rischio de sätâ ö
barcon,
Ma dovendoghe mi lasciâ a
pellissa,
Me sæ almeno piggiâ a soddisfazion
De pueî fâne de lö tanta sasissa,
De mandâ lë e sô figgio in
perdizion,
De mettili con mì, tûtti a
quaterno
De portâli con mì, tûtti
all'inferno.
137
Tì bagardo d'ûn Sö che
perdiesann-a!
Ti sæ i cæti de tûtti i fradellin,
Ti Giûnon che ti æ stæta a me
ruffiann-a,
Pe ciantamelo megio in tö stoppin,
E ti Santa Luçia che ti ë a
casann-a
Di caröggi, de celle e di casin,
Dî se ho mai meritoû stö
trattamento;
E stæ almeno a sentî ö mæ
testamento:
138
Se a l’é dîta e che seggie ö sô
destin,
De toccâ ûn porto e d'acquistâ da
tæra,
Che ö se trœûve de fronte a di
assascin,
E che pe vive ö seggie sempre in
guæra!
Che çercando soccorso ai sô vexin,
Ö se sente risponde c'ûnn-a gnæra,
E che prîmma che ö mœûe d'ûn
aççidente
Ö se vedde creppâ tûtta a sô
gente.
139
Tiri, i vostri rampolli e
discendenti
Di figgiœû di figgiœû, zû
all'infinito,
Cö figgiœû di figgiœû de sti
aççidenti
Seggiæ sempre in question, sempre
in attrito
Seggiæ in guæra de lungo e sempre
ai denti
Pe mâ, pe tæra e in qualunque
scîto,
Sempre botte ruffiann-e a ogni
occaxion,
Senza paxe né tregua o transazion.
140
Ma da queste quattr'osse
invendichæ
Sciorte ûn guerriero che ghe fûmme
e cugge,
Che ö s'appatte per mì, de
iniquitæ
Che m'ha fæto sûbî stö bullicugge,
Che ö gh'é ciocche ädreitûa senza
caitæ,
Che nö reste de lö manco e
fregugge
Ö ghe fasse rompî ö collo in
scavenn-a
Con ciantaghelo sotto ö fî da
schenn-a.
141
E pe finila con sta vitta gramma
E con tûtte e sô bæghe a-o stesso
asbrîo,
Tiando zû tacchi e se destriga e a
ciamma
Ûnn-a veggetta che a l'aveiva in
gîo,
Çerta Rosinn-a che a l'ëa stæta a
mamma
De quello beccelan de sô marîo,
E a ghe comanda: sta a sentî
Rosinn-a
Vanni sûbito a dî a mæ sœu
Nettinn-a,
142
Che a se destrighe e che a me
porte chì,
L'ægua câda, i profummi e tûtto ö
resto
Che g'ho zà comandôu, per cose mì
Vœûggio finîla d'angosciame e
presto,
Brûxiândo insemme a quella pira
lì,
Tûtte e memoie de quell'ommo
infesto!
A-oa, cöri «ghe sghæuo», dixe a
veggetta,
E a và a fâ a comiscion, ranga e
ranghetta.
143
Inflescibile e dûa quindi Didon
Pe finîla ûnn-a votta e de pettâ
Benché giâna dâ pûia comme ûn
limön,
Co-e pûpille bexinscie, inveninâ,
A se fâ forza e con risolûziön
A te mönta in sce ö rogo, a
sfoddra a spâ,
A l'é dæta da Enea c'ûn atro fin
E a se a punta con gaibo in ti
tettin,
144
Dando ûn ûltimo sguardo a-o noto
lettö,
Triste ricordo da demöa passâ,
A se mette a ragnâ comme ûn
pivettö
Pensando a-e cose che ö gh'a vistö
fâ,
E a ghe dixe cianzendo: oh ti
diletto
Testimoniö e occaxion dö mæ peccâ,
Continûo campo d'amorosa lotta,
Aoa accœûggime morta ûn'âtra
votta.
145
Ecco a messa a le dîta, e son
çenâ,
Daggo ûn buffö a candeia e addio
vexin!
Nö ghe verso de poeila arremediâ,
E son mi che me ö cianto in tö
stöpin,
Aoa quando sô morta e assotterrâ,
Cose resta de mi e dö mæ destin?
Ho da ö vinte fondôu questa çittæ
Vendicôu mæ marîo, fottûo mæ fræ.
146
Ah sæ morta davei feliçemente
Se n'avesse intoppôu questi
canaggia
O morti primma lö d'ûn aççidente,
Che de vegnîme chi a straquâ in
sce a spiaggia!
Chi a se bœûtta in sce ö letto e
lungamente
A da in smanie, a fa bötti a se
spenaggia
A se caccia co-a testa in ti
lensêu
Tiando sciû di sospï da strenze ö
chœeû!
147
Poi a dixe: a le crûa dovvei
creppâ
E doveila dâ vinta a stö strasson,
Ma se intanto, mi l'ho in tö bëlo
cûâ,
Cose serve avei tortö o avei
raxön?
Muimmo comme se sæ, stö mandilâ
Se ö n'ha visto ö mæ fœûgo a mæ
pascion,
Che ö a vedde aoa da lunxe e che ö
se porte
Ö rimorso con lë de questa morte.
148
Dîto e fæto; a stâ in bansa ûn
pittinin,
Poi c'ûn colpo deciso a schissa a
spâ
Che a ghe fâ ûn bellö sguaro in ti
tettin
E a ghe sciorte da schenn-a,
insaguinâ;
A sta scena, e camëe ch'ëan lì
vixin
Se son misse a tiâ fischi, a
cianze, a ûrlâ
A fâ tanto bordello e tanto sciâtö
Comme fosse a çittæ piggiâ
d'assâtö.
149
A sti sbraggi, a sti crï, sô sêu
Nettinn-a,
A precipita lì che pâ che a sgœùe;
A se streppa i cavelli, a
s'arrampinn-a
In sce a catasta de Didon che a
mϞe,
A l'abbrassa, a sbraggia: a mî
meschinn-a
E son mi che t'ho dæto a sciönza
a-e rϞe
E son mi che ho fornîo pessa ed
unguentö
Pe pûei fâ tante mösse in t'ûn
momentö?
150
Ti te a fæ, ti te a mangi, e mi
chi son
De lasciâme in t'ûn canto a
renegâ?
E perché ti mæ fæto ûn rescosön
Senza vûei che te vegne a
accompagnâ?
Mentre invece t'ho misso in
condiziön
De fâ e cose ä sordinn-a e de
lasciâ
Mi to sêu, cö senato e i çittadin
A fâ tûtti a figûa da burattin?
151
Fando cöscì ti mæ arrangiôu da-e
feste,
Pûemmo tiâ ö banco pe serrâ
bûttega,
Morto tì, morti tûtti, ite missa
este,
A-oa a cuggia a l'é fæta e a nö se
mega;
Che posse almeno dâ riposo a
queste
Tó vestigia mortali, e se me nega
Ö destin che ti posci ancon campâ,
Che pe-o meno, te posse
assotterrâ!
152
E co-e lagrime a-i Ϟggi e
ciancianin,
Despuntandoghe ö bûsto a ghe retïa
A camixia bagnâ d'in sce i tettin,
E a ghe lava a ghe sciûga a sô
feria;
Lë a parpella a tîa ûn bagiö a fâ
ö sappin,
Comme in çerca de lûxe e a se
regîa
Pe tre votte in sce ö gommiö e a
terza... pon,
A dà ûn creppo e a vâ zù comme ûn
strasson.
153
E commossa Giûnon da-o sô patì,
Iride a manda che a ghe dagghe a-o
resto,
Che a ghe scciode ö pûvien pe fâ
sciortî
Quell'avanzo de sciôu che gh'ëa
molesto,
Dandose ö caxo, che a nö pueiva
muî
Essendose ammazzâ pe fâ ciû
presto,
Ed avendo ö sô tempo antiçipôu
A l'aveiva ö pertûso ancön tappôu.
154
E a ragazza tecciosa in t'ûn
asbrîo
A precipita zû che a pâ ûn oxello
Tûtto sprazzi de luxe e colorîo....
E fermandose ûn pô pe fâ trapello
In sce a testa ä morente, a và
d'asbrîo
Çercandoghe in te scciappe ö
pertûxello
E a ghe l'arve in manea che ö fâ
sciûscetto
E ö descarega l'anîma in t'ûn
petto.
|