Caput
1 3 | 3] C.F. Quot in partes distribuenda est
2 3 | omnis doctrina dicendi? C.P. In tres. C.F. Cedo quas? C.P.
3 3 | C.F. Cedo quas? C.P. Primum in ipsam vim oratoris, deinde
4 3 | ipsam vim oratoris, deinde in orationem, tum in quaestionem.
5 3 | deinde in orationem, tum in quaestionem. C.F. In quo
6 3 | tum in quaestionem. C.F. In quo est ipsa vis? C.P. In
7 3 | In quo est ipsa vis? C.P. In rebus et verbis. Sed et
8 3 | collocanda—proprie autem in rebus invenire, in verbis
9 3 | autem in rebus invenire, in verbis eloqui dicitur, collocare
10 5 | quae ducuntur ex locis aut in re ipsa insitis aut assumptis.
11 5 | Quos vocas locos? C.P. Eos in quibus latent argumenta.
12 6 | insita? C.P. Quae inhaerent in ipsa re. C.F. Testimoniorum
13 6 | aut libera aut expressa: in quo insunt scripta, pacta,
14 7 | et quasi praecurrentia, in quibus inest aliquid argumenti:
15 7 | quid par, quid minus sit, in quibus aut naturae rerum
16 9 | inveneris, collocare: cuius in infinita quaestione ordo
17 9 | fere quem exposui locorum; in definita autem adhibenda
18 9 | accommodo quaestionis. Nam est in proposito finis fides, in
19 9 | in proposito finis fides, in causa et fides et motus.
20 9 | Quare cum de causa dixero, in qua est propositum, de utroque
21 10 | exornationis— quae quia in laudationes maxime confertur,
22 11 | C.F. Quas res sibi proponet in istis tribus generibus orator?
23 11 | orator? C.P. Delectationem in exornatione, in iudicio
24 11 | Delectationem in exornatione, in iudicio aut saevitiam aut
25 11 | aut clementiam iudicis, in suasione autem aut spem
26 12 | tandem modo? C.P. Quia quibus in orationibus delectatio finis
27 12 | probabilibus inteximus, quae in exornationem cadunt omnia. ~
28 13 | 13] C.F. Quid? in deliberatione quid spectas?
29 14 | 14] C.F. Quid? in iudiciis quae est collocatio?
30 14 | singula argumenta quasi hasta in manu collocata vehementer
31 14 | testimoniis, accuratiusque in singulis commoratur; perorationisque
32 14 | incitandos animos valent, et in reliqua oratione paullulum
33 14 | dicendi utitur et vehementius in perorando. Est enim propositum
34 16 | atque mutatum. Prima vis est in simplicibus verbis, in coniunctis
35 16 | est in simplicibus verbis, in coniunctis secunda. Simplicia
36 17 | etiam est haec distinctio in verbis—altera natura, tractatione
37 18 | C.P. Numeri quidam sunt in coniunctione servandi, consecutioque
38 18 | perturbetur oratio. Nam ut in simplicibus verbis quod
39 18 | quod non est Latinum, sic in coniunctis quod non est
40 19 | est auctoritas et pondus in verbis, si sententiae vel
41 20 | oratione dilucida, cadunt in hanc illustrem omnia; est
42 23 | itaque id genus totum situm in commutatione verborum: quae
43 23 | verborum: quae simplicibus in verbis ita tractatur ut
44 23 | aut ex verbo dilatetur aut in verbum contrahatur oratio—
45 23 | significans aut factum verbum in plura verba diducitur, ex
46 23 | circuitus diriguntur aut in coniunctione fit unum verbum
47 24 | 24] in coniunctis autem verbis
48 24 | autem exercitatio maxime in hoc toto convertendi genere
49 26 | litteraturae quodammodo et in dissimili genere persimilis.
50 26 | notis litterarum et ex eo in quo imprimuntur illae notae,
51 26 | tamquam cera locis utitur et in his imagines ut litteras
52 27 | fere semper, tamen reliquo in cursu orationis adhibenda
53 28 | Quorum primus locus est in personis nostris, disceptatorum,
54 28 | fidei, contrariisque rebus in adversarios conferendis,
55 28 | spe significanda: et si in nos aliquod odium offensiove
56 30 | agetur. Sit autem hoc etiam in praeceptis, ut si quando
57 30 | dictum aliquod, et maxime in perorando, dederit occasionem
58 31 | 31] C.F. Quid? in narratione quae tandem conservanda
59 31 | constituendae fidei, ea sunt in ea servanda maxime quae
60 31 | servanda maxime quae etiam in reliquis fere dicendi partibus:
61 32 | illustrandi praecepta repetemus, in quibus est brevitas ea quae
62 32 | brevitas ea quae saepissime in narratione laudatur, de
63 33 | C.P. Ita est: quae quidem in confirmationem et reprehensionem
64 33 | reprehensionem dividuntur. Nam in confirmando nostra probare
65 33 | nostra probare volumus, in reprehendendo redarguere
66 33 | Quoniam igitur omne quod in controversiam venit, id
67 33 | aut quale sit quaeritur, in primo coniectura valet,
68 33 | primo coniectura valet, in altero definitio, in tertio
69 33 | valet, in altero definitio, in tertio ratio. ~
70 34 | coniecturae locos quaero. C.P. In verisimilibus et in propriis
71 34 | C.P. In verisimilibus et in propriis rerum notis posita
72 34 | membris narrationis; ea sunt in personis, in locis, in temporibus,
73 34 | narrationis; ea sunt in personis, in locis, in temporibus, in
74 34 | sunt in personis, in locis, in temporibus, in factis, in
75 34 | in locis, in temporibus, in factis, in eventis, in rerum
76 34 | in temporibus, in factis, in eventis, in rerum ipsarum
77 34 | in factis, in eventis, in rerum ipsarum negotiorumque
78 35 | 35] In personis naturae primum
79 35 | feminarum: atque haec quidem in corpore; animi autem aut
80 35 | molestia. Atque haec quidem in natura spectantur. In fortuna
81 35 | quidem in natura spectantur. In fortuna genus, amicitiae,
82 36 | 36] In locis autem et illa naturalia,
83 37 | 37] In temporibus autem praesentia [
84 37 | praeterita [et] futura cernuntur; in his ipsis vetusta, recentia,
85 37 | aliquando futura. Insunt etiam in temporibus illa quae temporis
86 38 | imprudentiae, quae est aut in casu aut in quadam animi
87 38 | quae est aut in casu aut in quadam animi permotione:
88 38 | causa permovit. Est etiam in imprudentia necessitas ponenda.
89 38 | tria sunt genera, nam aut in animis aut in corporibus
90 38 | genera, nam aut in animis aut in corporibus aut extra esse
91 40 | coacervata proficiunt. Atque in his verisimilibus insunt
92 41 | descriptiones quoque sunt in hoc genere saepe aptae et
93 41 | enumeratio consequentium, in primisque commovet explicatio
94 42 | nomen, qualia sint vocatur in dubium. C.P. Est ita ut
95 42 | dicis. C.F. Quae sunt igitur in eo genere partes? C.P. Aut
96 43 | defensionem contra crimen in legitimis iudiciis non habent,
97 43 | legitimis iudiciis non habent, in liberis disceptationibus
98 43 | disceptationibus habere possunt. Hoc in genere, in quo quale sit
99 43 | possunt. Hoc in genere, in quo quale sit quaeritur, [
100 44 | C.F. Age sis ergo, quoniam in confirmationem et reprehensionem
101 44 | totum est negandum quod in argumentatione adversarius
102 44 | pro certis, deinde etiam in perspicue falsis eadem posse
103 44 | etiam exempla quibus simili in disputatione creditum non
104 45 | pertinent habeo, quemadmodum in dicendo singula tractentur
105 47 | Est autem illa varietas in argumentando et non iniucunda
106 48 | arte tractat, et maxime in testibus.
107 50 | dolorem fugientes multi in tormentis ementiti persaepe
108 50 | pertulerint, alii ementiti sint in eos quos oderant. Atque
109 51 | obscurum, quin, quoniam in utramque partem sunt exempla
110 51 | coniecturam faciendam loci, in contrariis contraria sint
111 51 | etiam incurrit alia quaedam in testibus et in quaestionibus
112 51 | alia quaedam in testibus et in quaestionibus ratio; saepe
113 52 | restat orationis, quae posita in perorando est, de qua sane
114 52 | perorationis. Nam est divisa in duas partes, amplificationem
115 52 | et hic est proprius locus in perorando, et in cursu ipso
116 52 | proprius locus in perorando, et in cursu ipso orationis declinationes
117 53 | motu animorum conciliet in dicendo fidem. Ea et verborum
118 53 | non vulgata, superlata, in primisque translata; nec
119 53 | primisque translata; nec in singulis verbis sed in continentibus
120 53 | nec in singulis verbis sed in continentibus soluta, quae
121 54 | accommodatior. Haec igitur in verbis, quibus actio vocis,
122 54 | accommodanda est. Sed et in verbis et in actione causa
123 54 | est. Sed et in verbis et in actione causa erit tenenda
124 56 | quorum obscurae causae, ut in terris mundoque admirabilia
125 56 | sumuntur ad ea retinenda, et in eos a quibus ea violata
126 57 | Proprius locus est augendi in his rebus aut amissis aut
127 57 | quae amittat aut amiserit, in quibus malis sit futurusve
128 57 | arescit lacrima, praesertim in alienis malis; nec quidquam
129 57 | alienis malis; nec quidquam in amplificatione nimis enucleandum
130 58 | est iudicii, quo quaque in causa genere utamur augendi.
131 58 | causa genere utamur augendi. In illis enim causis quae ad
132 58 | admirationem, voluptatem; in cohortationibus autem bonorum
133 58 | exempla valent plurimum. In iudiciis accusatori fere
134 60 | contraria, quorum dissolutio in brevitate lucebit, aculei
135 60 | aculei pungent. Sed erit in enumeratione vitandum ne
136 61 | controversiae: inest enim infinitum in definito, et ad illud tamen
137 62 | quale sit. Sit necne, ut ius in naturane sit an in more;
138 62 | ut ius in naturane sit an in more; quid autem sit, sitne
139 63 | administranda aut quemadmodum in paupertate vivendum.
140 64 | Cuius generis sunt omnes in quibus, ut in obscuris naturalibusque
141 64 | sunt omnes in quibus, ut in obscuris naturalibusque
142 65 | 65] Illius autem generis in quo quid sit id de quo agitur
143 65 | duo sunt genera, quorum in altero disputandum est,
144 65 | pertinacia et perseverantia, in altero autem descriptio
145 66 | 66] Tertio autem in genere, in quo quale sit
146 66 | Tertio autem in genere, in quo quale sit quaeritur,
147 66 | autem sic, ut sitne utile in republica administranda
148 66 | cognatis anteferre. Atque in hoc eodem genere in quo
149 66 | Atque in hoc eodem genere in quo quale sit quaeritur
150 67 | et oratione sanandos, ut in consolandis maeroribus,
151 67 | consolandis maeroribus, ut in iracundia comprimenda aut
152 67 | iracundia comprimenda aut in timore tollendo aut in cupiditate
153 67 | aut in timore tollendo aut in cupiditate minuenda. Cui
154 67 | illos animi motus, quod in amplificanda oratione saepe
155 68 | Cognovi: sed quae ratio sit in his inveniendi et disponendi
156 68 | autem quae est exposita in aliis ratio, eadem huc transfertur.
157 69 | civitatibus esse possit aut in quo magis orator in cognitione
158 69 | aut in quo magis orator in cognitione virtutum vitiorumque
159 69 | autem genus causarum aut in provisione posteri temporis
160 69 | provisione posteri temporis aut in praeteriti disceptatione
161 72 | 72] Et quoniam in his causis omnis ratio fere
162 72 | refertur, utendum erit eis in oratione singulorum verborum
163 72 | translatis frequenter utamur, et in ipsa constructione verborum
164 73 | improvisi exitus habent aliquam in audiendo voluptatem.
165 74 | 74] Sed quoniam tribus in generibus bona malave versantur,
166 74 | postea de corporis bonis, in quibus quidem quae virtutem
167 75 | temporum servandus est ordo aut in primis recentissimum quodque
168 75 | aut multa et varia facta in propria virtutum genera
169 75 | variis disputationibus nunc in quamdam angustam et brevem
170 76 | laudatur, eius est munus in agendo; cui temperantiae
171 76 | est. Atque illa prudentia in suis rebus domestica, in
172 76 | in suis rebus domestica, in publicis civilis appellari
173 77 | 77] Temperantia autem in suas itidem res et in communes
174 77 | autem in suas itidem res et in communes distributa est,
175 77 | distributa est, duobusque modis in rebus commodis discernitur,
176 77 | expetendo et ab eis quae in potestate sunt abstinendo.
177 77 | potestate sunt abstinendo. In rebus autem incommodis est
178 77 | dicitur: cuius est liberalitas in usu pecuniae, simulque altitudo
179 77 | simulque altitudo animi in capiendis incommodis et
180 78 | 78] In communione autem quae posita
181 78 | autem bonitas, creditis in rebus fides, in moderatione
182 78 | creditis in rebus fides, in moderatione animadvertendi
183 78 | animadvertendi lenitas, amicitia in benevolentia nominatur.
184 78 | quidem virtutes cernuntur in agendo. Sunt autem aliae
185 78 | quarum altera quae sint in disputando vera atque falsa
186 78 | iudicat, quae virtus omnis in ratione scientiaque disputandi
187 79 | hausta genere quo illa quae in disputando est, uberior
188 80 | rectis studiis et artibus, ut in suis rebus studia litterarum,
189 80 | ut venandi, ut armorum, in communibus propensiora studia
190 80 | communibus propensiora studia in aliquo genere virtutis praecipue
191 81 | et temperantiam immanitas in voluptatibus aspernandis
192 81 | magnitudinem animi superbia in nimis extollendis et despicientia
193 81 | extollendis et despicientia in contemnendis honoribus et
194 81 | similia videntur ea quae sunt in eodem genere nimia.
195 82 | vitiorumque partibus; sed in toto quasi contextu orationis
196 82 | erit animadvertendum aut in ipso genere mortis aut in
197 82 | in ipso genere mortis aut in eis rebus quae post mortem
198 83 | Videamus igitur deinceps in sententia dicenda quam viam
199 83 | teneamus. C.P. Est igitur in deliberando finis utilitas,
200 83 | quem omnia ita referuntur in consilio dando sententiaque
201 83 | reliquis et honestatibus in civili ratione et commodis
202 86 | 86] Quare quoniam in his versatur omne consilium
203 86 | utilitate ante dicamus, quae in discernendis bonis malisque
204 86 | expetenda, ut ea quae sita sunt in officiis atque virtutibus,
205 87 | commoditate autem aliqua quae sunt in corporis aut in fortunae
206 87 | quae sunt in corporis aut in fortunae bonis expetenda,
207 88 | honestati, quae maxime spectatur in amicitiis. Amicitiae autem
208 88 | amore maxime continentur. In his igitur rebus cum bona
209 90 | etiam necessariis anteponit, in suadendo, cum ei generi
210 91 | opinionibus corruptum. Quare in cohortando atque suadendo
211 92 | genera tractabimus quae in communi hominum utilitate
212 93 | autem, possit effici necne, in quo etiam quam facile possit
213 93 | vocentur, hae reliquae ponantur in eo genere ut sine his confici
214 95 | ratione dicamus. Quo toto in genere quibuscum et contra
215 96 | habeant, copiam; maximeque sit in hoc genere meditatus, ut
216 97 | 97] Principia autem in sententiis dicendis brevia
217 98 | testamento petitur possessio, in quibus causis quid aequius
218 99 | Quae etiamsi ante quam res in iudicium venit aut concertata
219 99 | confecta non sunt, tamen in ipsis iudiciis permagnum
220 100| causarum genus est positum in iure civili quod est in
221 100| in iure civili quod est in privatarum rerum lege aut
222 100| generis eius sunt ut quamquam in ipsum iudicium saepe delabantur
223 100| bono disceptantur cadunt in eam formam in qua quale
224 100| disceptantur cadunt in eam formam in qua quale quid sit ambigitur,
225 100| qua dicturi sumus; quae in aequitate et iure maxime
226 101| 101] In omnibus igitur causis tres
227 102| facti; secundus quod non sit in re quod ab adversario ponatur
228 102| quod ab adversario ponatur in verbo; tertius quod id recte
229 103| accusatore id quod si non esset in accusatione, causa omnino
230 104| quam disceptationem voco: in qua quid veniat in iudicium
231 104| voco: in qua quid veniat in iudicium et de quo disceptetur
232 104| diffusam habet quaestionem; ut in coniectura, ceperitne pecunias
233 104| ceperitne pecunias Decius; in definitione, minueritne
234 104| minueritne maiestatem Norbanus; in aequitate, iurene occiderit
235 104| firmamentorum contentio adducit in angustum disceptationem.
236 104| angustum disceptationem. Ea in coniectura nulla est; nemo
237 104| aut solet reddere. Itaque in his causis eadem et prima
238 105| 105] In illis autem ubi ita dicitur: '
239 105| magnitudo quaedam, populi Romani in eius potestate ac iure retinendo
240 105| refertur: 'Maiestas est in imperii atque in nominis
241 105| Maiestas est in imperii atque in nominis populi Romani dignitate,
242 106| 106] In eis autem causis ubi aliquid
243 106| disceptationes eae quae in his controversiis oriuntur
244 107| 107] Sed in gravissimis firmamentis
245 107| Ac ne hoc quidem genus in eas causas incurrit quae
246 107| argui non potest scripto. Ne in definitionem quidem venit
247 108| contentione exsistit, ut in ambiguis disceptetur quid
248 108| quid maxime significetur, in scripti sententiaeque contentione,
249 108| utrum potius sequatur iudex, in contrariis scriptis, utrum
250 109| satis est ei qui videt quid in quoque loco lateat quique
251 110| 110] In coniectura igitur, cum est
252 110| coniectura igitur, cum est in infitiando reus, accusatori
253 110| enim etiam sine accusatione in causis haec eadem controversiarum
254 110| partitio causarum paullo ante in suasionis locis distributa
255 111| 111] Quae enim in consilio capiendo futuri
256 111| quod eo fit acrius quo illa in utroque genere maiora ponuntur.
257 112| perrumpendi periculi, vel in longinquum tempus differendi:
258 113| confirmatur, cum et voluntatis in reo causae reperiuntur et
259 113| reperiuntur et facultas. In voluntate autem utilitas
260 113| motus, qui etiam citius in fraudem quam ratio utilitatis
261 114| suspicio oriatur, ut eo ipso in loco visus in quo facinus,
262 114| ut eo ipso in loco visus in quo facinus, ut pallor,
263 114| enim et talia sunt quae aut in re ipsa aut etiam ante quam
264 118| institutis, qui cum de servis in dominos quaeri noluissent,
265 120| consequi possent, consistetque in singulis, et ea aut eorum
266 120| universum et quod poterit in singulis ex reprehensionis
267 122| 122] In confirmandis autem nostris
268 122| haec quidem utrique maxime in peroratione facienda— alteri
269 123| audiamus. C.P. Communia dantur in isto genere accusatori defensorique
270 123| quam incohatam habebunt in animis ei qui audient magis
271 124| excutiendoque verbo, ut si in reo pecunia absoluto rursusque
272 124| contentio prima verborum, in qua, etiamsi propius accedat
273 125| quaeque tum complecteretur in iudiciis corruptis ea verbo
274 126| quod significat eum qui in contrariis causis quasi
275 127| 127] Atque accusatori in hoc genere causarum locus
276 127| se urgeri queratur. Quo in genere percensere poterit
277 129| audire. C.P. Confitentur in isto genere qui arguuntur
278 129| arguuntur se id fecisse ipsum in quo reprehenduntur, sed
279 129| explicanda. Quod dividitur in duas partes primas, naturam
280 129| et utriusque generis vis in divinum et humanum ius est
281 130| referendae gratiae pertinet, quod in beneficio gratia, in iniuria
282 130| quod in beneficio gratia, in iniuria ultio nominatur.
283 130| obtinentur, atque etiam hoc in primis, ut nostros mores
284 131| debebunt ea quae dicenda erunt in orationibus de natura, de
285 132| cum disceptatio versatur in scriptis. C.P. Recte intellegis;
286 134| proferat? cur prudentissimos in scribendo viros summae stultitiae
287 135| privatarum cum aliis locis, tum in perorando maxime graviter
288 136| legis voluntateque defendet, in consilio atque in mente
289 136| defendet, in consilio atque in mente scriptoris, non in
290 136| in mente scriptoris, non in verbis ac litteris vim legis
291 136| quodque nihil exceperit in lege laudabit, ne diverticula
292 136| Deinde erit utendum exemplis in quibus omnis aequitas perturbetur
293 137| et calumniae retrahatur in odium iudicis cum quadam
294 138| 138] Nam quibus locis in ambiguo defendimus eam significationem
295 138| quae nos adiuvat, eisdem in contrariis legibus nostra
296 139| et videre quae sumenda in argumentando sint quidque
|