Liber II

Plange, miser, palmis, Henrice miserrime, plange,
et caput et dura pectora plange, miser.
Me sibi privignum Rannusia, dira noverca,
ardet in horrendis perpetuaremalis.
Est Fortuna michi serpente neronior omni;
nam serpens fugit, at sepius illa fugat.
Quando michi tribuet sors prospera prosperitatem?
Non hodie, nec cras, quod puto, forsan heri.
Cum me blandifero respexerit alea vultu,
Arne, retro properans fonte recurre tuo.
Quam male fructificat que numquam floruit arbor!
Spes quoque messis abit cum male germen obit.
O pudor, o timor, o dolor, o mala tedia vite,
o comes assiduus plusque furore furor!
Quid faciam? Vos hoc mea dicite turba dolorum;
nam vos auxilium consiliumque meum.
O Deus, o quare subito Fortuna rotatu
cuncta molendinat mobiliore rota?
Sors mala, sors peior, sors pessima, sorsque maligna
facturam turpi protheat arte tuam.
Hanc, Pater, hanc animam, misero quam carcere trudis,
hanc lacrimis plenam suscipe, redde polo.
Alme parens, animam, quam pene turba flagellat,
suscipe quam stigiis tritat Erinis aquis,
quam ferit Alecto, quam Thesiphoneque fatigat,
cui Fortuna nocet quave Megera furit.
Ergo pium pietas te reddat, ut impia cesset
Alecto, miserum que lacerare sitit.
Tu quoque, vesani promptissima causa doloris,
asculta et celerem, perfida, siste rotam.
Verberibus preceps diris, fortuna, quid est hoc
quod caput affligis, insidiosa, meum?
Quo rapis, o fera, me? Cresum facis, impia, Codrum,
Nestora Tersitem, turpius ausa nefas.
Numquid ego Scarioth? Numquid sum Pontius, unde
tam graviter meruitantaflagella pati?
Stulta, quid insanis? Caput hoc, caput hoc quid acerbas?
Pone modum sceleri, perfida, pone modum.
Deficiunt alii, me solum sola fatigas?
Sed videas quid agas, ultio rara perit.
Prospice ne tua te penarum turba sagittet:
nam ferit actorem sepe sagitta suum.
Heu, quid agis, quid agis? Quid me, quid, perfida, perdis?
Pone modum sceleri, perfida, pone modum.
Dic mihi, quid feci? Responde, lingua dolosa,
responde per eum qui super astra sedet.
Si nobis, vesana, tui si copia detur,
dilacerata feris turpiter esca fores.
Quis furor? Unde furis? Quid me, furiosa, lacessis?
Pone modum sceleri, perfida, pone modum."

Talibus orba suas dictis dea prebuit aures;
hec ait et celerem circinat ipsa rotam:
"Quid mea mordaci laceras vaga facta Camena;
quem fore plus misero plusque dolente dedi?
Nonne meo mundi clauduntur regna pugillo?
Nonne meum regnum climata cuncta tremunt?
Grecus et Ebreus, et Barbarus atque Latinus
me timet, exhorret, me veneratur, amat.
Nonne potestates mundi mundique minora
imperio cogo subdere cuncta meo?
Nuper Alamannus, Siculam delatus in oram,
ludendo feriÁam perdidit ipse suam.
Perdidit hic equites, rochos peditesque minores,
perdidit alphinos: vix bene tutus abit.
Meque Saladinus, nimium vexilla salutis
expugnans, hostem sentiet esse suam.
Quid referam veteres quorum fert fama ruinam?
Mater Pompeio, deinde noverca fui.
Ubera sic Dario, post verbera, mellea Cyro,
fellea post, nutrix ingeniosa, dedi.
Tu quem fama silet, quem noscit dedecus, iram
obprobriis laceras, obprobriose, meam.
Quidve minas agitas?Reuses pro crimine lese
Maiestatis, et hoc tota propago luet.
Prospice quid facias, nondum perit omne venenum,
et mea vis nondum desinit esse mea."

"Que peiora potes, meretrix fortuna, noverca
pessima, Medea dirior, Ydra ferox?
Deveni ad nichilum: restans michi spiritus ossa
non habet, in quo nil hec tua probra valent.
Morte nocere putas? Foret hec michi vita salubris:
duplicior mors est morte carere mihi.
Quam letus, quacumque Deus donaverit hora,
suscipiam! Post hanc stercus in ore tuo.
Quid totiens varias sumis, furiosa, figuras?
Nunc alacris rides, nunc lacrimosa gemis,
Floridanunc, nunc sordida; nunc nigra, nunc rubicunda;
Aurea nunc, nunc es sordida facta luto.
Protheus esne? Vagusne movet tua viscera ventus,
vel tua diabolus viscera crebra movet?
Semper es inconstans, vaga mobilis, aspera, ceca,
instabilis, levior, perfida, surda, fera."

Tunc et subridens: "O quanto pulvere noctis
humane mentis lumina ceca latent!
Nunquid obaudisti: "Sermones ponderet unus
quisque suos: sapiens cogitat ante loqui?"
Legibus indictis utor; si legibus, ergo
iustis; si iustis, iure fit, ergo bene.
Nonne sua licite sic quilibet utitur arte?
Quod sibi sors dederit utitur omnis homo:
miles equis, piscator aquis et clericus hymnis,
nauta fretis, pugiles Marte, poeta metris.
Rusticus asper arat, numerat mercator avarus,
virgo legitflores, stultus amator amat.
Ast ego, que dea sum, qua nulla potentior orbe,
quem ligat Occeani circulus orbe suo,
nonne meam licite, stultissime, prosequar artem?
Sic opus est ut te precipitando rotem.
Ergo vide quid agas. Sapiens deliberat ante
quam faciat; sic tu premeditare, miser.
Ha, genus humanum mea quantis asperat acta
morsibus, atque meum dentibus occat opus!
Si sibi divitias digitis porrexero laxis,
laudibus extollor imperialis ego:
tunc ego summa parens et tuncreginaverenda,
tunc dea summa, deo preferor ipsa Iovi.
Sed si forte meam retinentem clausero dextram,
morsibus et stimulis mordeor ipsa feris:
tunc ego periura, tunc turpis adultera dicor,
tuncque sacerdotem me vitiasse ferunt.
Tu modo; sed quare me dentibus asper acutis,
infelix, laceras colloquiisque tuis?
Arbitrio loqueris: nam iuris pondus abhorres
et dedignaris de ratione loqui.
Se docet iniustam causam partemque tueri
qui solis probris certat iniqua loqui;
sic solet ignavus, cum desunt verba, sophysta
garrulus, ut videant, voce tonare, sui.
Sic quoque, cum desunt tibi iura, recurris ad ipsam,
quam bene novisti, garrulitatis opem.
Ergo si qua tuis, quod non puto, mentibus herent
iusta, refer; vel tu, quod magis oro, sile."

Tunc ego: "Vesanum, meretrix Rannusia, monstrum,
num licet hoc solum verba referre michi?
Tu facis et dicis: laceras me, perfida, factis,
improperas post hec facta nefanda michi.
Nunc scio de facto quod semper culpa redundat
in miserum, qui non unde tuetur habet;
lis quotiens oritur aquilas atque inter olores,
culpa solet minimis semper iniqua dari;
sic quotiens certant Acteon rexque ferarum,
pessima qui minor est iura fovere ferunt.
Et quotiens rabies sevit Germanica Tuscis,
oppida testantur lenia, fracta, fidem.
Tu quoque me. Sed si vim vi depellere possem,
vel taceas, tua vel parcior ira foret.
Cautius ergo tuas satyras, inimica deorum,
insere, vel tibi que sunt recitanda vide:
nam male castigat sotios quem crimen eadem
labepremit pariter quam removere studet.
Sic Paris Egidem, sie Lucius ille Cethegum,
sic quoque retrogradum mater aquosa suum."
Non igitur studeas alios dampnare quod in te est,
ne cadat in barbam pena pudenda tuam.
Namfatuum nimis est aliquem dampnare seipsum,
quod tibi ne facias, litigiosa, cave.
Tuleviset leva, tu preceps, tu furiosa,
tu ratione carens nescis habere modum.
Me feris inque furis, laceras me meve lacessis,
et latus et latum destruis omne meum."

Tunc ea: "Non unum mecum lucrabere nummum,
qui dominam queris dedecorare tuam.
Namque suo servus domino luctando repugnans
calcitrat in stimulum perfidus ipse suum.
Discant mortales dominos proprios venerari:
nam qui fraude nocet, fraudibus ille perit.
Numquid Alexander, numquid tu Cesar es? Unde
tantasuperbia, vel tantus, inique, furor?
Tu quis es? Unde furis? Te scimus et unde fuisti,
que sit origo tui quique fuere patres.
Te decet horrendis versare ligonibus arva,
quod genus agresti postulat arte tuum,
Et quis es? Unde venis? Cro, cro! Vesane, recede
et geme perpetuum perpetuumque late.
Quicquid agas, quicquid dicas, quicquid patiaris,
non facis ut retrahas quod mea dextra trahit.
Sic ego primatum venerandaque sceptra tenebo,
et pro velle meo mel tibi felque dabo.
Tu formica brevis, mus parvus, nanus inanis;
quid michi, quid facies, nane pudende? Nichil.
Nil tua probra, minas, generalis yconoma rerum
curo, sed in cathedra glorior ipsa mea.
Non minus unguipotens volucres leo papiliones,
nec Polis angustumTiburavara minus,
nec minus archivolans tremulas generosa cicadas
quam tua, vaniloquax, verba minasque tremam.
Quid tua sanna potest? Si quis derisor, et ipse
derisus turbis omnibus esse solet.
Nictimene sonitu deridet nocte volucres;
numquid eam lacerat cetera turba die?
Sie qui derident alios ridentur et ipsi:
nil magis in populis est generale nota.
Ergo quiesce, miser: miser, ergo quiesce, quiesce!
Namleve verba potes ferre, sed acta gravant."

Tunc ego: "Deliris stomachor, Rannusia, dictis,
dum michi probra tuis obicis, orba, metris.
Dum mea veriloquis recitas convitia verbis,
nil gravius vero sevior ira tenet.
Non opus est verbis, gladio qui percutit hostem:
nam satis ad vulnus sufficit ensis atrox.
Improperasne michi genus? Usuraria, monstrum,
fronte capillata sed retro rasa caput.
Simia non es, turpior es, turpissima rerum
res es, nescio quid, quam nichil esse velim.
Sim licet agresti tenuique propagine natus,
non vacat omnimoda nobilitate genus:
non presigne genus, nec clarum nomen avorum,
sed probitas vera nobilitate viget.
In tenui calamo latitat mel sepe suave,
et modici fontis temperat unda sitim.
Nil tremis. Unde locus? Bucifal sepissime muscis
et formicarum sepe fit esca lupus.
Nil adeo validum, quod non quandoque teratur
hoc et ab invalido, sepe videre potes:
vomer humo, lapis unda, pollice gemma, quid ultra?
Sepe quod est solidum frangere molle solet.
Non semper Marium, nec semper sepe rotatum
volvis Apollonium: fortior alter erit,
qui redimens mea probra fero pugnabit agone
et tibi forsan atrox auferet ille caput."

Tunc ea: "Pacificis loquar ex ratione loquelis,
si placet et mecum pacificare velis.
Despicerer nimium si starem semper eodem,
vel bona, vel mala, vel inter utrumque manens.
Omne quod est crebrum nimio vilescit in usu;
omne quod est rarum carius esse solet.
Pulegio piper est generosum vilius Indis,
vilior herbicolor cautibus iaspis ibi.
Carior est grisea gelidis clamis aspera Gotis
qua fera carnificis dextera nudat ovem.
Bononie claro plus milite carus habetur
durus et horrendus, Marte furente, pedes.
Non adeo potes ipse queri: tibi sepe benigna,
et quamvis nunquam prodiga, larga fui.
Nunc ego, nunc tibi proposui clementior esse,
si libet, et mecum pacificare velis."

"Absit, iniqua canis, me tecum pacificare,
sed tibi pacificet, seva, brunellus iners;
nam tibi nulla fides, nullus modus, ordine nullo
vivis, et est socius pro ratione furor."

Tunc ea: "Iudicio non tecum stare recuso,
ut videat lex hoc iustiniana scelus.
Si bene dicis, habes quod abest, ius et rationem;
si male, preceptis ergo quiesce meis."

"Ni melius quam iura scias, ignara, rotatus,
staret quem giras orbis in orbe tuo
Sistere iudicio furiosi lege vetantur;
ergo tibi ius, cum sis furiosa, vetat."

Tunc ea: "Vade ferox; hostis meus esse memento."
"Tu quoque vade; hostis esse memento mea."