1     Turnus ut extremo deuictus Marte profudit

      Effugientem animam, medioque sub agmine uictor

      Magnanimus stetit Aeneas, Mauortius heros,

      Obstupuere omnes, gemitumque dedere Latini,

      Et durum ex alto reuomentes corde dolorem,

      Concussis cecidere animis; ceu frondibus ingens

      Silua dolet lapsis boreali impulsa tumultu.

      Tum tela infigunt terrae, et mucronibus haerent:

      Scutaque deponunt humeris, et proelia damnant,

10   Insanumque horrent optati Martis amorem:

      Nec frenum, nec colla pati captiua recusant,

      Et ueniam orare et requiem finemque malorum

      Sicut acerba duo quando in certamina tauri

      Concurrunt, largo miscentes sanguine pugnam,

      Cuique suum pecus inclinat: sin cesserit uni

      Palma duci, mox quae uicto pecora ante fauebant

      Nunc sese imperio subdunt uictoris, et ultro

      Quanquam animum dolor altus habet, parere fatentur:

      Non aliter Rutuli, licet ingens maeror adhausit

20   Pectora pulsa metu caesi ducis, incluta malunt

      Arma sequi et Phrygium Aenean, foedusque precari

      Pacis, et aeternam rebus belloque quietem.

        Tunc Turnum super adsistens placido ore profatur

      Aeneas "Quae tanta animo dementia creuit,

      Ut Teucros superum monitis, summique tonantis

      Imperio huc uectos, patereris, Daunia proles,

      Italia et pactis nequicquam expellere tectis?

      Disce Iouem reuereri et iussa facessere diuum.

      Magnum etiam capit ira Iouem, memoresque malorum

30   Sollicitat uindicta deos; en ultima tanti

      Meta furoris adest, quo contra iura fidemque

      Iliacam rupto turbasti foedere gentem.

      Ecce suprema dies, aliis exempla sub aeuum

      Uenturum missura; Iouem ne temnere frustra

      Fas sit, et indignos bellorum accendere motus.

      Nunc armis laetare tuis, heu, nobile corpus,

      Turne iaces: at non tibi erit Lauinia paruo,

      Nec dextra tamen Aeneae cecidisse pudebit!

      Nunc, Rutuli, hinc auferte ducem uestrum, arma uirumque

40   Largior, atque omnem deflendae mortis honorem.

      Sed quae Pallantis fuerant ingentia baltei

      Pondera, transmittam Euandro, ut solacia caeso

      Haud leuia hoste ferat, Turnoque exsultet adempto.

      Uos memores tamen, Ausonii, melioribus uti

      Discite bellorum auspiciis: ego sidera iuro,

      Nunquam acies, nunquam arma libens in proelia moui:

      Sed uestris actus furiis defendere toto

      Optaui et licuit Troianas robore partes."

        Nec fatus plura Aeneas; se laetus ad altos

50   Uertebat muros, et Troia tecta petebat.

      Una ipsum Teucrorum omnis conuersa iuuentus

      Exsultans sequitur, uolucresque per arua pedum ui

      Quadrupedes citat, incusans acri ore Latinos,

      Ignauosque uocans: strepit altus plausibus aether.

      Et quamuis inhumata rogis dare corpora surgat

      Ingens cura animo, sociosque imponere flammis,

      Maius opus tamen Aeneas sub pectore uoluens,

      Primum aris meritos superum mandabat honores.

      Tum pingues patrio iugulant ex more iuuencos,

60   Immittuntque sues, niueasque in templa bidentes,

      Purpuream effuso pulsantes sanguine terram.

      Uiscera diripiunt, et caesim in frusta trucidant,

      Denudantque gregem, et flammis uerubusque remittunt.

      Tum uina effundunt pateris, et dona Lyaei

      Accumulant; plenis uenerantur lancibus aras;

      Tura ignes adolent; onerata altaria fumant.

        Tum plausus per tecta mouent, magumque tonantem

      Extollunt, Ueneremque, et te, Saturnia Iuno,

      Iam placidam, et meliorem ingenti laude fatentur,

70   Mauortemque ipsum: tum cetera turba deorum

      In medium effertur, summis cum uocibus altos

      Perlata ad caelos: ante omnes gratior unus

      Aeneas duplices mittebat ad aethera palmas,

      Et puerum pauca ore dabat complexus Iulum:

      "Nate, in quo spes una patris, per tanta laborum

      Quem uariis actus fatis discrimina duxi,

      Ecce inuenta quies; ecce illa extrema malorum,

      Aerumnis factura modum acceptissima semper,

      Atque optata dies, quam dura in bella uocatus,

80   Saepe tibi dis auspicibus meminisse futuram

      Iam memini: nunc te, cum primum Aurora rubebit

      Crastina, sublimen Rutulorum ad moenia mittam."

      Dehinc sese ad gentem Iliacam uoluebat, et alto

      Pectore uerba trahens, blando sic ore locutus:

        "O socii, per dura ac densa pericula uecti,

      Per tantos bellorum aestus, duplicesque furores

      Armorum, per totque hiemes, per quicquid acerbum

      Horrendum, graue, triste, ingens, per quicquid iniquum

     Infaustum, et crudele foret, conuertite mentem

90   In melius: iam finis adest: hic meta malorum

      Stabit, et optatam Latia cum gente quietem

      Iungemus:dabit inde mihi Lauinia coniunx

     Bello acri defensa, Italo cum sanguine mixtam

      Troianam transferre aeterna in saecula gentem.

      Unum oro, socii, Ausonios communiter aequo

      Ferte animo, et uosmet socero obseruate Latino.

      Sceptrum idem sublime geret: sententia mentem

      Haec habet: at bello uos, et praestantibus armis

      Discite me et pietate sequi: quae gloria nobis

100   Cesserit, in promptu est; sed caelum, et sidera testor,

      Qui uos tantorum eripui de clade malorum,

      Idem ego sub maiora potens uos praemia ducam."

        Talibus orabat, uariosque in pectore casus

      Praeteritos uoluens, partamque labore quietem

      Haud paruo: nimium ardenti exundabat amore

      In Teucros, grauibus tandem euasisse periclis

      Exsultans: uelut exiguis cum ex aethere gyrans

      Incubuit pullis, et magno turbine miluus

      Insiliens auido ore furit, stragemque minatur;

110   Tum cristata ales perculso pectore mater

      Consurgit, misero natorum exterrita casu,

      Rostrum acuit, totisque petit conatibus hostem,

      Et multa expulsum ui tandem cedere cogit;

      Dehinc perturbatos crocitans exquirit, et omnes

      Attonitos cogit, pro caris anxia natis,

      Et tanto ereptos gaudet superesse periclo.

      Non secus Anchisa genitus mulcebat amicis

      Troianos dictis, antiquum corde timorem

      Flagrantesque agitans curas, et gaudia longis

120   Tandem parta malis, et quae perferre molestum

      Ante fuit, meminisse iuuat: uerum altior idem

      Ingenti et clara Aeneas supereminet omnes

      Uirtute excellens, et pro tot numina donis

      Exorat, summisque Iouemcum laudibus effert.

        Interea Rutuli magnum et miserabile funus,

      Exanimumque ducem tulerant sub tecta frequentes,

      Correpti maerore animos, largumque pluentes

      Imbrem oculis, et iam lato clamore Latinum

      Defessum, et uarios agitantem pectore casus

130   Complerant; qui postquam altos crebrescere questus,

      Et Turnum ingenti confossum uulnere uidit,

      Haud tenuit lacrimas; dehinc maestum leniter agmen

      Corripuit, manibus uerbisque silentia ponens.

      Ceu spumantis apri quando per uiscera dentes

      Fulmineos canis excepit praestantior omni

      Ex numero, tunc infausto perterrita casu

      Cetera turba fugit latrantum, atque ore magistrum

      Circumstans querulo pauitat, magnoque ululatu

      Infremit; at commota manu, dominique iubentis

140   Ore silet, gemitumque premit, seseque coercet.

      Haud aliter Rutuli suppressa uoce quierunt.

        Tunc sic illacrimans rex alto corde Latinus

      Uerba dabat: "Quantos humana negotia motus,

      Alternasque uices miscent! Quo turbine fertur

      Uita hominum! O fragilis damnosa superbia sceptri!

      O furor, O nimium dominandi innata cupido,

      Mortales quo caeca uehis? Quo gloria tantis

      Inflatos transfers animos quaesita periclis?

      Quot tecum insidias, quot mortes, quanta malorum

150   Magnorum tormenta geris, quot tela, quot enses

      Ante oculos, si cernis, habes! Heu dulce uenenum,

      Et mundi letalis honos! Heu tristia regni

      Munera, quae haud paruo constent, et grandia rerum

      Pondera, quae nunquam placidam permittere pacem,

      Nec requiem conferre queant! Heu sortis acerbae

      Et miserae regale decus, magnoque timori

      Suppositos regum casus, pacisque negatos!

      Quid, Turne, ingenti Ausoniam mouisse tumultu,

      Et dura Aeneadas turbasse in bella coactos,

160   Quid iuuat, et uiolasse sacrae promissa quietis

      Pignora, quae tibi tanta animo impatientia uenit?

      Ut Martem cum gente deum iussuque tonantis

      Huc uecta gereres, et nostris pellere tectis

      Ultro instans uelles, nataeque abrumpere foedus

      Pollicitae genero Aeneae, et me bella negante

      Dura mouere manu? Quae tanta insania mentem

      Implicuit? Quoties te in saeui Martis euntem

      Agmina, sublimemque in equo et radiantibus armis

      Tentaui reuocare, et iter suspendere coeptum?

170   Corripui et pauitans cedentem in limine frustra?

      Inde ego quanta tuli, testantur moenia tectis

      Semirutis, magnique albentes ossibus agri,

      Et Latium toto uacuatum robore, et ingens

      Exitium, fluuiique humana caede rubentes,

      Et longi, trepidique metus, durique labores,

      Quos toties senior per tanta pericula cepi.

      At nunc, Turne, iaces: ubinam generosa iuuentae

      Gloria, et excellens animus, quo splendidus altae

      Frontis honos, quonam illa decens it frontis imago?

180   Ah! quantas Dauno lacrimas, acresque dolores,

      Turne, dabis, quanto circumfluet Ardea fletu!

      Sed non degeneri et pudibundo uulnere fossum

      Aspiciet: saltem hoc miserae solamen habebit

      Mortis, ut Aeneae Troiani exceperis ensem."

        Haec fatus, lacrimisque genas impleuit obortis.

      Tum sese ad turbam uoluens, miserabile corpus

      Attolli, et caram maesti genitoris ad urbem

      Deferri, atque pios fieri mandabat honores.

      Mox circumfusi Rutuli toto agmine caesum

190   Sublimen ingenti iuuenem posuere feretro,

      Multa super Teucrum raptorum insignia secum,

      Et galeas, et equos, ensesque et tela ferentes.

      Post currus Phrygia sudantes caede sequuntur.

      It lacrimans, et ducit equum docta arte Metiscus

      Rorantem et fletu madidum, qui uexerat ante

      Uictorem Turnum, atque hostili strage furentem.

      Hinc alii uersa arma gerunt; tum extera pubes

      Flens sequitur, largisque humectat pectora guttis.

      Et iam fessi ibant per muta silentia noctis

200   Caedentes sese; gressumque in tecta Latinus

      Flexerat, ingenti turbatus funere mentem.

      Una omnes lacrimas matres, puerique senesque

      Fundebant, maestam implentes mugitibus urbem,

      Inscius at tantos Daunus superesse dolores,

      Et natum extremo consumptum Marte superbam

      Effundisse animam, largisque ad moenia duci

      Cum lacrimis, alios gemitus curasque fouebat.

      Namque ex diuersa caderent dum parte Latini,

      Et calido Turnus foedaret sanguine terram,

210   Urbem ingens flamma, et muros inuaserat altos;

      Fumabatque rutis miseri patris Ardea tectis

      Et tota in cinerem uergebat, et astra fauillae

      Altiuolae implebant, nec spes plus ulla salutis.

      Siue quidem sic dis placitum est, seu praescia Turni

      Signum ut fata darent horrendo Marte perempti.

      Extemplo concussi animos, turbataque ciues

      Pectora caedentes, miserandae sortis iniquum

      Deflebant casum, longoque ex ordine matres

      Atque auidos totis fugiebant uiribus ignes.

220   Ac ueluti cum nigra cohors posuere sub alta

      Arbore, et infixa radice cubilia longo

      Formicae instantes operi, sidura securis

      Incumbat, uersoque infringat culmine paruas

      Saeua casas, mox certatim sese agmine sparso

      Corripiunt, maestaeque fuga trepidaeque feruntur:

      Et uelut ignitum testudo euersa calorem

      Cum sensit, luctata diu, pedibusque renitens,

      Caudam agitansque caput, magna ui cedere tentat,

      Aestuat, et multo insudans conamina miscet:

230   Haud aliter miseri per tanta pericula ciues

      Iactabant sese, et turbata mente ferebant.

      Ante omnes senio confectus ad aethera uoces

      Fundebat querulas Daunus, superosque uocabat.

      Tum uero e mediis uisa est consurgere flammis,

      Percussisque ales uolitare per aera pennis,

      Indicium nomenque urbis uersae Ardea seruans;

      Et cui sublimes stabant in moenibus arces,

      Mutata effusis nunc circumlabitur alis.

      Attoniti nouitate omnes, monitisque deorum

240   Haud paruis confusi, humeros atque ora tenebant.

      At Daunus, patriae ardenti concussus amore

      Euersae, duros gemitus sub corde premebat.

      Haec inter magno uolitans praenuntia motu

      Fama ruit, latisque animos clamoribus implet,

      Aduentare nouum multo cum milite funus,

      Et Turnum exanimem, et letali uulnere uictum.

      Mox turbati omnes nigras duxere frequentes

      Incensas ex more faces: ardentibus agri

      Collucent flammis: dehinc se uenientibus addunt.

250   Quos postquam toto uidere ex agmine matres,

      Percussis uocem palmis ad sidera tollunt.

        At Daunus, cari ut patuerunt funera nati,

      Substitit, et demum ingenti correpta dolore

      Ora mouens, medium sese furibundus in agmen

      Proripuit, Turnumque super prostratus et haerens,

      Cum primum fari potuit, sic edidit ore:

        "Nate, patris dolor, et fessae miseranda senectae

      Rupta quies, quo me tantis iactate periclis

      Duxisti, et saeuis tandem deuicte sub armis?

260   Quo tua me praestans animi constantia uexit?

      Hic clarae uirtutis honos, et gloria sceptri?

      Hoc magni decus imperii, talesne triumphos,

      Nate, refers? Haec illa quies promissa parenti

      Afflicto toties, haec meta optata laborum?

      Heu miserum! quam praecipites labentia casus

      Saecla agitant, quanto uoluuntur fata tumultu!

      Qui iam sublimes referebas clarus honores,

      Et magnus toto in Latio, quem Troes in armis

      Horrendum, et trepidi toties sensere furentem,

270   Nunc, mi Turne, iaces, miserandum et flebile corpus;

      Iam mutum et sine uoce caput: quo pulchrior alter

      Non fuit in tota Ausonia, nec gratior ullus

      Eloquio, nec quis positis ingentior armis.

      Nate, ubi forma nitens, niueaque in fronte serenus

      Ille decor, dulcisque oculorum aspectus, et altae

      Sidereus ceruicis honos? His gloria Martis

      Contigit auspiciis: tali rediture paratu

      Discedens uoluisti auidis te credere bellis?

      Heu mortem inuisam, quae sola ultricibus armis

280   Elatos frenas animos, communia toti

      Genti sceptra tenens, aeternaque foedera seruans;

      Quae magnos, paruosque teris, quae fortibus aequas

      Imbelles, populisque duces, seniumque iuuentae.

      Heu mortem obscuram, quae causa indignacoegit

      Eripere, atque meum crudeli uulnere natum

      Aflicere? O felix tam grato caedis Amata

      Successu laetare tuae: quae tanta dolorum

      Fugisti monumenta, grauisque immania casus

      Pondera! Quid misero genitori plura paratis,

290   O superi? Natum rapuistis, et Ardea flammis

      Consumpta in cinerem uersa est: nunc aethera pennis

      Uerberat: ah me, Turne, tua plus caede cruenta.

      Deerat adhuc sors ista patris suprema senectae.

      At uero tali se res cum foedere uersant

      Ut quem infesta furens miserum fortuna moratur,

      Ilium omni petat infrendens, et turbine cogat."

      Dixerat: et multa illacrimans largo ora rigabat

      Imbre, trah ens duros gemitus, rapidosque dolores:

      Qualis ubi incubuit ualidis Iouis unguibus ales,

300   Et paruum effuso diuulsit sanguine foetum,

      Cerua uidens miseri turbatur funere nati.

        Postera lux latum splendore impleuerat orbem:

      Tunc pater infractos fatali Marte Latinus

      Defecisse uidens Italos, totamque potenti

      Cedere fortunam Aeneae, bellique tumultum,

      Ingentesque animo curas, et foedera uoluens

      Connubii promissa, suae nataeque hymenaeos,

      Praestantes uocat electos ex agmine toto

      Mille uiros, qui Dardanium comitentur ad urbem

310   Spectatum uirtute ducem; iungitque togatos

      Multa oratores memorans: et euntibus ultro

      Imperat, ut quando auspiciis, monitisque deorum

      Troianam miscere Italo cum sanguine gentem

      Expediat, placido intersint animoque reuisant,

      Aeneadasque uehant alta intra moenia laeti.

        Interea ipse urbem labefactam, et uulgus inerme

      Componit, solidatque animos, requiemque futuram

      Spondet, et aeternam uentura in saecula pacem.

      Inde iubet meritos turba plaudente triumphos,

320   Sublimesque domus fieri regalis honores;

      Atque alacris monet, unanimes ut fronte serena

      Occurrant genero uenienti, et pectore toto

      Excipiant gentem Iliacam, magnisque receptent

      Plausibus, optataeque effundant pacis amores.

      Iamque instructa cohors. Teucrorum castra subibat,

      Cincta comas ramis oleae, pacemque rogabat:

      Quam bonus Aeneas ad se intra regia duci

      Tecta iubet, causamque uiae placido ore requirit.

        Tunc senior sic incipiens ardentia Drances

330   Uerba mouet, nimium erepti pro funere Turni

      Exsultans: "O Troianae dux inclute gentis,

      Gloria spesque Phrygum, quo nec pietate nec armis

      Maior in orbe fuit: uicti obtestamur, et omnes

      Iuramus deosque deasque, inuitus in unum

      Conflatum uidit Latium, et temerata Latinus

      Foedera: nec Phrygios umquam turbauit honores.

      Quin natae, quando superum sic uota ferebant,

      Connubia, et generum magno te optabat amore.

      Sed quicquid tanto armorum flagrante tumultu,

340   Tantorum furiisque operum, atque laboribus actum est;

      Id rabidus Turni, et stimulis incensus iniquis,

      Confectusque odiis furor attulit; ille, negantes

      Inuitasque, dedit Latias in proelia gentes.

      Illum omnis conuersa cohors poscebat, ut armis

      Cederet, et magnum sineret succedere pactis

      Connubiis Anchisiaden: inde optimus ambas

      Iungebat palmas defessa aetate Latinus

      Infractus, nimioque ardentem Marte rogabat.

      Nec nostrae potuere preces inflectere durum,

350   Nec diuum portenta animum; quin acrius ignem

      Spumabat ferus ore uomens, bellumque ciebat.

      At uero dignum inuenit pro talibus ausis

      Exitium; qui te tandem uictore momordit

      Nigrantem prostratus humum: nunc improbus aedes

      Tartareas uisurus eat, quaeratque sub imo

      Nunc alias Acheronte acies, aliosque hymenaeos.

      Tu melior succede bonis Laurentibus haeres.

      In te omnis domus, et fessi inclinata Latini

      Spes iacet: unum omnes Itali super aurea mittunt

360   Sidera, et ingentem bello, et caelestibus armis

      Extollunt, et uera canunt praeconia uoces.

      Te grauium ueneranda patrum, consultaque turba,

      Inualidique aetate senes; te laeta iuuentus,

      Et cupidae matres, pueri, innuptaeque puellae,

      Unanimes aequo ore uolunt; Turnumque sub armis

      Exsultant cecidisse tuis: te tota precatur

      Ausonia, et claris praestantem laudibus effert:

      In te unum conuersi oculi: pater ipse Latinus

      lam senior sola haec longaeuae munera uitae,

370   Qui natam tibi iungat, habet: generique nepotes

      Troianos Italo admixtos in saecula mittat.

      Ergo age, magne ueni Teucrorum ductor, et altos

      Ingredere et celebres cape quos spondemus honores."

      Finierat: cunctique eadem simul ore fremebant.

      Quos pius Aeneas hilari cum fronte receptos

      Prosequitur paucis, et amico pectore fatur:

        "Nec uos, nec placida solitum sub pace Latinum

      Arguerim: uerum infesti uiolentia Turni

      Tantum opus, haud dubito, et tanti discrimina Martis

380   Conciuit, iuuenilis enim plus laudis amore:

      Quicquid id est tamen, Ausonii, nil pacta recuso

      Connubia, et sanctam aeterno cum foedere pacem

      Iungere: rex idem imperium, et ueneranda tenebit

      Sceptra socer, statuentque mei mihi moenia Teucri,

      Et nomen natae urbis erit, sociosque penates

      Adiciam: uos communes in saecula leges,

      Concordesque ingenti animo mittetis amores.

      Interea, quod restat adhuc, imponite flammis

      Corpora, quae duri miserandi insania belli

390   Arripuit: dehinc nos cum primum crastina surget

      Clara dies, laeti Laurentia tecta petamus."

        Dixerat: et tanto affatu conuersa tenebat

      Ora simul, stupefacti omnes, et apertius ingens

      Mirantes pietatis opus; mox robore toto

      Congestas statuere pyras, ignemque repostis

      Ciuibus immisere: altumque sub aethera fumus

      Euolat, atque atris caelum sublime tenebris

      Conditur, innumeras ex omni rure bidentes,

      Glandilegosque sues iugulant, pinguesque iuuencos,

400   Immittuntque rogis: latos incendia campos

      Enudant; fremit impulsus clamoribus aer.

        Iamque sequens clarum extulerat lux aurea Phoebum

      Tunc Teucri Ausonuque omnes, mixto agmine, laeti

      Consedere in equis, et gressum ad tecta mouebant

      Laurenti, atque altis erectam moenibus urbem:

      Ante omnes pius Aeneas, post ordine Drances

      Multa duci senior memorans; dehinc unica proles

      Ascanius, multumque animi maturus Aletes,

      Et grauis Ilioneus, Mnestheusque, acerque Serestus

410   Sergestus, fortisque Gyas, fortisque Cloanthus:

      Post alii mixtimque Itali Teucrique sequuntur.

      Interea effusi stabant per moenia ciues;

      Sublimesque alta statuebant laude triumphos,

      Troianam cupido expectantes pectore turbam.

      Et iam aduentabant: quos laeta fronte Latinus

      Occurrens magna excepit comitante caterua.

      At postquam medio uenientem ex agmine uidit

      Dardanium Aeneam, haud uera illusit imago:

      Namque omnes super excellens, atque altior ibat,

420   Et late regalem oculis spargebat honorem

      Sidereis. Tunc cum primum data copia fandi est

      Et uoces capere, atque optatas iungere dextras,

      Incipit, et prior affatur placido ore Latinus:

        "Uenisti tandem, cupidum nec fixa fefellit

      Spes animum, lux Troianae clarissima gentis,

      Magnorum quem iussa deum tot casibus actum

      Italia, et nostris uoluerunt sistere tectis:

      Quamquam humana furens nimis ausa licentia sanctas

      Turbarit leges, et diuum exciuerit iras;

430   Quin etiam inuitum totiens, meque arma negantem

      Tradiderit duri perferre pericula Martis.

      Factum etenim, sed nec paruo stat; numina iustas

      Indignata animis misere ultricia poenas.

      Nunc age, magne Phrygum ductor, quando omnis origo

      Seditionis abest, et tanti criminis auctor,

      Connubus succede, et promissis hymenaeis.

      Sunt mihi regna, iacent ereptis oppida muris:

      Sola autem fessae spes unica nata senectae:

      Te generum et natum tempus complector in omne."

440     Quem contra bonus Aeneas: "Rex maxime, nullam

      Inte horum causam armorum, tantique tumultus

      Crediderim, placidae assueto sub tempore pacis;

      Et si qua est, pone hanc curam, pater optime, quaeso.

      Nunc adsum, et patrem, et socerum te laetus in omnes

      Accipio casus; magni mihi surgit imago

      Anchisae et rursum ardebo genitoris amore."

        Talibus orabant inter se, et tecta subibant

      Regia, cum studio effusae matresque nurusque,

      Longaeuique patres stabant, iuuenumque cohortes,

450   Pulchra reuisentes Troianae corpora gentis.

      Ante omnes magnum Aenean, cupidoque notabant

      Altum animo genus, et praestantem frontis honorem,

      Quaesitamque alacres pacemque optata quietis

      Munera laudabant; ceu quando longus et ingens

      Agricolas tenuit resolutis nubibus imber

      Suspensos, curuumque diu requieuit aratrum:

      Tunc si clarus equos spatioso limine Titan

      Laxet, et aurato caelum splendore serenet,

      Laetitia exundant et sese hortantur agrestes,

460   Non secus Ausonii tam laeto in tempore rerum

      Composuere animos; et iam rex alta Latinus

      Atria, regalesque aditus intrarat, et una

      Optimus Aeneas, sequitur quem pulcher Iulus;

      Dehine Itali, mixtique Phryges, tum splendida lato

      Applausu, et magno completur regia coetu.

      Haec inter, matrum innumera nuruumque caterua

      In medium comitata uenit Lauinia uirgo

      Sidereos deiecta oculos; quam Troius heros

      Uirtute et forma ingentem, mirabile dictu

470   Ut uidit, primo aspectu stupefactus inhaesit;

      Et secum Turni casus miseratus acerbos

      Qui haud parua spe ductus ouans in proelia tantos

      Ciuisset motus, durisque arsisset in armis.

      Tum uero aeterno iunguntur foedera nexu

      Connubii, multaque canunt cum laude hymenaeum:

      Dehinc plausus fremitusque altum super aera mittunt,

      Et laetam uocem per regia tecta uolutant.

        At fidum interea Aeneas affatur Achaten,

      Uadat et Andromachae quondam data munera, uestes

480   Intextas auro ferat, et, quod saepe solebat

     Dum res Troianae stabant, circumdare collo

      Auratum, gemmis circumseptumque monile:

      Praeterea magnum cratera in pignus amoris

      Quem Priamus patri Anchisae donauerat olim.

      Nec mora, iussa sequens pulcherrima portat Achates

      Munera: tunc socer ingentem cratera Latinus

      Donatum capit; ac coniunx Lauinia uestes

      Atque monile decens: placido dehinc pectore sese

      Demulcent, uariisque trahunt sermonibus horas.

490     Et iam tarda epulas fugientis tempora lucis

      Poscebant; mox regali conuiuia luxu

      Effundunt, latosque alta intra tecta paratus.

      Conuenere omnes, strato discumbere in ostro

      Deliciis iussi, et dapibus se inferre futuris.

      Dat manibus crystallus aquas, mensisque reponunt

      Flauentem Cererem: tum laeta fronte ministri

      Innumeri magno distinguunt ordine curas.

      Pars dapibus reficit mensas, pars pocula miscet,

      Craterasque replet: nunc hac, nunc uoluitur illac

500   Turba frequens; uarios miscentque per atria motus.

        At puerum pater immotis spectabat Iulum

      Luminibus, uultum admirans, moresque Latinus,

      Et grauiter puerili ex ore cadentia uerba

      Maturumque animum ante annos; et multa rogabat

      Permixtas referens uoces: dehinc oscula figens

      Dulcia, complexum manibus iunctumque fouebat;

      Et nimium exsultans felicem, et munere diuum

      Donatum Aenean pro tali prole ferebat.

        Postquam epulis compressa fames, traducere longam

510   Incipiunt fando, et labentem fallere noctem:

      Nunc duros Troiae casus, gentesque Pelasgas;

      Nunc fera Laurentis memorantes proelia pugnae;

      Quo primum diffusae acies; quo tela uicissim

      Pulsa loco; qui primus ouans inuaserit agmen

      Fulmineumque ardens in equo madefecerit ensem.

      Praecipue Tros Aeneas, seniorque Latinus,

      Magnorum heroum Latiique antiqua potentis

      Gesta recensebant, fugientemque horrida nati

      Arma sui Saturnum Italis latuisse sub oris:

520   Hinc Latium dixisse, genusque in montibus altis

      Composuisse uagum, legesque et iura dedisse

      Et Bacchi, et frugum cultus; dehinc tecta secutum

      Esse paterna Iouem utque Electra Atlantide cretus

      Iasio Idaeas caeso Phrygiae isset ad urbes

      Dardanus, ex Corytho multa cum gente profectus;

      Utque insignem aquilam dono et Ioue patre superbus,

      Hectoreae gentis signum, illustresque tulisset

      Primus auum titulos, Troianae stirpis origo.

        Talibus atque alus, inter se longa trahebant

530   Tempora; tum fremitus, laetaeque per atria uoces

      Alta uolant, strepitu ingenti tectum omne repletur

      Dant lucem flammae, et lato splendore coruscant.

      Consurgunt Phryges, et cithara resonante sequuntur

      Ausonii, et plausum ingeminant, seque agmine toto

      Permiscent, uariantque pedes, raptimque feruntur.

      Et iam festa nouem largo connubia luxu

      Attigerant celebrata dies: tum maximus heros

      Aeneas urbem curuo signabat aratro,

      Fundabantque domos, et amictas aggere fossas.

540   Ecce autem fatum haud paruum: diffundere flammam

      Ingentem, et fulgore leuem, et se nubibus altis

      Miscentem summo Lauinia uertice uisa est.

      Obstipuit pater Aeneas, duplicesque tetendit

      Ad caelum cum uoce manus: "Si, Iupiter, umquam

      Gens monitis Troiana tuis terraque, marique

      Paruit imperiisque libens, sinumina, uestras

      Si metui coluique aras, per si quid agendum est,

      Quod restat, placidam felici afferte quietem

      Augurio, et firmate, malisque imponite finem."

550   Talia iactantem circumstetit aurea mater

      Se Uenerem confessa, almo et sic edidit ore:

        "Nate, animo pone hanc curam, et meliora capesse

      Signa deum, gaudensque bonis succede futuris.

      Nunc tibi parta quies, nunc meta extrema malorum:

      Nunc tandem optatam componunt saecula pacem.

      Nec flammam ad caelos perlatam e uertice carae

      Coniugis horresce; at constantem dirige mentem.

      Namque erit illa, tuum celebri quae sanguine nomen,

      Troianosque auctura duces ad sidera mittat.

560   Haec tibi magnanimos sublimi prole nepotes

      Conferet, egregiis totum qui laudibus orbem

     Complebunt, totumque sua uirtute potentes,

      Sub iuga, uictoresque trahent: quos gloria summo

      Oceanum transgressa ingens aequabit Olympo:

      Quos tandem innumera ardens post illustria rerum

      Gesta deos factura uehet super aethera uirtus.

      Hanc flammam uentura tuae praeconia gentis

      Designant; hoc omnipotens e culmine signum

      Sidereo dedit: at tantarum in munera laudum,

570   Quam statuis, dicas a nomine coniugis urbem.

      Praeterea sacros Troia ex ardente penates

      Ereptos compone noua intra moenia, et altos

      Infer ad aeternum mansuros tempus honores.

      Hi, tibi mira feram, tanto urbis amore trahentur,

      Ut uecti ad sedes alias, loca prima Latini

      Sponte sua repetent, iterumque iterumque reuersi.

      O felix, quem tanta manent, dehinc pace tenebis

      Sub placida gentem Iliacam: post, fessus et aeuo

      Confectus tandem Elysias socer ibit ad umbras;

580   Succedes sceptro, atque Italis dominabere, leges

      Communes Teucrisque ferens: tum laetus ad altum

      Te mittes caelum: sic stat sententia diuum."

      Dixit: et inde leues fugiens se uexit ad auras.

        Aeneas tanto stupefactam numine mentem

      Percussus, diuae peragit mandata parentis:

      Et iam compositos felici in pace regebat

      Dardanidas; et iam decedens sceptra Latinus

      Liquerat; et pius Aeneas successerat, omnem

      Ausoniam lataque potens dicione tenebat.

590   Iam paribus Phryges atque Itali se moribus ultro,

      Et socia ingenti firmabant pectora amore;

      Concordique aequas miscebant foedere leges.

      Tum medio Uenus exsultans se immisit Olympo

      Ante Iouem; et complexa pedes, sic ore locuta est:

        "Omnipotens genitor, qui solus ab aethere summo

      Cuncta moues, qui res hominum, curasque recenses;

      Dum Teucros traheret fortuna inimica, recordor,

      Spondebas finem aerumnis, rebusque salutem.

      Nec tua te promissa, pater, sententia fallit;

600   Namque omnes gaudere sacra tres pace per annos

      Uiderunt Italae nullo discrimine partes;

      Uerum ad siderei missurum culmina caeli

      Pollicitus magnum Aenean, meritumque ferebas

      Illaturum astris: quid nunc sub pectore uersas?

      Iamque optat matura polos Aeneia uirtus."

        Olli hominum pater atque deum dedit oscula, ab alto

      Pectore uerba ferens: "Quantum, Cytherea, potentem

      Aeneam Aeneadasque omnes, infessus amaui,

      Et terra et pelago et per tanta pericula uectos,

610   Nosti: et saepe equidem indolui commotus amore,

      Nata, tuo: tandemque malis, Iunone secunda,

      Imposui finem: nunc stat sententia menti,

      Qua ductorem alto Phrygium succedere caelo

      Institui, et firma est; numeroque inferre deorum

      Constat, et id concedo libens. Tu, si quid in ipso

      Mortale est, adime, atque astris ingentibus adde.

      Quin si alios sua habet uirtus, qui laude perenni

      Accingant sese, gestis praestantibus orbem

      Exornent, illos rursum super aethera mittam."

620   Assensere omnes superi, nec regia Iuno

      Abnuit; at magnum Aenean suadebat ad altum

      Efferri caelum, et uoces addebat amicas.

        Tum Uenus aerias descendit lapsa per auras,

      Laurentumque petit: uicina Numicius undis

      Flumineis ubi currit in aequora harundine tectus.

      Tunc corpus nati abluere, et deferre sub undas

      Quicquid erat mortale iubet: dehinc laeta recentem,

      Felicemque animam secum super aera duxit:

      Immisitque Aeneam astris, quem Iulia proles

630   Indigetem appellat, templisque imponit honores.

92  coniunx] Brinton coniux