Textus

1 Vigilantiae vestrae, nobilissime frater Vigili, gratias refero, quod me longo per tempore dormientem vestris tandem interrogationibus excitastis. Deo magno gratias, qui vos ita fecit sollicitos, ut non solum vobis tantum, quantum et aliis vigiletis. Mactae virtutis et meriti. 2 Vis enim praesentis mundi erumnas cognuscere aut quando coepit vel quid ad nos usque perpessus est, edoceri. Addes praeterea, ut tibi, quomodo Romana res publica coepit et tenuit totumque pene mundum subegit et hactenus vel imaginariae teneat, ex dictis maiorum floscula carpens breviter referam: vel etiam quomodo regum series a Romulo et deinceps ab Augusto Octaviano in Augustum venerit Iustinianum, quamvis simpliciter, meo tamen tibi eloquio pandam. 3 Licet nec conversationi meae quod ammones convenire potest nec peritiae, tamen, ne amici petitionibus obviemus, quoquo modo valuimus, late sparsa collegimus. Et prius ab auctoritate divinarum scripturarum, cui et inservire convenit, inchoantes et usque ad orbis terrae diluvium per familiarum capita currentes, devenimus ad regnum Nini, qui Assyriorum in gente regnans omnem pene Asiam subiugavit, et usque ad Arbacem Medum, qui distructo regno Assyriorum in Medos eum convertit tenuitque usque ad Cyrum Persam, qui itidem Medorum regnum subversum in Parthos transtulit, et exinde usque ad Alexandrum Magnum Macedonem, qui devictis Parthis in Grecorum dicione rem publicam demutavit. 4 Post hec quomodo Octavianus Augustus Cesar subverso regno Grecorum in ius dominationemque Romanorum perduxit. Et quia ante Augustum iam per septingentos annos consolum, dictatorum regumque suorum sollertia Romana res publica nonnulla subegerat, ab ipso Romulo aedificatore eius originem sumens, in vicensimo quarto anno Iustiniani imperatoris, quamvis breviter, uno tamen in tuo nomine et hoc parvissimo libello confeci, iungens ei aliud volumen de origine actusque Getice gentis, quam iam dudum communi amico Castalio ededissem, quatinus diversarum gentium calamitate conperta ab omni erumna liberum te fieri cupias et ad deum convertas, qui est vera libertas. 5 Legens ergo utrosque libellos, scito quod diligenti mundo semper necessitas imminet. Tu vero ausculta Iohannem apostolum, qui ait: 'carissimi, nolite dilegere mundum neque ea que in mundo sunt. Quia mundus transit et concupiscentia eius: qui autem fecerit voluntatem dei, manet in aeternum'. Estoque toto corde diligens deum et proximum, ut adimpleas legem et ores pro me, novilissime et magnifice frater.

6 Romani, ut ait Iamblicus, armis et legibus exercentes orbem terrae suum fecerunt: armis si quidem construxerunt, legibus autem conservaverunt. Quod et ego, sequens eruditissimum virum, dum aliqua de cursu temporum scribere delibero, necessarium duxi opusculo meo velut insigne quoddam ornamentum praeponere. Cupio namque ad inquisitionibus amici fidelissimi, ex diversis voluminibus maiorum praelibans aliqua floscula pro captu ingenii mei in unum redigere et in modum storiunculae tam annorum seriae quam etiam eorum virorum, qui fortiter in re publica laboraverunt, gesta strictim breviterque collegere. 7 Quod quamvis simpliciter reor dictum videri doctissimis, gratum tamen fore aestimo mediocribus, dum et brevia sine fastidio legant et sine aliquo fuco verborum quae lectitaverint sentiant. Ab originem etenim orbis primaque creatione tam hominis quam elementorum et usque orbis terrae diluvio secundum veredici legislatoris verba Mosei duo milia ducentos quadraginta et duo annos collegimus. In quibus annis adhuc rudi et simplici hominum natura non reges, sed familiarum capita suo in genere erant. Quorum tamen ordo huiuscemodi fuit.

8 Adam protoplastus primusque mortalium vixit annos ccxxx et genuit Seth.
Seth vixit an. ccv et genuit Enos.
Enos autem vixit an. cxc et genuit Cainan.
Cainan item vixit an. clxx et genuit Malelehel.
Malelehel vixit an. clxv et genuit Iareth.
Iareth vero vixit an. clxii et genuit Enoch.
Enoch vero vixit an. clxv et genuit Mathusala.
Mathusala vixit an. clxvii et genuit Lamech.
Lamech quoque vixit an. clxxxviii et genuit Noe.

9 Noe vero sexcentorum erat annorum, quando diluvium mundi crudelissima facinora expiavit. A cuius regimine vel ab ipso diluvio usque ad confusionem linguarum, que item ob delecta aedificantium turrem facta est in campo Sennahar, et usque Heber, in quo Hebreorum genus et lingua prisca remansit, quia nec in illa conspiratione interfuit, sunt anni dxxv per familias sic.

10 Arfaxath, filius Sem, nepus Noe, qui post diluvium anno secundo est genitus, vixit annos cxxxv et genuit Cainan.

Cainan vero vixit an. cxxx et genuit Sala.
Sala autem vixit an. cxxx et genuit Heber.
Heber quoque vixit an. cxxx et genuit Falech.

A confusione ergo linguarum et primatu Heber, a quo Hebrei, et usque nativitatem Abrahae, quando et primus rex in mundo in gente regnabat Assyriorum Ninus anno regni sui xlii, supra scripto familiarum serie currentes, fiunt anni dxli sic.

Falech vixit an. cxxx et genuit Ragau.
Ragau vixit an. cxxxii et genuit Seruch.
Seruch autem vixit ann. cxxx et genuit Nachor.
Nachor vero vixit an. lxxviiii et genuit Thara.
Thara quoque vixit an. lxx et genuit Abram.

11 Simul ergo ab Adam et usque ad nativitatem Abrahae, id est ab ortu mundi et usque quadragesimo secundo anno regis primi Assyriorum Nini, ut superius diximus, per familias capitaque eorum fiunt generationes viginti, anni autem IIIcccviii, unde iam relictis familiis regum seriem persequamur et, sicut Eusevius vel Hieronimus, primum Assyriorum, deinde Medorum Persarumque et Grecorum currentes, ad Romanum quomodo delatum est vel quali tempore, latius, si dominus permiserit, exequamur.

12 Origo ergo regum regnorumque antiqua Assiria nobis amplexanda est, in qua primus Ninus Beli filius, urbem sui nominis fabricans Niniven, regnavit an. xlii, ubi a primo anno ipsius Nini et usque in ultimum annum Thonos Concoloros, quem Greci Sardanafalum appellant, quem occidit Arbaces Medorum praefectus, regnum illud transferens in Medos, regnatum est a regibus trigenta et sex per annos mille ducentos quadraginta sic.

13 Ninus rex Assyriorum post nativitatem Abrahae regnavit ann. x.

14 Semiramis uxor Nini annis xlii. Hanc dicunt quasi Babyloniae conditricem, quamvis non legatur quia condidit, sed quia reparavit. Sub ea Abram adoliscit in Chaldea.

15 Zameis, qui et Ninias, filius Nini et Semiramidis, ann. xxxviii. Cuius trecessimo tertio anno facta est promissio ad Abram, cum esset annorum lxxv.

16 Arius ann. xxx. Cuius decimo anno centenarius Abraham genuit filium Isaac.

17 Aralius an. xl. Huius in ultimo regni anno nascuntur gemini Isaac, id est Iacob et Esau.

18 Xerses, qui et Baleus, an. xxx. In huius regni tempore Iacob, germanum fugiens Esau, descendit in Aegypto solus ditatusque cum turba ascendit.

19 Armamitres ann. xxxviii. Iacob a servitute soceri Laban recedens ad patrem revertitur.

20 Belochus ann. xxxv. Hoc regnante Ioseph aduliscens somnia sua fratribus narrat et patri.

21 Baleus an. lii. Huius anno trecensimo Iacob famis penuria discendit in Egypto ibique filium suum repperit praepositum terrae totius Egypti.

22 Altadus ann. xxxii. Hoc regnante Iacob defunctus est in Aegyptum, cuius cadaber Ioseph cum magno honore vocat in terra Chanaan.

23 Maminthus ann. xxx. Sub istius regni tempore moritur Ioseph et Hebreos depraement Egyptii gravissima servitute.

24 Macthaleus ann. xxx. Et hoc regnante servitus perdurat in Egypto Hebreorum.

25 Spherus ann. xxx. Huius regni temporibus ultimis Ambra ex tribu Levvi genuit Moysen.

26 Mamilus ann. xxx. Hoc regnante adoliscens Moyses omnem philosophiam dedicit Aegyptiorum.

27 Sparethus ann. xl. Quo tempore Moyses occiso Egyptio in terra fugit Madia.

28 Astacades ann. xl. Huius regni anno octavo Moyses ccccxxx anno repromissionis populum Hebraeum in signis et virtutibus educit ex Egypto eisque in heremo per annos quadraginta legem exponit.

29 Amyntas ann. xlv. Huius nono anno moritur Moyses et Hiesus Nave ducatum populo praebit.

30 Belochus an. xxv. Sub quo Gothonihel iudex Hebraeorum et sacerdotium continet Finees.

31 Belepares ann. xxx. Quo tempore Hebraeorum iudex Aod Allofilique infesti omnino.

32 Lamprides ann. xxxvii. Et in huius regno ipse iudex Ebreis perdurat Aod.

33 Sosares ann. xx. Et huius temporibus quamvis senis tamen adhuc consistit Aod pugnadque cum alienigenis et vincit iubatus a deo.

34 Lamperes ann. xxx. Quo regnante Iudaeis praeerat Deborra et Barach.

35 Pannias ann. xlv. Sub cuius tempora Iudeis praefuit Gedeon, qui et Ieroboal.

36 Sosarmus ann. xviiii. Sub cuius tempora Thola et Abimelech iudices erant Hebraeorum.

37 Mithreus ann. xxviiii. Sub quo Iudeis praeerat Iair.

38 Tautanes ann. xxii. Cuius sub regno iudices Hebraeorum Hesebon et Labdon. Nam et ipso tempore Greci Troiam vastaverunt; unde Aeneas fugiens in Italiam venit, se quoque cum Latino Fauni filio Pici nepotem Saturnique abnepotem adfinitatis gratia iungens accepta filia eius in uxore Labinia. Vnitosque Frigas Italosque populos nominavere Latinos. 39 Et sic iam ex tunc et deinceps, quamvis in pauperrimo regno locoque angusto, quod dicibatur agro Laurentum, regnaverunt post Latinum Aeneas et successores eius, qui et Silvii sunt Albanique vocitati, pro Albano urbe et pro postumo Aeneae idem Enea, qui idcirco Silvius dictus est, quia Lavinia post mortem Aeneae, timens Ascanii invidiam, clam eum in silva generavit Aeneamque Silvium nominavit. Ante quem, ut superius diximus, Italiae regnatum est a Iano, Saturno, Pico, Fauno adque Latino per annos circiter clxxx.

40 Teuteus ann. xl. Sub quo Samson ille ultra fortis fortissimus iudix Hebraeorum.

41 Thineus ann. xxx. Hoc regnante anno octavo decimo Heli sacerdos, audito nuntio filiorum arcaque testamenti ablata, cadens mortuus est.

42 Dercylus ann. xl. Sub quo aliquantum tempus Saul rex Hebreorum, aliud vero David rex ex tribu Iuda constitutus regnavit.

43 Eupales an. xxxviii. Hoc regnante anno trecesimo secundo Salomon templum domini inchoavit et perfecit singulariter in mundo per annos septem.

44 Laosthenes ann. xlv. Et hoc regnante Assyriis Salomon regnat Hebraeis, Saddoch vero et Achias Selonitis prophetant.

45 Pritiades ann. xxx. Sub quo, iam mortuo Salomone, inter Roboam et Ieroboam regnum dividitur Hebraeorum et alii Iudaei, alii dicuntur Israhelitae.

46 Ofrateus ann. xx. Sub isto in parte Iudeorum regnat Iosaphat; Israhelitarum vero, caeleri morte Nabad et Baaz, Ela et Ambri obeuntibus, tenebat regimen Achab cum Hiezabel.

47 Ofrathanes ann. l. Sub quo Ioram, Ochozias et Gotholia et Ioas parti Iudae regnabant; Israheli vero Ochozias, Ioram et Ieu principatui unus post alium successerunt.

48 Acrazapes ann. xlii. Sub quo Amesias in Iuda regno ascitus obtinet principatum; Israheli vero Ioachab et Ioas unus post alium regnat.

49 Thonos Concoloros, quem Greci Sardanafalum nominant, ann. xx. Sub quo Iudeorum Azarias qui et Ozias, Israhelitis vero Roboam.

Regnum ergo Assyriorum post annorum numero mille ducentos et quadraginta finem tantae diuturnitatis accepit ad Medosque translatum est. Nam Arbaces praefectus Medorum Sardanafalum occisum regnum eius invasit et in Medos deduxit.

50 Arbaces Medorum rex ann. xxviii. Sub quo regnat adhuc Azarias qui et Ozias Iudae in partae. In Israhel autem post Roboam paucis diebus fuerat Zacharias rursusque Sellum, quibus successerat Maneae.

51 Sosarmus ann. xxx. In Iudae parte regnabat Ioatham, Israhelitis Faceae, quando et quinto decimo eius anno prima Olympiades coepta est nominari. Tunc etenim post innumeraviles, ut ita dicam, Laurenti loci et Latio reges Silvios Albanosque, qui trecentos per annos in parte Italiae regnaverunt quamvis pauperrime, Amulius rex Numitoris fratris sui filiam Ream nomine, que et Ilia vocabatur, Vestalem virginem fecerat. Quae gravida inventa dum scelus suum nititur excusare, a Marte se conpressam mentita est. Ex qua genitis duobus geminis rex exponi praecepit. Quos vagientes meretrix quaedam Lupa nomine cum audisset, statim tollens ad Faustulum pastorem adduxit. Quos Acca uxor eius nutriens inter alios pastores conversari aedocuit.

52 Madidus ann. xl. Quo Medis regnante Iudeis regnabat Achas, Israhelitis alius Faceae. Annoque Madidi nono, septima Olympiade Romulus eiusque germanus, quos inter pastores diximus enutritos, collecta pastorum multitudine Romane urbis aedificia inchoaverunt suoque de nomine iunior, qui germanum peremerat, urbem vocari Romam praecepit. Cuius actus seriemque successorum eius saltu quodam modo praetergrediens externa regna, ut coepi, percurram et cum se locus obtulerit, ad eum ordinem redeam. Tantum qui legis, adverte ab origine mundi et huius usque magnae urbis exortu ann. fuisse IIIIdcl.

53 Cardices ann. xiii. Sub quo Ezechias, filius Achas, succedens regnat Iudaeis. Nam Israhelitarum gentes supra dicti Madidi iam quinto decimo anno a Salmanassar Chaldeorum rege Medorum sunt in montibus transductae captivae, postquam regnassent in Samaria ann. ccl.

54 Deiocis ann. liiii. Huius tempore primo Hebraeorum Iuda Manasses ductus captivus et ferreis vinculis inligatus fertur paenitentiam egisse. Cuius et canticum paenitentiae legitur. Postea vero reversus in regno successorem reliquid filium suum Ammon.

55 Fraortes ann. xxiii. Sub quo Iosias rex Iudeorum qui lucos succidit et gentium idola de suo regno abiecit deumque caeli integre coluit.

56 Cyaxares ann. xxxii. Sub quo Iudaeis regnat Ioachas, cui successit Eliachim, qui et Ioachim, alterque Ioachim primo adhuc Cyaxare vivente successit, in quo et finis regni evenit.

57 Astiages ann. xxxviii. Huius anno octavo Iudaei de Hierusolyma captivantur a Nabochodonosor rege Babyloniorum. Sic regnum Medorum, quod per ann. cclviii regnavit, distructum est et in Persas translatum, quia Cyrus rex Persarum et Darius Medorum, filius supra scripti Astiages, parentela coniuncti nepus avunculusque fuerunt: inruentesque super Baltasar abnepotem Nabochodonosor regem Babyloniae, id est Caldeorum, regnum eius pervadunt. Mortuoque Dario Cyrus et suum, id est Persarum et affinis sui Darii, hoc est Medorum cum illud quod captivaverat tertio regno potitus ammodum Persarum gentem elevavit. Quae gens a Cyro praedicto et usque ad Darium, filium Arsami, regnavit per ann. pl. m. ccxxx, et sic ad Grecos devenit post reges decem Persarum de gente.

58 Cyrus Persa ann. xxxii. Hic fere quinquaginta milia Iudaeorum laxata captivitate regredi fecit in Iudaea: qui constructo altari templi fundamenta iecerunt. Cumque a vicinis gentibus impediretur, opus usque ad Darium remansit inperfectum.

59 Cambises ann. viii. Et sub isto opus inpeditum a vicinis consistet nec aedificatur.

60 Magi duo fratres regnant mensibus viii.

61 Darius ann. xxxvi. Cuius anno secundo reaedificatum est templum a Zorobabel et Iesu filio Iosedech quingentesimo duodecimo anno post primam sub Salomone aedificationem, ab Adam vero plus minus iiiidccccxxx.

62 Xerses deinde, filius Darii, ann. xx. Regnavit Persis, Medis atque Chaldeis.

63 Artabanus menses vii.

64 Artaxerses, qui Macrochir dicebatur, ann. xl.

65 Xerses menses duo.

66 Sogdianus menses vii.

67 Darius cognomento Notus ann. xviiii.

68 Artaxerses qui et Mnemon, Darii et Paresatidis filius, ann. xl. Ipse est ab Hebreis qui dicitur Asuerus, sub quo liber Hester confectus est.

69 Artaxerses qui et Ochus ann. xxvi. Hic etenim Sidonem subvertit Aegyptumque suo subegit imperio Syriamque cunctam invasit.

70 Arses, filius Ochi, ann. iiii. Sub quo Iaddus maximus et insignis pontifex Iudaeorum.

71 Darius, filius Asarmi, ann. vi. Hunc Alexander Magnus Macedo occidit regnumque eius in suo redegit dominio, qui Alexandriam in suo nomine condidit; ubi regnatum est a regibus Grecorum per ann. ccxcvi sic.

72 Alexander Magnus post morte Darii ann. v.

73 Ptholomeus, Lagi filius, ann. xl. Hic iterum gentem Hebraeorum captivam ducit in Aegypto.

74 Ptholomeus Filadelfus ann. xxviii. Hic captivitatem Iudaeorum relaxatam muneribusque Eleazaro pontifice Iudaeorum placato divinas scripturas per septuaginta interpretes ex Hebrea lingua vertit in Greca.

75 Ptholomeus Evergetis ann. xxvi. Huius temporibus Hiesus filius Syrach sapientiae librum scripsit.

76 Ptholomeus Filopater ann. xvii. Sub hoc item victi Iudaei et sexaginta milia eorum caesa ab Anthioco rege Syriae, quando et pontifex magnus Onias.

77 Ptholomeus Epifanis ann. xxiiii. Hic directo Scopa principe militiae capit Iudaeam; rursusque Anthioco Scopa superante Iudaeam sibi sociat in amicitia Antiochus.

78 Ptholomeus Filomitor ann. xxxv. Sub hoc rege Aristobolus Iudeus peripaticus filosophus scripsit commentarios in libros Moysi et regi obtulit Ptholomeo. Antiochus autem agens contra legem Iudaeorum multos interemit. Contra quem Iudas, qui et Macchabeus, arma commovit.

79 Ptholomeus Evergetis ann. xxviii. Hoc regnante Ionathas dux Iudaeorum praeclarus, qui cum Romanis Spartiatisque foedus iniit.

80 Ptholomeus Fiscon, qui et Soter, ann. xvii. Sub hoc Aristobolus Ionathae filius rex pariter et pontifex constituitur Iudaeorum.

81 Ptholomeus, qui et Alexander, ann. x. Quo regnante multa Iudaeorum populus tam ab Alexandrinis quam etiam ab Anthiocensibus tolerabat.

82 Ptholomeus, qui a matre fuerat eiectus, ann. viii. Iudaeis tunc regnat Ianneus, qui et Alexander.

83 Ptholomeus Dionisus ann. xxx. Sub cuius regno Alexandra, que et Salina, uxor Alexandri regis Hebraeorum, Hierosolimis regnat, ex cuius aetate Iudaeos rerum confusio et variae clades oppresserunt.

84 Cleopatra ann. xxii. Qua regnante Iudaei in amicitias Romanorum se sociantes eorum iam legibus vivent, quia Pompeius regnum ab Aristobolo sublato Hircanum fratrem eius praefecerat. Hanc si quidem Cleopatram Romanus ductor suscipiens Antonius et suo socians lateri contra cives proprios dimicat. Quem Augustus Octavianus in certamine superans Actiatico in litore, egit, ut utrique iugales se ipsos peremerent, regnumque eorum in Romanorum imperio devenit, ubi et usque actenus, et usque in finem mundi secundum Danielis prophetia regni debetur successio. Et quod abhinc Augustalis exoritur potestas, animo recondendum est.

85 Augustus imperator, qui et Octavianus dicebatur, a quo posteri principes Augusti sunt vocati, tam cives patrios rebellans quam etiam gentes exteras superans, singularem sibi vindicat principatum, regnans per ann. lvi. Huius quadragesimo secundo anno imperii dominus noster Iesus Christus de sancta virgine natus, ut verus deus ita et verus homo, in signis et virtutibus ammirandis enituit anno ab origine mundi vd ab urbe Romae autem conditione anno dcclv. 86 Et quia Romanarum rerum ordine actosque inquirere statuisti et nos breviter tuis percunctationibus respondere sumus polliciti, necessarium est ergo nobis ea interim, que ad tempora Augusti imperatoris dicuntur, omittere et rursus ad Romanae urbis primordia repedare originemque Romuli eius conditoris exponere simulque successorum eius regum consolumque annos actosque ad liquidum demonstrare, qui sunt hi.

87 Ab origine urbis Romae et usque Tarquinium regem cognomento Superbum, qui et expulsus est, numerantur anni ccxliii. Nam primus ille et urbis et imperii conditor Romulus fuit Marte, ut ipsorum verbis loquamur, genitus et Rea Siluia. Hoc de se sacerdos gravida confessa est. Nec mox fama dubitavit, cum Amullii regis imperio abiectus in profluentem cum Remo fratre non potuit extingui, si quidem et Tiberinus amnem repressit et relictis catulis lupa secuta vagitum uber ammovit infantibus, matrisque gessit officium. 88 Sic repertos apud arborem Faustulus regii gregis pastor tulit in casam atque educauit. Alba tum erat Latio caput, Iulii opus: nam Labinium patris Aenaeae contemserat. Ab bis Amullius iam septima subole regnabat fratre pulso Numitore, cuius ex filia Romulus. Igitur statim prima iuventutis facie patruum ab arce deturbat, avum reponit. Ipse fluminis amator et montium, apud quos erat educatus, moenia novae urbis agitabat. 89 Gemini erant: uter auspicaretur et regeret, adhibere placuit deos. Remus montem Aventinum, hic Palatinum occupant. Prius ille sex vultures, hic postea, sed duodecim vidit. Sic victor augurio urbem excitat, plenus spei bellatricem fore: id assuetae sanguine et preda aves pollicebantur. Ad tutelam novae urbis sufficere vallum videbatur: cuius dum angustias Remus increpat, saltu transilivit. Dubium an iussu fratris, occisus est. Prima certe victima fuit munitionemque urbis novae sanguine suo consecravit. 90 Imaginem urbis magis quam urbem fecerat: incolae deerant. Erat in proximo locus: hunc asylum facit, et statim mira vis hominum Latini Tuscique pastores, etiam transmarini Fryges, qui sub Aena, Arcades, qui sub Euandro duce influxerant. Ita ex variis quasi elementis congregavit corpus unum populumque Romanum ipse fecit. Res erat unius aetatis, populus virorum. Itaque matrimonia a finitimis petita quia non impetrabantur, manu capta sunt. Simulatis quippe ludis equestribus virgines quae ad expectaculum venerant praede fuere. 91 Haec statim causa bellorum. Pulsi fugatique Veientes. Ceninensium captum ac direptum est oppidum. Spolia insuper opima de rege Agrone Feretrio Iovi manibus rex reportavit. Savinis proditae portae per virginem Tarpeiam, non dolo, sed puella praetium rei quae gerebant in sinistris petierat, dubium clypeos an armillas. Illi ut et fidem solverent et ulciscerentur, clypeis obruere. Ita ammissis intra moenia hostibus atrox in ipso foro pugna, adeo ut Romulus Iovem oraret foedam suorum fugam sisteret. Hinc templum et Stator Iuppiter. 92 Tandem funeribus intervenere raptae laceris comis: sic pax facta cum Tatio foedusque percussum. Secutaque res misera dictu, ut relictis sedibus suis novam in urbem hostes demigrarent et cum generis suis avitas opes pro dote sociarent. 93 Auctis brevi viribus hunc rex sapientissimus statum rei publicae inposuit: iuventus divisa per tribus, in aequis et armis ut ad subita bella excubaret, consilium rei publicae penes senes esset, qui ex auctoritate patres, ob aetatem senatus vocabatur. 94 His ita ordinatis repente, cum contionem haberet ante urbem apud Caprae paludes, e conspectu ablatus est. Discerptum aliqui a senatu putant ob asperius ingenium: sed oborta tempestas solisque defectio consecrationis speciem praebuere. Cui mox Iulius Proculus fidem fecit, visum a se Romulum adfirmans augustiore forma, quam fuisset: mandare praeterea, ut se pro numine acceperent: Quirinum in caelo vocari: placitum diis, ut gentium Roma potiretur.

95 Successit Romulo Numa Pompilius, quem Curibus Savinis agentem ultro petiverunt ob inclitam viri religionem: ille sacra et caerimonias omnemque cultum deorum inmortalium docuit: ille pontifices augures salios ceteraque sacerdotia: annumque in xii menses, festos dies nefastosque discripsit. Ille ancilia adque palladium, secreta quedam imperii pignora, Ianumque bifrontem, Fidem pacis ac belli, in primis focum Vestae virginibus colendum dedit, ut ad simulacrum caelestium siderum custus imperii flamma vigilaret. Haec omnia quasi monitu deae egregiae, quo magis barbari acciperent. Eo denique ferocem populum redegit, ut quod vi et iniuria occuparat imperium, religione atque iustitia gubernaret.

96 Excepit Pompilium Numam Tullus Hostilius, cuius in honorem virtutis regnum ultro datum. Hic omnem militarem disciplinam artemque bellandi instituit. Itaque mirum in modum exercita iuventute provocare ausus Albanos gravem et diu principem populum. Sed cum pari robore frequentibus proeliis utrique comminuerentur, misso in conpendium bello Horatiis Curiatiisque, trigeminis hinc atque inde fratribus, utriusque populi fata permissa sunt. Anceps et pulcra contentio exituque ipso mirabilis. Tribus quippe illinc vulneratis, hinc duobus occisis, qui supererat Horatius addito ad virtutem dolo, ut distraheret hostem, simulat fugam singulosque prout sequi poterant, adortus exsuperat. Sic (rarum alias decus) unius manu parta victoria est. Quam ille mox parricidio foedavit. Nam flentem spolia circa se sponsi quidem, sed ostis, sororem viderat: hunc tam inmaturum amorem virginis ultus est ferro, ut auderet leges, nefas: sed abstulit virtus parricidam et facinus infra gloriam fuit. 97 Nec diu in fide Albanus: nam Fidenate bello misit in auxilium ex foedere: medii inter duos expectavere fortunam. Sed rex callidus ubi inclinare socios ad ostem videt, tollit animos, quasi mandasset. Spes inde Romanis, metus hostibus. Sic fraus proditorum irrita fuit. Itaque hoste victo ruptorem foederis Mettum Furetium religatum inter duos curros pernicibus equis distrait Albamque ipsam quamvis parentem, emulam tamen diruit, cum primus omnes opes urbis ipsumque populum Romam transtulisset: prorsus ut consanguinea civitas non perisse, sed in suum corpus redisse rursus videretur.

98 Ancus deinde Marcius nepus Pompilii ex filia, pravo ingenio. Igitur et muro moenia amplexus est et influentem urbi Tyberinum ponte commisit Ostiamque in ipso maris fluminisque confinio coloniam posuit, iam tunc videlicet praesagiens animo futurum, ut totius mundi opes et comeatus illo velut maritimo urbis ospitio receperentur.

99 Tarquinius postea Priscus quamvis transmarinae originis regnum ultro petens accepit ob industriam atque elegantiam, quippe qui oriundus Corintho Grecum ingenium Italicis artibus miscuisset. Hic et senatus maiestatem numero ampliavit et centuriis tribus auxit, quatenus Actius Nevius numerum augeri prohibebat, vir summus augurio. Quem rex in experimentum rogavit, fierine posset, quod ipse mente coeperat. Ille rem expertus augurio, posse respondit. 'Adquin hoc', inquid, 'agitaram cutem illam secari novacula posse'. Et augur, 'potes', inquid: et secuit. Inde Romanis sacer auguratus. 100 Neque pace Tarquinius quam bello promptior: duodecim namque Tusciae populos frequentibus armis subegit. Inde fasces trabeae curules anuli phalere paludamenta praetextae, inde quod aureo curru, quattuor equis triumphatur, togae pictae tunicaeque palmate, omnia denique decora et insignia, quibus imperii dignitas aeminet, sumpta sunt.

101 Servius Tullius deinceps gubernacula urbis invadit, nec obscuritas inhibuit quamvis matre serva creatum. Nam eximiam indolem uxor Tarquinii Tanaquil liberaliter educaverat et clarum fore visa circa caput flamma promiserat. Ergo inter Tarquinii mortem annitente regina substitutus in locum regis quasi in tempus regnum dolo partum sic egit industriae, ut iure adeptus videretur. 102 Ab hoc populus Romanus relatus in censum, digestus in classes, decuriis atque collegiis distributus, summaque regis sollertia ita est ordinata res publica, ut omnia patrimonii dignitatis aetatis artium officiorumque discrimina in tabulas referrentur ac sic maxima civitas minimae domus diligentia conteneretur.

103 Postremus fuit omnium regum Tarquinius, cui cognomen Superbo ex moribus datum. Hic regnum avitum, quod a Servio tenebatur, rapere maluit quam expectare, missisque in eum percussoribus scelere partam potestatem non melius egit quam adquisiverat. Nec abhorrebat moribus uxor Tullia, que, ut virum regem salutaret, supra cruentum patrem vecta carpento consternatos equos exegit. 104 Sed ipse in senatum caedibus, in plebem verberibus, in omnes superbia, que crudelitate gravior est bonis, grassatus cum sevitiam domi fatigasset, tandem in ostes conversus est. Sic valida Latio oppida capta sunt, Ardea, Ocricolum, Gavii, Suessa Pometia. Tum coque cruentus in suos. Neque enim filium verberare dubitavit, ut simulantis transfugam apud hostes hinc fides esset. 105 Quo a Gaviis ut voluerat recepto et per nuntios consulenti quid fieri vellet, eminentia forte papaverum capita virgula excutiens, cum per hoc interficiendos esse principes vellet intellegi, qua superbia sic respondit, ut senserant tamen. 106 De manubiis captarum urbium templum erexit. Quod cum inauguraretur, cedentibus ceteris diis, mira res dicitur extitisse: resistere Iuventas et Terminus. Placuit vatibus contumacia numinum, si quidem firma omnia et aeterna pollicebantur. Sed illud horrentius, quod molientibus edem in fundamentis humanum caput repertum est. Nec dubitavere cuncti monstrum pulcherrimum imperii sedem caputque terrarum promittere. 107 Tamdiu superbiam regis populus Romanus perpessus est, donec aberat libido: hanc ex liberis eius inportunitatem tolerare non potuit. Quorum cum alter ornatissimae feminae Lucretiae stuprum intulisset, matrona dedecus ferro expiavit, imperium regibus abrogatum.

108 Haec est prima aetas populi Romani et quasi infantia, quam habuit sub regibus septem, per annos, ut diximus, ccxliii, quadam fatorum industria tam variis ingenio, ut rei publicae ratio et utilitas postulabat. 109 Nam quid Romolo ardentius? Tali opus fuit, ut invaderet regnum. Quid Numa religiosius? Ita res poposcit, ut ferox populus deorum metu mitigaretur. Quid ille militiae artifex Tullus? Bellatoribus viris quam necessarius, ut acueret ratione virtutem. Quid aedificator Ancus? Vt urbem colonia extenderet, ponte iungeret, muro tueretur. 110 Iam vero ornamenta Tarquinii et insignia, quantam principi populo addiderunt ex ipso abitu dignitatem? Actus a Servio census quid effecit, nisi ut ipsa se nosset Romana res publica? Postremo Superbi illius inportuna dominatio nonnihil, immo vel plurimum profuit. Sic enim effectum est, ut agitatus iniuriis populus cupiditate libertatis incenderetur. 111 Mutataque regali dominatione ad consolum infulas se conferret; qui bini in annis singulis rem publicam gubernantes sequenti anno ab aliis venientibus succedebantur, scientesque se annis tantum singulis praeesse in populo taliter erga alios agebant, qualiter eos erga se acturos postea cupiebant. 112 Qui ordo usque ad Augustum Caesarem obtenuit privilegium, per viris dccccxvi in ann. cccclviii. Novem si quidem annos sine consulibus, sed tantum sub tribunos plebis fuit, quattuor sine iudicibus. 113 Nam post exactos reges annum unum quinis diebus singuli senatorum rem publicam obtenuerunt et tunc duobus creatis consulibus Bruto et Collatino ordinem in posterum usque ad Pansam et Sergium servaverunt per ann. praenotatos. 114 Et quia omnium consulum nomina actosque conscribere et mihi tedium et tibi, qui legis, fastidio fore praecavi, aliqua exinde praelibans milita supersedi, quod pene a nonnullis iam usurpatum esse breviatumque opus cognovi.

115 Igitur primi consolum Brutus et Collatinus, quibus ultionem sui moriens matrona mandaverat, populus Romanus ad vindicandum libertatis ac pudicitiae decus quodam quasi instinctu deorum concitatus regem repente destituit, bona diripit, agrum Marti suo consecrat, imperium in eosdem libertatis suae vindices transfert, mutato tamen, ut diximus, et iure et nomine. 116 Quippe ex perpetuo annuum placuit, ex singulari duplex, ne potestas solitudine vel mora corrumperetur, consulesque appellavit pro regibus, ut consulere civibus suis debere meminissent tantumque libertatis novae gaudium intercesserat, ut vix mutati status fidem caperent alterumque ex consulibus Lucretiae maritum tantum ob nomen et genus regium fascibus abrogatis urbem dimitterent. 117 Itaque substitutus Oratius Publicola summo studio annisus est ad augendam liberi populi maiestatem. Nam et fasces ei pro contione summisit et ius provocationis adversus ipsos dedit et ne species arcis offenderet, eminentes aedes suas in plana submisit. 118 Brutus vero favori civium etiam domus suae clade et parricidio velificatus est. Quippe cum studere de revocandis in urbem regibus liberos suos conperisset, protraxit in forum, et contione media virgis cecidit securique percussit, ut plane publicus parens in locum liberorum adobtasse sibi populum videretur.

119 Liber iam hinc populus Romanus prima adversus exteros arma pro libertate corripuit, mox pro finibus, deinde pro sociis, tum gloria et imperio, lacessentibus adsidue usque quaque finitimis: quippe cum patrii soli gliba nulla sit, sed statim hostile pomerium mediusque inter Latium adque Etruscos quasi in quodam bivio conlocatus omnibus portis in hostem incurreret, donec quasi contagio quodam per singulos itum est et proximis quibusque correptis totam Italiam sub se redigerunt. 120 Nam Porsenna rex Etruscorum ingentibus copiis aderat et Tarquinios manu reducebat. Hunc tamen quamvis et armis et fame urgueret occupatoque Ianiculo in ipsis urbis faucibus incubaret, sustenuit, reppulit, novissimae etiam tanta admiratione perculit, ut superior ultro cum pene victis amicitiae foedera feriret. 121 Nam Mucius Scevola Romanorum fortissimus regem per insidias in castris ipsius adgreditur. Sed ubi frustrato circa purpuratum eius ictu tenetur, ardentibus mox focis intulit manum terroremque geminat dolo. 'En, ut scias', inquid, 'quem virum effugeris: idem trecenti iuravimus'. Cum inter immane dictu hic interritus, ille trepidaret, tamquam manus regis arderet. 122 Sic quidem viri. Set ne sexus alter a laude cessaret, ecce et virginum virtus. Vna ex obsidibus regi data elapsa custodiae Cloelia per patrium flumen equitabat. Rex quidem tot tantisque virtutum territus monstris valere liberosque esse iussit. 123 Tarquinii tamen diu dimicaverunt, donec Arruntem filium regis manu sua Brutus occidit superque ipsum mutuo vulnere expiravit, plane quasi adulterum ad inferos usque sequeretur.

124 Nec secus Latini a Mamilio Tuscolano duce apud Regilli lacum expugnantur, vincuntur atque subiciuntur. Satricum adque Corniculum, Soraque et Alsium eorum urbes captas provinciaque effecta. De Verulis et Bobillis pudet, sed triumphavere Romani. Tibur nunc suburbanum et aestivae Praenestae deliciae nuncupatis in Capitolio votis petebantur: 125 idem tunc Fesulae quod Charrae nuper: idem nemus Aricinus, quod Hercylius saltus: Fregellae, quod Caesoriacum: Tiberis quod Eufrates. Curiolos quoque, pro pudor, victos adeo gloriae fuisse, ut captum oppidum Gneus Marcius Coriolanus quasi Numantiam aut Affricam nomini indueret. 126 Extant et parta de Antio spolia, que Menius in suggesto fori capta hostium classe suffixit: si tamen illa classis, nam sex fuere rostratae. Sed hic numerus illis initiis navale bellum fuit. Pervicacissimi tamen Latinorum Equi et Vulsci fuere et cotidiani, ut sic dixerim, hostes. 127 Et hos praecipue Titus Quintius domuit, ille dictator ab aratro, qui obsessa et pene iam capta Manlii consulis castra egregia. victoria recuperavit. Medium erat tempus forte sementis, cum patricium virum innixum aratro suo lictor in ipso opere depraehendit. 128 Inde in aciem profectus, ne quid a rustici operis imitatione cessaret, pecodum more sub iugum misit expeditioneque finita rediit ad bobes rursus triumphalis agricola. Fidem numinum, qua uelocitate! Intra quindecem dies captum peractumque bellum, prorsus ut festinasse dictator ad relictum opus videretur.

129 Pari tenore Veientes, Falesci et Fidenates tunc magno labore devicti sunt. Qui modo et si fuerint, non videntur. Que reliquiae? Quod vestigium? Laborat enim annalium fides, ut Veios, Faliscos, Fidenates fuisse credamus.

130 Galli autem Senones gens natura ferox, moribus incondita, ad hoc ipsa corporum mole, perinde armis ingentibus, adeo omni genere terribilis fuit, ut plane nata ad hominum interitum, urbium stragem videretur. Hi quondam ab ultimis terrarum oris et cingente omnia oceano ingenti agmine profecti cum iam media vastassent, positis inter Alpes et Padum sedibus, ne his quidem contenti, per Italiam baccabantur. 131 Tunc Clusium Tusciae urbem obsidebant, ubi pro sociis ac foederatis Romanus intervenit missis ex more legatis. Sed quod ius apud barbaros? Ferocius agunt et inde certamen. Conversi Galli a Clusio Romam. Quibus ad Alliam flumen cum exercitu Fabius consul occurrit. Non temere foedior cladis: itaque hunc diem fastis Roma damnavit. 132 Fuso exercitu Galli iam moenibus urbis adpropinquabant, ubi pene nulla erant praesidia. Tum igitur sic ut numquam alias apparuit illa vera Romana virtus. Iam primum maiores natu amplissimis usi honoribus in forum coeunt, ibi devovente pontifice diis se manibus consecrant statimque in suas quisque aedes regressi sic ut in trabeis erant et amplissimo cultu in curulibus sellis sese reposuerunt, ut cum venisset hostis, in sua quisque dignitate moreretur. 133 Pontifices autem et flamines quidquid religiosissimi in templis erat, partim in doleis refossa terra reconderunt, partim inposita plaustris secum Veios auferunt: virgines simul ex sacerdotio Vestae nudo pede fugientia sacra comitantur. Tamen excepisse fugientes unus e plebe fertur Atinius, qui depositis uxore et liberis virgines in plaustrum recepit. Adeo tunc quoque in ultimis religio publica privatis affectibus antecellebat. 134 Iuventus vero, quam satis constat vix mille hominum fuisse, duce Manlio arcem Capitolini montis insedit, obtestata ipsum quasi praesentem Iovem, ut quem ad modum ipsi ad defendendum templum occurrissent, ita ille virtutem eorum numine suo tueretur. 135 Aderant interim Galli apertamquae urbem adeunt. Ibi sedentibus in curulibus suis praetextatos senes velut deos geniosque venerati, mox eosdem, postquam esse homines liquebat, alioquin nihil respondere dignantes pari vecordia mactant facesque tectis iniciunt et totam urbem igni ferro manibus exaequant. 136 Sex mensibus (barbaros quis crederet?) circa montem unum pependerunt, nec diebus modo, sed noctibus coque omnia experti, cum tamen Manlius nocte subeuntis, clangore anseris excitatus a summa rupe deiecit, et ut spem hostibus demeret, quamquam in summa fame tamen ad speciem fiduciae, panes ab arce iaculatus est: 137 et stato quodam die per medias hostium custodias Fabium pontificem ab arce dimisit, qui solemne sacrum in Quirinali monte conficeret: atque ille per media hostium tela incolomis religionis auxilio rediit propitiosque deos renuntiavit. Novissime cum iam obsidio sua barbaros fatigasset, mille pondo auro recessum suum venditantes, .............................. ut omnia incendiorum vestigia Gallici sanguinis inundatione deleret.

138 Igitur pastorum quondam casa urbs enituit: post assertam a Manlio faciem restitutamque a Camillo acrius etiam vehementiusque in finitimos resurrexit. 139 Nec tamen contenti Romani suis eos moenibus expulisse. Cum per Italiam naufragia sua latius traherent, sic persecuti sunt, ductante Camillo, ut odiae nulla Senonum vestigia supersint. Semel apud Anienem trucidati, cum singulari certamine Manlius aureum torquem barbaro inter spolia detraxit, unde et Torquatus est dictus. 140 Iterum Pomptino agro, cum in simili pugna Valerius insidente galeae sacra alite adiutus rettulit spolia dictusque est ipse Corvinus. Nec non tamen post aliquod annos omnes reliquias eorum in Etruria ad lacum Vadi montis Dolabella delevit, ne quis extaret ex ea gente quae incensam a se Romanam urbem gloriaretur. 141 Conversoque a Gallis Manlio Torquato Latini experti sunt et devicti. 142 Indeque Savini, qui eorum belli socii ductante Tatio extitissent, a Curio Dentato consule subiecti, eorumque loca a Varanio fonte in Adriano tenus mari igni ferroque vastata, tantumque Romano populo addit opes, ut nec ipse posset aestimare qui vicerat.

143 Praecibus deinde Campaniae motus non pro se sed pro sociis Samnitas invadit. Omnium namque non modo Italiae tantum, sed pene toto orbe terrarum pulcherrima Campaniae plaga est. Nihil mollius caelo: denique bis floribus vernat. Nihil uberius solo: ideo Liberi Cererisque certamen dicitur. Nihil hospitalius mari: hic illi nobiles portus Caieta, Misenus, tepentes fontibus Baiae, Lucrinus et Avernus quaedam maris hostia. Hic amici vitibus montes Caurus Falernus Massicus et pulcherrimus cunctorum Vesubius Aetnaei ignis imitator. Vrbes ad mare Formiae Cumae Puteoli Herculaneum Pompei et ipsa caput urbium Capua, quondam inter tres maximas Romam Carthaginemque numerata. 144 Pro hac urbe, his regionibus populus Romanus Samnitas invadit, gentem, si opulentiam quaeras, aureis et argenteis armis et discolori veste usque ad ambitum armatam: si fallaciam, saltibus ferae et montium fraude grassantem: si rabiem ac furorem, sacris legibus humanisque hostiis in exitium urbis agitatam: si pertinaciam, sexies rupto foedere cladibusque ipsis animosiorem. Hos tamen quinquaginta annis per Fabios ac Papirios patres eorumque liberos ita subegit et domuit, ita ruinas ipsas urbium diruit, ut hodiae Samnium in ipso Samnio requiratur nec facile appareat materia quattuor et viginti triumphorum. 145 Maximae tamen nota et inlustris apud Caudinas forculas ex hac gente clades Veturio Postumioque consulibus accepta est. Clusum per insidias intra eum saltum exercitum, unde non posset evadere, stupens tanta occassione dux ostium Pontius Herineum patrem consuluit: et ille, mitteret omnes vel occideret sapienter, ut senior, suaserat: hic armis exutos mittere sub iugum maluit, ut nec amici forent beneficio et post flagitium hostes magis. 146 Itaque et consules statim magnifice voluntaria deditione turpitudinem foederis dirimunt et ultionem flagitans miles Papirio duce — orribile dictu — strictis ensibus per ipsam viam ante pugnam fuit et in congressu arsisse omnium oculos hostis auctor fuit. Nec prius finis caedibus datus, quam iugum sibi promissum Romani et duci Samnitum et hostibus reposuerunt.

147 Hactenus cum singulis gentibus, mox catervatim. Sic tamen coque par omnibus fuit. Etruscorum duodecem populi, Vmbrii in id tempus intacti antiquissimus Italiae populus, Samnitium reliqui in excidium Romani nominis repente coniurant. Erat terror ingens tot simul tantorumque populorum. Late per Etruriam infesta quattuor agminum signa volitabant. 148 Geminius interim saltus in medio, ante invius plane quasi Calydonius vel Herquinius, adeo terror erat, ut senatus consuli denuntiaret, ne tantum periculi ingredi auderet. Sed nihil horum terruit ducem, quin fratre praemisso exploraret accessus. Ille per noctem pastorali habitu speculatus omnia, refert tutum iter. 149 Sic Fabius Maximus periculosissimum bellum sine periculo explicuit. Nam subito inconditos atque palantes adgressus est captisque superioribus iugis in subiectos suo iure detonuit. Ea namque species fuit illius belli, quasi in terrigenas e caelo ac nubibus tela iacerentur. Nec incruenta tamen illa victoria. Nam oppressus in sinu vallis alter consolum Decius more patrio devotum diis manibus optulit caput, sollemnemque familiae suae consecrationem in victoriae praetium redegit.

150 Necdum Etrusco bello exempto mox sequitur Tarentinum, unum quidem in nomine, sed multiplex in victoriis. Hoc enim Campanos Apulos atque Lucanos et caput belli Tarentinos, id est totam pene Italiam, et cum his omnibus Pyrrum clarissimum Epyrotarum Greciae regem una veluti ruina pariter involuit, ut eodem tempore et Italiam consummaret et transmarinos triumphos auspicaretur. 151 Tarentus Lacedemoniorum opus, Calabriae quondam et Apuliae totiusque Lucaniae caput, cum magnitudine et muris portuque nobilis tum mirabili situ, quippe in ipsis Adriae maris faucibus posita in omnes terras Histriam Illyricum Epyron Achaiam Africam Siciliam vela dimittit. 152 Imminet portui ad prospectum maris positum theatrum, quod quidem causa miserae cupiditatis fuit omnium calamitatum. Ludos forte celebrabat, cum adremigantes litore Romanam classem vident atque ostem rati aemicant sine discrimine et insultant. Qui enim aut unde Romani? Nec satis. Aderat sine mora querillam ferens legatio: hanc quoque foede per obscenam turpemque dictu contumeliam violant: et hinc bellum. 153 Sed apparatus horribilis, cum tot simul populi pro Tarentinis consurgerent omnibusque vehementior Pyrrus, qui semigrecam ex Lacedemoniis conditoribus civitatem vindicaturus cum totis viribus Epyri Thessaliae Macedoniae incognitisque in id tempus elefantis mari terra viris equis armis, addito insuper ferarum terrore veniebat. 154 Apud Eracleam Campaniae fluviumque Lirem Laevino cons. prima pugna, que tam atrox fuit, ut Forentanee turmae prefectus Obsidius invectus in regem turbaverit coegeritque proiectis insignibus proelio excedere. Actum erat, nisi elefanti converso in spectaculo bello procucurrissent. Quorum cum magnitudine tum deformitate et novo odore simul ac stridore consternati equi cum incognitas sibi beluas amplius quam erant suspicarentur, fugam stragemque late dederunt. 155 In Apulia deinde apud Asculum melius dimicatum est Curio Fabricioque consulibus — iam quippe terror beluarum exoleverat et Gaius Numicius quartae legionis astatus unius promoscide abscisa mori posse beluas ostenderat. Itaque in ipsos pila congesta sunt et in turres vibratae faces tota hostium agmina ardentibus ruinis operuerunt. Nec alius cladi finis fuit quam nox dirimeret postremusque fugientium rex ipse a satellitibus humero saucius in armis suis referretur. 156 Lucaniae suprema pugna Sybarusinis quos vocant campis, ducibus hisdem quibus superius, sed tum tota victoria. Exitum, quem datura virtus fuit, casus dedit. Nam provectis in primam aciem rursus elefantis unum ex his pullum adacti in caput teli gravis ictus avertit, qui cum per stragem suorum recurrens stridore quereretur, mater agnovit et quasi vindicaret, exiliit, tum omnia circa quasi hostilia gravi mole permiscuit: ac sic eaedem ferae, que primam victoriam abstulerunt, secundam parem fecerunt, tertiam sine controversia tradiderunt. 157 Nec vero tantum armis et in campo, sed consiliis et domi coque intra urbem cum rege Pyrro dimicatum est. Quippe post primam victoriam intellecta Romana virtute statim desperavit armis, seque ad dolos contulit. Nam interemptos cremavit captivosque indulgenter habuit et sine pretio restituit missisque legatis in urbem omni modo annisus est, ut facto foedere in amicitiam reciperetur. 158 Sed et bello et pace et foris et domi omnem in partem Romana virtus tum se adprobavit nec alia magis quam Tarentina victoria ostendit populi Romani fortitudinem, senatus sapientiam, ducum magnanimitatem. 159 Nec alius pulchrior in urbem aut speciosior triumphus intravit. Ante hunc diem nihil praeter pecora Vulscorum, greges Savinorum, carpenta Gallorum, fracta Samnitium arma vidisset. Tum antem, si captivos aspiceres, Molossi Thessales Macedones Bruttius Apulus atque Lucanus: si pompam, aurum purpura signa tabulae Tarentinaeque diliciae. Sed nihil libentius populus Romanus aspexit quam illas quas timuerat cum turribus suis beluas, quae non sine sensu captivitatis summissis cervicibus victores equos sequebantur.

160 Post Tarentinam cladem domiti Picentes et caput gentis Asculum a Sempronio duce, qui tremente inter proelium campo, Tellurem deam promissa aede placavit.

161 Salentini vero Picentibus additi caputque his regionibus Brundisium inclyto portu Atilio duce, et in hoc certamine victoriae praetium templum sibi pastoria Pales ultro poposcit.

162 Postremi Italicorum in fidem venere Vulsini opulentissimi Etruscorum, implorantes opem adversus servos quondam suos, qui libertatem a dominis datam in ipsos erexerant translataque in se re publica dominabantur, sed hi quoque duce Fabio Gurgite poenas dederunt.

163 Domita subactaque Italia populus Romanus Appio Claudio consule primum fretum ingressus est fabulosis fame monstris estuque violentum, sed adeo non est exterritus, ut ipsam illam ruentis estus violentiam pro munere amplecteretur, quod velocitas navium mari iuvaretur, statimque ac sine mora Hyeronem Syracusanum tanta celeritate devicit, ut ille ipse prius se victum, quam hostem videret, fateretur. 164 Duellio Cornelioque consulibus etiam mari congredi ausus est. Tum quidem ipsa velocitas classis comparatae victoriae auspicium fuit. Intra enim sexagesimum diem quam caesa silva fuerat, centum sexaginta navium classis in anchoris stetit, ut non arte factae, sed quodam munere deorum conversae in naves atque mutatae arbores viderentur. Proelii vero forma miravilis, cum illas caeleres volucresque hostium naves hae graves tardaeque conpraehenderent. Longe illis nauticae artes detorquere remos et ludificari fuga rostra. Iniectae enim ferreae manus machinaeque validae ante certamen multum ab oste derisae coactique hostes quasi in solido decernere. 165 Victor ergo apud Liparas mersa aut fugata hostium classe primum illum maritimum egit triumphum. Cuius quod gaudium fuit, cum Duellius imperator non contentus unius diei triumpho per vitam omnem, ubi a cena rediret, praelucere funalia et praecinere sibi tibias iussit, quasi cotidie triumpharet. Prae tanta victoria leve huius proelii damnum fuit alter consulum interceptus Asina Cornelius, qui simulato colloquio evocatus atque ita oppressus fuit perfidiae Punicae documentum. 166 Calatino dictatore fere omnia praesidia Poenorum Agrigento Dripanis Panormo Eryce Lilybeoque detraxit. Trepidatum est semel circa Cameriniensium saltum: sed eximia virtute Calpurni Flammae tribuni militum evasimus. Qui lecta trecentorum manu insessum ab hostibus tumulum occupavit adeoque moratus ostes, dum exercitus omnis evaderet: ac sic pulcherrimo exitu Thermopylarum et Leonidae famam adaequavit, hoc inlustrior noster, quod expeditioni tantae superfuit et nihil inscripserit sanguine. 167 Lucio Cornelio Scipione cum iam Sicilia suburbana esset populi Romani provincia serpente latius bello Sardiniam adnexamque Corsicam transiit Olbiam. Ibi Ateriae urbis excidio incolas terruit adeoque omni terra et mari Poenos purgavit, ut iam victoriae nihil nisi Africa ipsa restaret. 168 Marco Atilio Regulo duce iam in Africam navigabat bellum. Nec defuerant qui in ipso Punico maris nomine ac terrore deficerent: insuper augente Natio tribuno metum, in quem nisi paruisset securi destricta imperator metu mortis navigandi fecit audaciam. Mox deinde ventis remisque prosperatum est tantusque terror hostici adventus Poenis fuit, ut apertis pene portis Chartago caperetur. 169 Prima prooemium belli fuit civitas Clypea: prima enim a Punico litore quasi arx et spectacula procurrit. Et haec et trecenta amplius castella vastata sunt. Nec cum hominibus, sed cum monstris quoque dimicatum est, cum quasi in vindictam Africae nata mirae magnitudinis serpens posita apud Bracadam castra vixaverit. 170 Sed omnium victor Regulus cum terrorem nominis sui latae circumtulisset, cumque magnam vim iuventutis ducesque ipsos aut cepisset aut haberet in vinculis classemque ingenti praeda onustam et triumpho gravem in urbem praemisisset, iam ipsam belli caput Chartaginem urguebat obsidione ipsisque portis inherebat. 171 Hic paululum circumacta fortuna est, tantum ut plura essent Romanae virtutis insignia, cuius fere magnitudo calamitatibus adprobatur. Nam conversis ad externa auxilia hostibus cum Xantyppum illis ducem Lacedemon misisset, a viro militiae peritissimo Regulus victus est, foedaque clades Romanisque usu incognita: nam vivus in manus hostium venit fortissimus imperator. 172 Sed ille quidem par tantae calamitatis fuit, nam nec Punico carcere infractus est nec legatione suscepta: quippe diversa quam hostis mandaverat censuit, ne pax fieret nec commutatio captivorum receperetur. Sed nec illo voluntario ad hostes suos redito nec ultimo sive carcere seu supplicio deformata maiestas. Immo his omnibus ammirabilior quid aliud quam victor de victoribus atque etiam, quia Chartago non cesserat, de fortuna triumphavit? Populus autem Romanus multo acrior intentiorque pro ultione Reguli quam pro victoria fuit. 173 Metello igitur consule conspirantibus artius Poenis et reverso in Siciliam bello apud Panormum sic hostes cecidit Romanus exercitus, ne amplius eam insulam adgredi cogitarent. Argumentum ingens victoriae centum circiter elefantorum captivitas. Sic quoque magnas praedas egit, ut gregem illum non bello, sed venatione cepisset. 174 Appius Claudius consul non ab hostibus sed a diis ipsis superatus est, quorum auspicia contempserat, ibi statim classe dimersa, ubi ille praecipitari pullos iusserat, quod pugnare ab his vetaretur. 175 Marcus Fabius Buteo classem iam in Africo mari apud Egimurum hostium in Italiam ultro navigantem cecidit. Quantusque tum triumphus tempestate intercidit, cum opulenta praeda classis adversis acta ventis naufragio suo Africam et Syrtis, omnium imperia gentium insularum litora implevit. Magna clades, sed non sine aliqua principis populi dignitate interceptam tempestate victoriam et triumphum perisse naufragio. Et tamen cum Punicae praedae omnibus promuntoriis insulisque fluitarent, populus Romanus et sic triumphavit. 176 Lutatio Catulo consule tandem bello finis inpositus apud insulas, quibus nomen Aecatae: nec maior alias in mari pugna: aderat quippe commeatibus exercito propugnaculis armis gravis classis et in ea quasi tota Chartago, quod ipsum exitio fuit. Romana classis prompta levis expedita et quodam genere castrensis ad similitudinem pugnae equestris sic remis quasi avenis agebatur et in hos vel illos ictus mobilia rostra speciem viventium praeferebant. Itaque momento temporis laceratae hostium rates totum inter Siciliam Sardiniamque pelagus naufragio suo operuerunt. Tanta denique fuit illa victoria, ut de excidendis hostium moenibus non quaereretur. Supervacuum visum est in arcem murosque saevire, cum iam in mari esset deleta Chartago.

177 Peracto si quidem Punico et nec dum quantulum respirato sequitur Liguricum. Nam Ligures hi imis Alpium iugis adhaerentes inter Varum Magramque amnem implicitos dumis silvestribus victitabant, quos pene maius fuit invenire quam vincere. Tuti si quidem locis et fuga durum atque velox genus ex occasione latrocinia magis quam bella faciebant. Itaque cum diu multumque eluderent saltu viis Decilates Oxuvii Buriates Ingauni, tandem Fulvius latebras eorum igni sepsit, Bebius vero in plana deduxit, Postumius ita exarmavit, ut vix reliquerit ferrum, quo terra coleretur.

178 Post quos mox Galli. Insubribus et his Alpium incolis animi ferarum, corpora plus quam humana erant, sed experimento depraehensum est. Quippe virtus eorum sicut primo impetu maior quam virorum est, ita sequens minor quam feminarum. Alpina corpora humente caelo educata habent quiddam simile nivibus suis: cum mox caluere pugna, statim in sudorem eunt et levi motu quasi sole laxantur. 179 Hi saepe et alias et Brittomaro duce non prius posituros se baltea quam Capitolium ascendissent iuraverant. Factum autem est, et victos eos Emilius in Capitolio discinxit. Et quod dux eorum de Romano militi praedam Marti suo torquem aureum devotasset, intercepit Iuppiter votum et de eius ipsius Ariobistonis relicorumque Gallorum torquibus aureum tropeum Iovi erexit Flamminius. Rex quoque eorum Viridomarus Romana arma Vulcano promisserat: aliorsum vota ceciderunt. Occiso enim eo Marcellus tertio post patrem Romulum Feretrio Iovi opima suspendit.

180 Illyres autem, id est Veneti, seu Liburnes sub extremis Alpium radicibus agunt inter Arsiam Titulumque flumen longissimae per totum Adriani maris litus effusi. Hi regnante Teutana muliere populationibus non contenti licentiae scelus addiderunt. Legatos quippe Romanos, ob ea quae deliquerant iure agentes, ne gladio quidem, sed ut victimas securi percutiunt, praefectos navium igni conburunt idque quo indignius foret, mulier imperavit. Itaque Gneo Fulvio Gentimalo duce late domantur. Strictae secures in principum colla legatorum manibus litavere.

181 Post primum autem Punicum bellum vix quadriennium requies: ecce alterum bellum, minus quidem spatio — nec enim amplius xviii annos tenens — sed adeo cladium atrocitate terribilis, ut si quis conferat damna utriusque populi, similior victo sit populus ille qui vicit. Vrebat nobilem populum mare ablatum, raptae insulae, dare tributa quae iubere consueverat. Hinc ultionem puer Annibal ad aram patris iuraverat, nec morabatur. 182 Igitur in causa belli Saguntus electa est, velut Spaniae civitas et opulenta fideique erga Romanos magnum quidem, sed triste monumentum. Quam in libertatem communi foedere exceptam Annibal, causas novorum motuum quaerens, et suis et suorum manibus evertit, ut Italiam sibi rupto foedere aperiret. Summa foederum Romanis religio est: itaque ad auditum sociae civitatis obsidium, memores icti cum Poenis quoque foederis, non statim ad arma procurrunt, dum prius more legitimo quaeri malunt. Interim iam novem mensibus fessi fame machinis ferro, versa denique in rabiem fide, immanem in foro excitant rogum, tum desuper se suosque cum omnibus opibus suis ferro et igni conrumpunt. 183 Huius tantae cladis autor Annibal poscitur. Tergiversantibus Poenis dux legationis: 'quae', inquid, 'mora est?' Fabius: 'in hoc ego sinu bellum pacemque porto, utrum elegitis?' Subclamantibus 'bellum'; 'bellum igitur', inquid, 'accipite'. Et excusso in media curia togae gremio non sine horrore, quasi plane sinu bellum ferret, effudit. 184 Similis exitus belli initiis fuit. Nam quasi has inferias sibi Saguntinorum ultimae dirae in illo publico parricidio incendioque mandassent, ita manibus eorum vastatione Italiae, captivitatae Africae, ducum et regum qui id gessere bellum exitio parentatum est. Igitur ubi semel se in Spaniam movit illa gravis et luctuosa Punici belli vis atque tempestas distinatumque Romanis iam diu fulmen Saguntino igne conflavit, statim quodam impetu rapta medias perfraegit Alpes et in Italiam ab illis fabolusae altitudinis nivibus velud caelo missa discendit. 185 Ac primi quidem impetus turbo inter Padum atque Ticinum valido statim fragore detonuit. Tum Scipione duce fusus exercitus: saucius etiam ipse venisset in hostium manus imperator, nisi protectum patrem praetextatus ammodum filius ab ipsa morte rapuisset. Hic erit Scipio, qui in exitum Africae crescit, nomen ex malis eius habiturus. 186 Ticino Trevia succedit. Hic secunda Punici belli procella desaevit Sempronio consulae. Tum callidissimi hostes frigidum et nivalem nancti diem cum se ignibus prius, oleo quoque fovissent — horribilae dictu — homines a meridiae et sole venientes nostra nos hieme vicerunt. 187 Tharsymenus lacus tertium fulmen Annibalis imperatore Flamminio. Ars nova Punicae fraudis: quippe nebula lacus palustribusque virgultis tectus equitatus terga subito pugnantium invasit. Nec de diis possumus queri: imminentem temerario duci cladem praedixerant insidentia signis examina et aquilae prodire nolentes commissamque aciem secutus terrae tremor, nisi illum horrorem soli aequitum virorumque discursus et mota vehementius arma fecerunt. 188 Quartum, id est pene ultimum vulnus imperii Cannae, ignobilis Apuliae vicus, sed magnitudine cladis emersit, et sexaginta milium caede parta nobilitas. Ibi in excidium infelicis exercitus dux terra caelum dies tota rerum natura consensit. Si quidem non contentus simulatis transfugis Annibal, qui mox terga pugnantium caeciderant, insuper callidus imperator in patentibus campis observato loci ingenio, quod et sol ibi acerrimus et plurimus pulvis et eurus ab oriente semper quasi ad constitutum, ita instruxit aciem, ut, Romanis adversus haec omnia obversis, secundum caelum tenens vento pulvere et sole pugnaret. Itaque duo maximi exercitus caesi ad hostium satietatem, donec Annibal diceret militi suo 'parce ferro'. 189 Ducum fugit alter, alter occisus est, dubium uter maiore animo: Paulum puduit, Varro non disperavit. Documenta cladis cruentus aliquamdiu Aufidus: pons de cadaveribus iussu ducis factus in torrente Vergello: modii duo anulorum Chartaginem missi dignitasque aequestris taxata mensura. 190 Dubium deinde non erit, quin ultimum illum diem habitura fuerit Roma quintumque intra diem epulari Annibal in Capitolio potuerit — sicut Poenum illum dixisse Maharbalem Bomilcari ferunt — si Annibal, quemadmodum sciret vincere, sic uti victoria scisset. Sed tum quidem illum, ut dici vulgo soled, aut fatum urbis imperaturae aut ipsius mens mala et aversi a Chartagine dii in diversum abstulerunt. 191 Cum victoria posset uti, frui maluit relictaque Roma Campaniam Tarentumque perrexit, ubi mox et ipse et ipsius exercitus ardor elanguit, adeo ut vere dictum sit Capuam Annibali Cannas fuisse. Si quidem invictum Alpibus indomitumque armis Campani — quis crederet — soles et tepentes fontibus Baiae subegerunt. 192 Permissum est interim respirare Romanis et quasi ab inferis emergere. Arma non erant: detracta sunt templis. Deerat iubentus: in sacramentum liberata servitia. Aegebat aerarium: opes suas senatus in medium libens protulit, nec praeter quod in bullis singulisque anulis erat quicquam sibi auri reliquerunt. Aeques secutus exemplum imitateque aequitem tribus, denique vix suffecere tabulae, vix scribarum manus Leuino Marcelloque consulibus, cum privatorum opes in publicum referrentur. 193 Quid autem? In elegendis magistratibus quae centuriarum sapientia, cum iuniores a senioribus consilium de creandis consulibus petierunt? Quippe adversus ostem totiens victorem, tam callidum non virtute tantum, sed suis etiam pugnare consiliis oportebat prima redeuntis et ut ita dixerim reviviscentis imperii spes Fabius fuit, 194 qui novam de Annibale victoriam commentus est non pugnare. Hinc illi cognomen novum et rei publicae salutare cunctator: hinc illud ex populo, ut imperii scutum vocaretur. Itaque per Samnium totum, per Falernos Gauranosque saltus sic maceravit Annibalem, ut quia frangi virtute non poterat, mora comminueretur. 195 Inde Claudio Marcello duce etiam congredi ausus est, comminus venit et perpulit in Campania sua et ab obsidione Nolae urbis exclusit. Ausus est et Sempronio Graccho duce per Lucaniam sequi et praemere terga caedentis, quamvis tum, o pudor, servili pugnaret exercitu — nam hucusque tot mala conpulerunt — sed libertate donati de servitute Romanos fecerunt. O horribilem in tot adversis fiduciam, o singularem animum ac spiritum populi Romani. Tam artis afflictisque rebus, ut de Italia sua dubitare debuisset, ausus tamen est in diversa respicere, cumque hostis in iugulo per Campaniam Apuliamque volitaret mediamque iam de Italia Africam faceret, eodem tempore et hunc sustinebat et in Siciliam Sardiniam Spaniamque divisa per terrarum orbem arma mittebat. 196 Sicilia mandata Marcello. Nec diu restitit: tota enim insula in una urbe superata est. Grande illud et ante id tempus invictum caput Syracusae quamvis Archimedis ingenio defenderentur, aliquando cesserunt. Longe illi treplix murus totidemque arces, portus ille marmoreus et fons caelebratus Arethusae, nisi quod actenus profuere, ut pulchritudini victae urbis parceretur. 197 Sardiniam Gracchus arripuit. Nihil illi gentium feritas Insanorumque — nam sic vocantur — immanitas montium profuere. Saevitum in urbes urbemque urbium Caralim, ut gens contumax vilisque mortis saltim desiderio patrii soli domaretur. 198 In Spaniam vero missi Gneus et Publius Scipiones pene totam Poenis eripuerunt provinciam. Sed insidiis Punicae fraudis oppressi rursum amiserant, magnis quidem illi proeliis cum Punicas opes caecidissent. Sed Punicae fraudis insidiae alterum ferro castra metantem, alterum cum evasisset in turrem cinctum facibus oppresserunt. Igitur in ultionem patris ac patrui missus cum exercitu Scipio, cui iam grande nomen de Africa fata decreverant, bellatricem illam viris armisque nobilem Spaniam, illam seminarium hostilis exercitus, illam iam Annibalis eruditricem — incredibile dictu — totam a Pyrineis montibus in Herculis columnas, in Oceanum recuperavit. Nescias citius an felicius. Quam velociter, quattuor anni fatentur: quam facile, vel una civitas probat: eodem quidem quo obsessa est, eodem die capta est omenque Africanae victoriae fuit, quod tam facile victa est Spaniae Chartago. 199 Certum est tamen ad profligandam provinciam maxime proficisse singularem ducis sanctitatem, quippe qui captivos pueros puellasque praecipuae pulchritudinis barbaris restitueret, ne in conspectum suum quidem passus adduci, ne quid de virginitatis integritate delibasse saltim oculis videretur. 200 Haec in diversa terrarum populus Romanus. Nec ideo tamen visceribus Italiae inhaerentem submovere poterat Annibalem. Pleraque ad ostem defecerant, et dux acerrimus contra Romanos Italicis coque viribus utebatur. Iam tamen eum plerisque oppidis et regionibus excussere Romani. Iam Tarentum retulerant, iam et Capua sedis, domus et patria altera Annibalis tenebatur, cuius amissio tantum Poeno duci dolorem dedit, ut inde totis viribus Romam converteretur. 201 O populum dignum orbis imperio dignumque omnium favore et ammiratione hominum ac deorum! Conpulsus ad ultimos metus ab incepto non desistit et de sua urbe sollicitus Capuam tamen non omisit, sed parte exercitus sub Appio consule relicta, parte Flaccum in urbe secuta absens simul praesensque pugnabat. 202 Quid ergo miramur moventi castra a tertio lapide Annibali iterum ipsos deos restitisse? Tanta enim ad singulos illius motus vis imbrium effusa est, tanta ventorum violentia coorta est, ut divinitus hostem submoveri non a caelo, sed ab urbis ipsius moenibus et Capitulio videretur. Itaque fugit et cessit et in ultimum se Italiae recepit sinum, cum urbem tantam non adoratam reliquisset. 203 Si quidem ab Spania Hasdrubal frater Annibalis cum exercitu novo, novis viribus, nova belli mole veniebat. Actum est procul dubio, si vir ille se cum fratre iuncxisset. Sed hunc quoque tantum quod ab Alpe descenderat apudque Metaurum castra metantem Claudius Nero cum Livio Salinatore debellat. Nero in ultimo Italiae angulo submoverat Annibalem: Livius in diversissimam partem, id est in ipsas nascentis Italiae fauces signa converterat. 204 Tanto, id est omni qua longissima est Italia solo interiacente quo consilio, qua celeritate consules castra coniuncxerint inopinatumque hostem conlatis signis oppresserint neque id fieri Annibal senserit, difficile dictu est. Certe Annibal re cognita cum proiectum fratris caput ad sua castra vidisset, 'agnosco', inquid, 'infelicitatem Chartaginis'. Haec fuit illius viri non sine praesagio quodam fati inminentis prima confessio. 205 Iam certum erat Annibalem etiam ipsius confessione posse vinci. Sed tot rerum prosperarum fiducia plenus populus Romanus magni aestimabat asperrimum hostem in sua Africa debellare. Duce igitur Scipione in ipsam Africam tota mole conversus imitari coepit Annibalem et Italiae suae clades in Africam vindicare. Quas ille, dii boni! Hasdrubalis cupias fudit! Quos Syphacis Numidici regis equitatus! Quae quantaque utriusque classis castra facibus inlatis una nocte delevit! Denique iam non a tertio lapide, sed ipsas Chartaginis portas obsidione quatiebat. 206 Sic factum, ut herentem atque incubantem Italiae extorqueret Annibalem. Non fuit maior sub imperio Romano dies quam ille, cum duo omnium et ante et postea ducum maximi duces, ille Italiae, hic Spaniae victor collatis comminus signis direxere aciem. Sed et colloquium fuit inter ipsos de legibus pacis. Steterunt diu mutua ammiratione defixi: ubi vero de pace non convenit, signa cecinere. 207 Constat utriusque confessione nec melius instrui aciem nec acrius potuisse pugnari. Hoc Scipio de Annibalis, Annibal de Scipionis exercitu praedicaverunt. Sed tamen Annibal cessit praemiumquae victoriae Africa fuit. Et secutus Africam statim terrarum orbis.

208 Post Africam iam vinci neminem puduit, sed aequo iure ubique subactae. Primum igitur Levino consule populus Romanus Ionium mare ingressus tota Greciae litora velut triumphanti classe peragravit. Spolia quippe Siciliae Sardiniae Africae preferebat et manifestam victoriam, quam nata in praetoria puppi laurus pollicebatur. Aderat sponte in auxilium Attalus rex Pergamenorum, aderant et Rodii nauticus populus, quibus a mari, consul a terris omnia equis virisque quatiebat. 209 Bis victus, bis fugatus rex Macedonum, bis exutus castris, cum tamen nihil terribilius Macedonibus fuit ipso vulnerum aspectu, quae non spiculis nec sagittis nec ullo Greculo ferro, sed ingentibus pilis nec minoribus adacta gladiis ultra mortem patebant. Enim vero Flamminio duce populus Romanus invios antea Chaonum montes Saumque amnem per abrupta vadentem et ad ipsa Macedoniae claustra penetravit. Introisse victoria fuit. Nam postea numquam ausus congredi rex ad tumulos, quos Cynocephalos vocant, uno ac ne hoc quidem iusto proelio oppremitur.

210 In Numidia tunc amici populi Romani regnabant. Sed Iugurtha contra se bellum movit Romanorum propter necem Aterbalae et Empsalae Mecipsae liberos expugnataque est primum a Metello consule, dehinc a Mario domita. Mauretaniam vero Buccho rex tuebatur. 211 Sed cum subiectio omnium Maurorum facta est, Iubas rex, quae pugnae fuisset occasio, mox superatum se sensit, veneno hausto defecit omnisque Mauretania Romanis subacta. Tripolis namque et utraeque Maurataniae Sitifensis et Caesariensis similiter Romano iurae, ceterorum formidine tacti, ultro se subegerunt.

212 Spanias quamvis, ut superius diximus, Saguntina cladis ab amicitiis Romanorum segregasset, Scipio tamen eos tam gratia quam virtute rursus Romanis coniuncxit rursusque resistentibus Sylla consul sedavit. Celtiberes similiter cum Numantinis adversus Romanos insurgentes Scipio iunior sedavit, conpescuit atque pene subvertit. 213 Cantabri et Astures confisi montium suorum munimine dum resistere moliuntur, plenissime demoliti sunt et in provinciam redacti, Tarraconenses Lysitani Gallicii Chartaginisii et Seticaniae contra promuntorium Africae sitae omnes uno pene proelio superatae et in provincias Romanas descriptae sunt.

214 Epyrotae, qui Inlyrico, quamvis cum Pyrrho rege suo contra Italiam conspirassent, tamen primum pace molliti, secundo et tertio rebellantes cum Achivis et Thessaliis edomiti Romano iugo subacti sunt. 215 Macedonia namque primum sub Philippum, deinde sub Perseo, tertio sub Pseudophilippo arma contra se provocavit Romana, oppressaque primo a Flamminio consule, secundo a Paulo, tertio a Metello superata colla submisit Romanaque provincia facta. 216 Illyriam autem Gentione suo rege Macedonibus auxiliantibus vicit Romanorum Lucius praetor et in provinciam redegit. Dardanos Mysosque Curion primum proconsul edomuit primusque omnium Romanorum Danubium amnem usque profectus cuncta eius loca vastavit. Pannonum quoque regem in certamine superans idem Lucius redegit in provinciam utrasque Pannonias. Amantinos autem, qui inter Saum Draumque flumina insident, rege eorum interempto ipsa vice Romanam fecit provinciam.

217 Marcomanni namque et Quadi in illa Valeria, que inter Draum Danubiumque interiacet, ab eodem tunc ductore oppressi finesque inter Romanos et barbaros Augustas Vindicas per Noricum Moesiamque dispositae. Daces autem post haec iam sub imperio suo Traianus, Decebalo eorum rege devicto, in terras ultra Danubium, quae habent mille milia spatia, in provinciam redegit. Sed Gallienus eos dum regnaret amisit Aurelianusque imperator evocatis exinde legionibus in Mysia conlocavit ibique aliquam partem Daciam mediterraneam Daciamque ripensem constituit et Dardaniam iunxit. 218 Illyricus autem cuncta per partes quidem et membra devicta ad unum tamen corpus apta est, quae habet intra se provincias xviii et sunt Norici duo, Pannonias duas, Valeria, Suavia, Dalmatia, Moesia superior, Dardania, Dacias duas, Macedonia, Thessalia, Achaia, Epyros duos, Praevales, Creta, simul xviii.

219 Thracias autem non aliter nisi occasio Macedonici belli fecit adgredere. Diri namque homines omniumque gentium ferocissimi sunt Thraces, quorum saevitiam pariter habent et Scordisci et Emimontii Asticique, ob quorum immanitatem Romani multa et gravia pertulerunt, crebrisque certatibus exercitus caesus. Ad postremum a Marco Didio et ipsi subacti, et loca eorum in provinciam redacta, iugum excepit Romanum. 220 Nam Marcus Drusus intus eos in montibus eorum contrivit, Minucius in Ebro amne eorum multos extinxit et vicit. Rodopeni per Appium Claudium devicti sunt et civitates maritimas Europae, quae dudum Romanae fuissent et postmodum rebellassent, Marcus Romanis subegit Lucullus: 221 si quidem primus in Thracia contra Bessos pugnans eos qui in fortitudine famaque praeibant devicit Emimontiosque debellans, Pulpudeva, quae nunc Philippopolis, et Vscudama, quae Adrianopolis vocitantur, in Romanorum redegit dominio. Similiterque capiens et civitates, quae litori Pontico inherebant, id est Apollonia Galato Parthenopolim Thomos Istro, omniaque loca usque ad Danubium subdens Scythis ostendit Romanorum virtutem.

222 Hactenus ad partes occiduas: nunc que in Eoa plaga acta sunt percurramus. Primum quidem in Asia locum Romani hereditario iure invenerunt. Nam Attalus rex amicissimus populi Romani humanis rebus excedens per testamentum suum Romanos suo in regno heredes constituit: quam pene non ante Romanus populus adiit, nisi et suo labore vicina loca cepisset, id est Lydia Caria Ellispontu utrasque Frigias. 223 Nam Rodus opinatissima insula et totius Atriae insularum metropolis cum pene omnibus Cycladibus, arma pertimescens Romana, iam dudum se foederatam populo illi coniuncxerat et nabali bello solacia condonabat. Cum quibus Servilius proconsul directus quasi piratico bello obtenuit tamen Pamphyliam, Lyciam Pisidiamque devicit fecitque provinciam. Bithiniam vero Nicomedis rex moriens testamentali voce Romanis reliquid.

224 Gallogreciam autem, id est Galatiam, Syriaci belli ruina convoluit. Fuit namque inter auxilia regis Anthiochi: an fuisse cupidus triumphi Manlius Visus simulaverit, dubium est. Duobus itaque proeliis fusi fugatique sunt, quamvis sub adventu ostis relictis sedibus in altissimos se montes recepissent. Coloscobegi Olympum, Tectosagi Magaba insederant. Vtrimque fundis sagittisque detracti in perpetuam se pacem dediderunt: sed alligati miraculo quodam fuere, cum catenas morsibus et ore temptassent, cum offucandas in vicem fauces prebuissent. Nam Orgiacontis uxor a centurione stuprum passa memorabili exemplo custodiam evasit revulsumque adulteri hostis caput ad maritum reportavit. 225 Deiotarum si quidem amicum senatus praefecit Galatiae. Sed post haec Caesar eos redegit fecitque in provincias. Cappadoces quoque sub Epafra rege constituti primum per legatos suos Romanorum amicitias petierunt, dehinc Acuriobarzane rege succedente et a Mitridate expulso ultro se Romano servitio dediderunt magnamque civitatem suam Mazacam in honore Caesaris Caesaream appellaverunt. Post haec iterum sub Claudio imperatore rex eorum Archelaus Romae adveniens quasi amicus populi Romani ibique defunctus testamentali voce Cappadociam Romanis reliquid et sic iam ex integro in provinciam facta est. 226 Pontus a Pompeio devicta cum suo rege Mitridate et facta provincia est. Paflagoniae Pylemenis rex amicus populi Romani, a multis dum inquietaretur, Romanorum petiit auxilium. Se quoque dum de inimicis ulcisceretur, defunctus Romanos per testamentum heredes reliquid.