LIBER I
[1] Saepe et multum hoc
mecum cogitavi, bonine an mali plus attulerit hominibus et civitatibus copia
dicendi ac summum eloquentiae studium. Nam cum et nostrae rei publicae
detrimenta considero et maximarum civitatum veteres animo calamitates colligo,
non minimam video per disertissimos homines invectam partem incommodorum; cum
autem res ab nostra memoria propter vetustatem remotas ex litterarum monumentis
repetere instituo, multas urbes constitutas, plurima bella restincta,
firmissimas societates, sanctissimas amicitias intellego cum animi ratione tum
facilius eloquentia comparatas.
Ac me quidem diu cogitantem ratio ipsa
in hanc potissimum sententiam ducit, ut existimem sapientiam sine eloquentia parum
prodesse civitatibus, eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque,
prodesse numquam. Quare si quis omissis rectissimis atque honestissimis studiis
rationis et officii consumit omnem operam in exercitatione dicendi, is inutilis
sibi, perniciosus patriae civis alitur; qui vero ita sese armat eloquentia, ut
non oppugnare commoda patriae, sed pro his propugnare possit, is mihi vir et
suis et publicis rationibus utilissimus atque amicissimus civis fore videtur.
[2] Ac si volumus huius
rei, quae vocatur eloquentia, sive artis sive studii sive exercitationis
cuiusdam sive facultatis ab natura profectae considerare principium, reperiemus
id ex honestissimis causis natum atque optimis rationibus profectum.
Nam fuit quoddam tempus, cum in agris
homines passim bestiarum modo vagabantur et sibi victu fero vitam propagabant
nec ratione animi quicquam, sed pleraque viribus corporis administrabant,
nondum divinae religionis, non humani officii ratio colebatur, nemo nuptias
viderat legitimas, non certos quisquam aspexerat liberos, non, ius aequabile
quid utilitatis haberet, acceperat. Ita propter errorem atque inscientiam caeca
ac temeraria dominatrix animi cupiditas ad se explendam viribus corporis
abutebatur, perniciosissimis satellitibus.
Quo tempore quidam magnus videlicet vir
et sapiens cognovit, quae materia esset et quanta ad maximas res opportunitas
in animis inesset hominum, si quis eam posset elicere et praecipiendo meliorem
reddere; qui dispersos homines in agros et in tectis silvestribus abditos
ratione quadam conpulit unum in locum et congregavit et eos in unam quamque rem
inducens utilem atque honestam primo propter insolentiam reclamantes, deinde
propter rationem atque orationem studiosius audientes ex feris et inmanibus mites
reddidit et mansuetos.
[3] Ac mihi quidem hoc
nec tacita videtur nec inops dicendi sapientia perficere potuisse, ut homines a
consuetudine subito converteret et ad diversas rationes vitae traduceret.
Age vero urbibus constitutis, ut fidem
colere et iustitiam retinere discerent et aliis parere sua voluntate
consuescerent ac non modo labores excipiendos communis commodi causa, sed etiam
vitam amittendam existimarent, qui tandem fieri potuit, nisi homines ea, quae
ratione invenissent, eloquentia persuadere potuissent? Profecto nemo nisi gravi
ac suavi commotus oratione, cum viribus plurimum posset, ad ius voluisset sine
vi descendere, ut inter quos posset excellere, cum iis se pateretur aequari et
sua voluntate a iucundissima consuetudine recederet, quae praesertim iam
naturae vim optineret propter vetustatem.
Ac primo quidem sic et nata et progressa
longius eloquentia videtur et item postea maximis in rebus pacis et belli cum
summis hominum utilitatibus esse versata; postquam vero commoditas quaedam,
prava virtutis imitatrix, sine ratione officii dicendi copiam consecuta est,
tum ingenio freta malitia pervertere urbes et vitas hominum labefactare
assuevit.
Atque huius quoque exordium mali,
quoniam principium boni diximus, explicemus.
[4] Veri simillimum
mihi videtur quodam tempore neque in publicis rebus infantes et insipientes
homines solitos esse versari nec vero ad privatas causas magnos ac disertos
homines accedere, sed cum a summis viris maximae res administrarentur, arbitror
alios fuisse non incallidos homines, qui ad parvas controversias privatorum
accederent. Quibus in controversiis cum saepe a mendacio contra verum stare
homines consuescerent, dicendi assiduitas induit audaciam, ut necessario
superiores illi propter iniurias civium resistere audacibus et opitulari suis
quisque necessariis cogeretur. Itaque cum in dicendo saepe par, nonnumquam
etiam superior visus esset is, qui omisso studio sapientiae nihil sibi praeter
eloquentiam comparasset, fiebat, ut et multitudinis et suo iudicio dignus, qui
rem publicam gereret, videretur. Hinc nimirum non iniuria, cum ad gubernacula
rei publicae temerarii atque audaces homines accesserant, maxima ac miserrima
naufragia fiebant. Quibus rebus tantum odii atque invidiae suscepit eloquentia,
ut homines ingeniosissimi, quasi ex aliqua turbida tempestate in portum, sic ex
seditiosa ac tumultuosa vita se in studium aliquod traderent quietum.
Quare mihi videntur postea cetera studia
recta atque honesta per otium concelebrata ab optimis enituisse, hoc vero a
plerisque eorum desertum obsolevisse tempore, quo multo vehementius erat
retinendum et studiosius ad augendum.
[5] Nam quo indignius
rem honestissimam et rectissimam violabat stultorum et improborum temeritas et
audacia summo cum rei publicae detrimento, eo studiosus et illis resistendum
fuit et rei publicae consulendum. Quod nostrum illum non fugit Catonem neque
Laelium neque eorum, ut vere dicam, discipulum Africanum neque Gracchos
Africani nepotes: quibus in hominibus erat summa virtus et summa virtute
amplificata auctoritas et, quae et his rebus ornamento et rei publicae
praesidio esset, eloquentia.
Quare meo quidem animo nihilo minus
eloquentiae studendum est, etsi ea quidam et privatim et publice abutuntur; sed
eo quidem vehementius, ne mali magno cum detrimento bonorum et communi omnium
pernicie plurimum possint, cum praesertim hoc sit unum, quod ad omnes res et
privatas et publicas maxime pertineat, hoc tuta, hoc honesta, hoc inlustris,
hoc eodem vita iucunda fiat. Nam hinc ad rem publicam plurima commoda veniunt,
si moderatrix omnium rerum praesto est sapientia; hinc ad ipsos, qui eam adepti
sunt, laus, honos, dignitas confluit; hinc amicis quoque eorum certissimum et
tutissimum praesidium comparatur.
Ac mihi quidem videntur homines, cum
multis rebus humiliores et infirmiores sint, hac re maxime bestiis praestare,
quod loqui possunt. Quare praeclarum mihi quiddam videtur adeptus is, qui, qua
re homines bestiis praestent, ea in re hominibus ipsis antecellat. Hoc si forte
non natura modo neque exercitatione conficitur, verum etiam artificio quodam
comparatur, non alienum est videre, quae dicant ii, qui quaedam eius rei
praecepta nobis reliquerunt.
Sed antequam de praeceptis oratoriis
dicimus, videtur dicendum de genere ipsius artis, de officio, de fine, de
materia, de partibus. Nam his rebus cognitis facilius et expeditius animus
unius cuiusque ipsam rationem ac viam artis considerare poterit.
[6] Civilis quaedam
ratio est, quae multis et magnis ex rebus constat, eius quaedam magna et ampla
pars est artificiosa eloquentia, quam rhetoricam vocant. Nam neque cum iis
sentimus, qui civilem scientiam eloquentia non putant indigere, et ab iis, qui
eam putant omnem rhetoris vi et artificio contineri, magnopere dissentimus.
Quare hanc oratoriam facultatem in eo genere ponemus, ut eam civilis scientia
partem esse dicamus. Officium autem eius facultatis videtur esse dicere
adposite ad persuasionem; finis persuadere dictione. Inter officium et finem hoc
interest, quod in officio, quid fieri, in fine, quid effici conveniat,
consideratur. Ut medici officium dicimus esse curare ad sanandum apposite,
finem sanare curatione, item, oratoris quid officium et quid finem esse
dicamus, intellegimus, cum id, quod facere debet, officium esse dicimus, illud,
cuius causa facere debet, finem appellamus.
[7] Materiam artis eam
dicimus, in qua omnis ars et ea facultas, quae conficitur ex arte, versatur, ut
si medicinae materiam dicamus morbos ac vulnera, quod in his omnis medicina
versetur, item, quibus in rebus versatur ars et facultas oratoria, eas res
materiam artis rhetoricae nominamus. Has autem res alii plures, alii pauciores
existimarunt. Nam Gorgias Leontinus, antiquissimus fere rhetor, omnibus de
rebus oratorem optime posse dicere existimavit; hic infinitam et inmensam huic
artificio materiam subicere videtur.
Aristoteles autem, qui huic arti plurima
adiumenta atque ornamenta subministravit, tribus in generibus rerum versari
rhetoris officium putavit, d e m o n s t r a t i v o, d e l i b e r a t i v o,
i u d i c i a l i. Demonstrativum est, quod tribuitur in alicuius certae
personae laudem aut vituperationem; deliberativum, quod positum in
disceptatione civili habet in se sententiae dictionem; iudiciale, quod positum
in iudicio habet in se accusationem et defensionem aut petitionem et
recusationem. Et, quemadmodum nostra quidem fert opinio, oratoris ars et
facultas in hac materia tripertita versari existimanda est.
[8 ] Nam Hermagoras
quidem nec quid dicat attendere nec quid polliceatur intellegere videtur, qui
oratoris materiam in causam et in quaestionem dividat, causam esse dicat rem,
quae habeat in se controversiam in dicendo positam cum personarum certarum
interpositione; quam nos quoque oratori dicimus esse adtributam (nam tres eas
partes, quas ante diximus, subponimus, i u d i c i a l e m, d e l i b e r a t i
v a m, d e m o n s t r a t i v a m).
Quaestionem autem eam appellat, quae
habeat in se controversiam in dicendo positam sine certarum personarum
interpositione, ad hunc modum: "ecquid sit bonum praeter honestatem?"
"Verine sint sensus?" "Quae sit mundi forma?" "Quae
sit solis magnitudo?" Quas quaestiones procul ab oratoris officio remotas
facile omnes intellegere existimamus; nam quibus in rebus summa ingenia
philosophorum plurimo cum labore consumpta intellegimus, eas sicut aliquas
parvas res oratori adtribuere magna amentia videtur.
Quodsi magnam in his Hermagoras
habuisset facultatem studio et disciplina comparatam, videretur fretus sua
scientia falsum quiddam constituisse de oratoris artificio et non quid ars, sed
quid ipse posset, exposuisse. Nunc vero ea vis est in homine, ut ei multo
rhetoricam citius quis ademerit, quam philosophiam concesserit: neque eo, quo eius
ars, quam edidit, mihi mendosissime scripta videatur: nam satis in ea videtur
ex antiquis artibus ingeniose et diligenter electas res collocasse et nonnihil
ipse quoque novi protulisse; verum oratori minimum est de arte loqui, quod hic
fecit, multo maximum ex arte dicere, quod eum minime potuisse omnes videmus.
[9] Quare materia
quidem nobis rhetoricae videtur artis ea, quam Aristoteli visam esse diximus;
partes autem eae, quas plerique dixerunt, inventio, dispositio, elocutio,
memoria, pronuntiatio.
I n v e n t i o est excogitatio rerum
verarum aut veri similium, quae causam probabilem reddant;
d i s p o s i t i o est rerum inventarum
in ordinem distributio;
e l o c u t i o est idoneorum verborum
[et sententiarum] ad inventionem accommodatio;
m e m o r i a est firma animi rerum ac
verborum ad inventionem perceptio;
p r o n u n t i a t i o est ex rerum et
verborum dignitate vocis et corporis moderatio.
Nunc his rebus breviter constitutis eas
rationes, quibus ostendere possimus genus et finem et officium huius artis,
aliud in tempus differemus; nam et multorum verborum indigent et non tanto
opere ad artis descriptionem et praecepta tradenda pertinent. Eum autem, qui
artem rhetoricam scribat, de duabus reliquis rebus, materia artis ac partibus,
scribere oportere existimamus. Ac mihi quidem videtur coniuncte agendum de
materia ac partibus. Quare inventio, quae princeps est omnium partium,
potissimum in omni causarum genere, qualis debeat esse, consideretur.
[10]
Omnis res, quae habet in se positam in dictione ac disceptatione aliquam
controversiam, aut facti aut nominis aut generis aut actionis continet
quaestionem. Eam igitur quaestionem, ex qua causa nascitur, constitutionem
appellamus. C o n s t i t u t i o est prima conflictio causarum ex depulsione
intentionis profecta, hoc modo: "Fecisti"; "Non feci" aut
"Iure feci". Cum facti controversia est, quoniam coniecturis causa
firmatur, constitutio coniecturalis appellatur. Cum autem nominis, quia vis
vocabuli definienda verbis est, constitutio definitiva nominatur. Cum vero,
qualis res sit, quaeritur quia et de vi et de genere negotii controversia est,
constitutio generalis vocatur. At cum causa ex eo pendet quia non aut is agere
videtur, quem oportet, aut non cum eo, quicum oportet, aut non apud quos, quo
tempore, qua lege, quo crimine, qua poena oportet, translativa dicitur
constitutio, quia actio translationis et commutationis indigere videtur. Atque
harum aliquam in omne causae genus incidere necesse est; nam in quam rem non
inciderit, in ea nihil esse poterit controversiae. Quare eam ne causam quidem
convenit putari.
[11] Ac
facti quidem controversia in omnia tempora potest tribui, nam quid factum sit,
potest quaeri, hoc modo: occideritne Aiacem Ulixes; et quid fiat, hoc modo:
bonone animo sint erga populum Romanum Fregellani; et quid futurum sit, hoc
modo: si Carthaginem reliquerimus incolumem, num quid sit incommodi ad rem
publicam perventurum.
N o m i n i s est controversia, cum de
facto convenit et quaeritur, id quod factum est quo nomine appelletur. Quo in
genere necesse est ideo nominis esse controversiam, quod de re ipsa non
conveniat; non quod de facto non constet, sed quod id, quod factum sit, aliud
alii videatur esse et idcirco alius alio nomine id appellet. Quare in eiusmodi
generibus definienda res erit verbis et breviter describenda, ut, si quis
sacrum ex privato subripuerit, utrum fur an sacrilegus sit iudicandus; nam id
cum quaeritur, necesse erit definire utrumque, quid sit fur, quid sacrilegus,
et sua descriptione ostendere alio nomine illam rem, de qua agitur, appellare
oportere atque adversarii dicunt.
[12] G e
n e r i s est controversia, cum et, quid factum sit, convenit et, quo id factum
nomine appellari oporteat, constat et tamen, quantum et cuiusmodi et omnino
quale sit, quaeritur, hoc modo: iustum an iniustum, utile an inutile, et omnia,
in quibus, quale sit id, quod factum est, quaeritur sine ulla nominis
controversia.
Huic generi Hermagoras partes quattuor
subposuit, deliberativam, demonstrativam, iudicialem, negotialem. Quod eius, ut
nos putamus, non mediocre peccatum reprehendendum videtur, verum brevi, ne aut,
si taciti praeterierimus, sine causa non secuti putemur aut, si diutius in hoc
constiterimus, moram atque impedimentum reliquis praeceptis intulisse videamur.
Si deliberatio et demonstratio genera
sunt causarum, non possunt recte partes alicuius generis causae putari; eadem
enim res alii genus esse, alii pars potest, eidem genus esse et pars non
potest. Deliberatio autem et demonstratio genera sunt causarum. Nam aut nullum
causae genus est aut iudiciale solum aut et iudiciale et demonstrativum et
deliberativum. Nullum dicere causae esse genus, cum causas esse multas dicat et
in eas praecepta det, amentia est; unum iurididiciale autem solum esse qui
potest, cum deliberatio et demonstratio neque ipsae similes inter se sint et ab
iudiciali genere plurimum dissideant et suum quaeque finem habeat, quo referri
debeat? Relinquitur ergo, ut omnia tria genera sint causarum. [Deliberatio et
demonstratio non possunt recte partes alicuius generis causae putari. Male
igitur eas generalis constitutionis partes esse dixit.]
[13]
Quodsi generis causae partes non possunt recte putari, multo minus recte partis
causae partes putabuntur. Pars autem causae est constitutio omnis; non enim
causa ad constitutionem, sed constitutio ad causam adcommodatur. At
demonstratio et deliberatio generis causae partes non possunt recte putari,
quod ipsa sunt genera; multo igitur minus recte partis eius, quae hic dicitur,
partes putabuntur.
Deinde si constitutio et ipsa et pars
eius quaelibet intentionis depulsio est, quae intentionis depulsio non est, ea
nec constitutio nec pars constitutionis est: [at si, quae intentionis depulsio
non est, ea nec constitutio nec pars constitutionis est,] deliberatio et
demonstratio neque constitutio nec pars constitutionis est. [Si igitur
constitutio et ipsa et pars eius intentionis depulsio est, deliberatio et
demonstratio neque constitutio neque pars constitutionis est.] Placet autem
ipsi constitutionem intentionis esse depulsionem; placeat igitur oportet
demonstrationem et deliberationem non esse constitutionem nec partem
constitutionis. Atque hoc eodem urguebitur, sive constitutionem primam causae
accusatoris confirmationem dixerit sive defensoris primam deprecationem; nam
eum eadem omnia incommoda sequentur.
[14]
Deinde coniecturalis causa non potest simul ex eadem parte eodem in genere et coniecturalis
esse et definitiva. Nec definitiva causa potest simul ex eadem parte eodem in
genere et definitiva esse et translativa. Et omnino nulla constitutio nec pars
constitutionis potest simul et suam habere et alterius in se vim continere,
ideo quod una quaeque ex se et ex sua natura simpliciter consideratur, altera
assumpta numerus constitutionum duplicatur, non vis constitutionis augetur. At
deliberativa causa simul ex eadem parte eodem in genere et coniecturalem et
generalem et definitivam et translativam solet habere constitutionem et unam
aliquam et plures nonnumquam. Ergo ipsa neque constitutio est nec pars
constitutionis. Idem in demonstratione solet usu venire. Genera igitur, ut ante
diximus, haec causarum putanda sunt, non partes alicuius constitutionis.
Haec ergo constitutio, quam generalem
nominamus, partes videtur nobis duas habere, iuridicialem et negotialem.
Iuridicialis est, in qua aequi et recti natura aut praemii aut poenae ratio
quaeritur; negotialis, in qua, quid iuris ex civili more et aequitate sit,
consideratur; cui diligentiae praeesse apud nos iure consulti existimantur.
[15] Ac
iudicialis quidem ipsa [et] in duas tribuitur partes, absolutam et adsumptivam.
A b s o l u t a est, quae ipsa in se continet iuris et iniuriae quaestionem; a
d s u m p t i v a, quae ipsa ex se nihil dat firmi ad recusationem, foris autem
aliquid defensionis adsumit. Eius partes sunt quattuor, concessio, remotio
criminis, relatio criminis, comparatio.
C o n c e s s i o est, cum reus non id,
quod factum est, defendit, sed ut ignoscatur, postulat. Haec in duas partes
dividitur, purgationem et deprecationem.
P u r g a t i o est, cum factum
conceditur, culpa removetur. Haec partes habet tres, inprudentiam, casum,
necessitatem.
D e p r e c a t i o est, cum et consulto
peccasse reus se confitetur et tamen, ut ignoscatur, postulat; quod genus
perraro potest accidere.
R e m o t i o criminis est, cum id
crimen, quod infertur, ab se et ab sua culpa et potestate in alium reus
removere conatur. Id dupliciter fieri poterit, si aut causa aut factum in alium
transferetur.
Causa transferetur, cum aliena dicitur
vi et potestate factum, factum autem, cum alius aut debuisse aut potuisse
facere dicitur.
R e l a t i o c r i m i n i s est, cum
ideo iure factum dicitur, quod aliquis ante iniuria lacessierit.
C o m p a r a t i o est, cum aliud
aliquid factum rectum aut utile contenditur, quod ut fieret, illud, quod
arguitur, dicitur esse commissum.
[16] In
quarta constitutione, quam translativam nominamus, eius constitutionis est
controversia, cum aut quem aut quicum aut quomodo aut apud quos aut quo iure
aut quo tempore agere oporteat, quaeritur aut omnino aliquid de commutatione
aut infirmatione actionis agitur. Huius constitutionis Hermagoras inventor esse
existimatur, non quo non usi sint ea veteres oratores saepe multi, sed quia non
animadverterunt artis scriptores eam superiores nec rettulerunt in numerum
constitutionum. Post autem ab hoc inventam multi reprehenderunt, quos non tam
inprudentia falli putamus (res enim perspicua est) quam invidia atque
obrectatione quadam inpediri.
Et constitutiones quidem et earum partes
exposuimus, exempla autem cuiusque generis tum commodius exposituri videamur,
cum in unum quodque eorum argumentorum copiam dabimus; nam argumentandi ratio
dilucidior erit, cum et ad genus et ad exemplum causae statim poterit
accommodari.
[17]
Constitutione causae reperta statim placet considerare, utrum causa sit simplex
an iuncta; et si iuncta erit, utrum sit ex pluribus quaestionibus iuncta an ex
aliqua comparatione. simplex est, quae absolutam in se continet unam
quaestionem, hoc modo: "Corinthiis bellum indicamus an non?"
Coniuncta ex pluribus quaestionibus, in qua plura quaeruntur, hoc pacto:
"Utrum Carthago diruatur an Carthaginiensibus reddatur an eo colonia
deducatur". Ex comparatione, in qua per contentionem, utrum potius aut
quid potissimum [sit], quaeritur, ad hunc modum: "Utrum exercitus in
Macedoniam contra Philippum mittatur, qui sociis sit auxilio, an teneatur in
Italia, ut quam maximae contra Hannibalem copiae sint".
Deinde considerandum est, in ratione an
in scripto sit controversia; nam scripti controversia est ea, quae ex
scriptionis genere nascitur. Eius autem genera quae separata sunt a
constitutionibus, quinque sunt. Nam tum verba ipsa videntur cum sententia
scriptoris dissidere, tum inter se duae leges aut plures discrepare, tum id,
quod scriptum est, duas aut plures res significare, tum ex eo, quod scriptum
est, aliud, quod non scriptum est, invenire, tum vis verbi quasi in definitiva
constitutione, in quo posita sit, quaeri. Quare primum genus de scripto et
sententia, secundum ex contrariis legibus, tertium ambiguum, quartum
ratiocinativum, quintum definitivum nominamus.
[18] R a
t i o est autem, cum omnis quaestio non in scriptione, sed in aliqua
argumentatione consistit.
Ac tum, considerato genere causae,
[cognita constitutione,] cum simplexne an iuncta sit intellexeris et scripti an
rationis habeat controversiam videris, deinceps erit videndum, quae quaestio,
quae ratio, quae iudicatio, quod firmamentum causae sit; quae omnia a
constitutione proficiscantur oportet.
Q u a e s t i o est ea, quae ex
conflictione causarum gignitur controversia, hoc modo: "Non iure fecisti";
"Iure feci". Causarum autem est conflictio, in qua constitutio
constat. Ex ea igitur nascitur controversia, quam quaestionem dicimus, haec:
"Iurene fecerit?"
R a t i o est ea, quae continet causam,
quae si sublata sit, nihil in causa controversiae relinquatur, hoc modo, ut
docendi causa in facili et pervulgato exemplo consistamus: Orestes si accusetur
matricidii, nise hoc dicat "iure feci; illa enim patrem meum
occiderat", non habet defensionem. Qua ratione sublata omnis controversia
quoque sublata sit. Ergo eius causae ratio est, quod illa Agamemnonem
occiderit.
I u d i c a t i o est, quae ex
infirmatione [et confirmatione] rationis nascitur controversia. Nam sit ea
nobis exposita ratio, quam paulo ante exposuimus: "Illa enim meum,"
inquit, "patrem occiderat"; "At non," inquiet adversarius,
"abs te filio matrem necari oportuit; potuit enim sine tuo scelere illius
factum puniri". Ex hac deductione rationis illa summa nascitur
controversia, quam iudicationem appellamus. Ea est huiusmodi: rectumne fuerit
ab Oreste matrem occidi, cum illa Orestis patrem occidisset.
[19] F i
r m a m e n t u m est firmissima argumentatio defensoris et appositissima ad
iudicationem; ut si velit Orestes dicere eiusmodi animum matris suae fuisse in
patrem suum, in se ipsum ac sorores, in regnum, in famam generis et familiae,
ut ab ea poenas liberi sui potissimum petere debuerint.
Et in ceteris quidem constitutionibus ad
hunc modum iudicationes reperiuntur; in coniecturali autem constitutione, quia
ratio non est - factum enim non conceditur -, non potest ex deductione rationis
nasci iudicatio. Quare necesse est eandem esse quaestionem et iudicationem:
"Factum est?", "Non est factum?", "Factumne sit?"
Quot autem in causa constitutiones aut earum partes erunt, totidem necesse erit
quaestiones, rationes, iudicationes, firmamenta reperire.
Tum his omnibus in causa repertis
denique singulae partes totius causae considerandae sunt. Nam non ut quidque
dicendum primum est, ita primum animadvertendum videtur; ideo quod illa, quae
prima dicuntur, si vehementer velis congruere et cohaerere cum causa, ex iis
ducas oportet, quae post dicenda sunt. Quare cum iudicatio et ea, quae ad
iudicationem oportet argumenta invenire, diligenter erunt artificio reperta,
cura et cogitatione pertractata, tum denique ordinandae sunt ceterae partes
orationis.
Eae partes sex esse omnino nobis
videntur: exordium, narratio, partitio, confirmatio, reprehensio, conclusio.
Nunc quoniam exordium princeps debet
esse, nos quoque primum in rationem exordiendi praecepta dabimus.
[20] E x
o r d i u m est oratio animum auditoris idonee comparans ad reliquam dictionem:
quod eveniet, si eum benivolum, attentum, docilem confecerit. Quare qui bene
exordiri causam volet, eum necesse est genus suae causae diligenter ante
cognoscere.
Genera causarum quinque sunt: honestum,
admirabile, humile, anceps, obscurum.
H o n e s t u m causae genus est, cui
statim sine oratione nostra favet auditoris animus;
a d m i r a b i l e, a quo est alienatus
animus eorum, qui audituri sunt;
h u m i l e, quod neglegitur ab auditore
et non magno opere adtendendum videtur;
a n c e p s, in quo aut iudicatio dubia
est aut causa et honestatis et turpitudinis particeps, ut et benivolentiam
pariat et offensionem;
o b s c u r u m, in quo aut tardi
auditores sunt aut difficilioribus ad cognoscendum negotiis causa est
implicata.
Quare cum tam diversa sint genera
causarum, exordiri quoque dispari ratione in uno quoque dispari ratione in uno
quoque genere necesse est. Igitur exordium in duas partes dividitur, in
principium et insinuationem.
P r i n c i p i u m est oratio perspicue
et protinus perficiens auditorem benivolum aut docilem aut attentum.
I n s i n u a t i o est oratio quadam
dissimulatione et circumitione obscure subiens auditoris animum.
[21] In
admirabili genere causae, si non omnino infesti auditores erunt, principio
benivolentiam comparare licebit. Sin erunt vehementer abalienati, confugere
necesse erit ad insinuationem. Nam ab iratis si perspicue pax et benivolentia
petitur, non modo ea non invenitur, sed augetur atque inflammatur odium. In
humili autem genere causae contemptionis tollendae causa necesse est attentum
efficere auditorem. Anceps genus causae si dubiam iudicationem habebit, ab ipsa
iudicatione exordiendum est. Sin autem partem turpitudinis, partem honestatis
habebit, benivolentiam captare oportebit, ut in genus honestum causa translata
videatur. Cum autem erit honestum causae genus, vel praeteriri principium
poterit vel, si commodum fuerit, aut a narratione incipiemus aut a lege aut ab
aliqua firmissima ratione nostrae dictionis; sin uti principio placebit,
benivolentiae partibus utendum est, ut id, quod est, augeatur. In obscuro
causae genere per principium dociles auditores efficere oportebit.
Nunc quoniam quas res exordio conficere
oporteat dictum est, reliquum est, ut ostendatur, quibus quaeque rationibus res
confici possit.
[22]
Benivolentia quattuor ex locis comparatur: ab nostra, ab adversariorum, ab
iudicum persona, a causa.
Ab nostra, si de nostris factis et
officiis sine arrogantia dicemus; si crimina inlata et aliquas minus honestas
suspiciones iniectas diluemus; si, quae incommoda acciderint aut quae instent
difficultates proferemus; si prece et obsecratione humili ac supplici utemur.
Ab adversariorum autem, si eos aut in
odium aut in invidiam aut in contemptionem adducemus. In odium ducentur, si
quod eorum spurce, superbe, crudeliter, malitiose factum proferetur; in
invidiam, si vis eorum, potentia, divitiae, cognatio [pecuniae] proferentur
atque eorum usus arrogans et intolerabilis, ut his rebus magis videantur quam
causae suae confidere; in contemptionem adducentur, si eorum inertia,
neglegentia, ignavia, desidiosum studium et luxuriosum otium proferetur.
Ab auditorum persona benivolentia
captabitur, si res ab iis fortiter, sapienter, mansuete gestae proferentur, ut
ne qua assentatio nimia significetur, si de iis quam honesta existimatio
quantaque eorum iudicii et auctoritatis exspectatio sit ostendetur.
Ab rebus, si nostram causam laudando
extollemus, adversariorum causam per contemptionem deprimemus.
[23]
Attentos autem faciemus, si demonstrabimus ea, quae dicturi erimus, magna,
nova, incredibilia esse, aut ad omnes aut ad eos, qui audient, aut ad aliquos
inlustres homines aut ad deos inmortales aut ad summam rem publicam pertinere;
et si pollicebimur nos brevi nostram causam demonstraturos atque exponemus
iudicationem aut iudicationes, si plures erunt.
Dociles auditores faciemus, si aperte et
breviter summam causae exponemus, hoc est, in quo consistat controversia. Nam
et, cum docilem velis facere, simul attentum facias oportet. Nam is est maxime
docilis, qui attentissime est paratus audire.
Nunc insinuationes quemadmodum tractari
conveniat, deinceps dicendum videtur. Insinuatione igitur utendum est, cum
admirabile genus causae est, hoc est, ut ante diximus, cum animus auditoris
infestus est. Id autem tribus ex causis fit maxime: si aut inest in ipsa causa
quaedam turpitudo aut ab iis, qui ante dixerunt, iam quiddam auditori persuasum
videtur aut eo tempore locus dicendi datur, cum iam illi, quos audire oportet,
defessi sunt audiendo. Nam ex hac quoque re non minus quam ex primis duabus in
oratore nonnumquam animus auditoris offenditur.
[24] Si
causae turpitudo contrahit offensionem, aut pro eo homine, in quo offenditur,
alium hominem, qui diligitur, interponi oportet; aut pro re, in qua offenditur,
aliam rem, quae probatur; aut pro re hominem aut pro homine rem, ut ab eo, quod
odit, ad id, quod diligit, auditoris animus traducatur; et dissimulare te id
defensurum, quod existimeris; deinde, cum iam mitior factus erit auditor,
ingredi pedetemptim in defensionem et dicere ea, quae indignentur adversarii,
tibi quoque indigna videri; deinde, cum lenieris eum, qui audiet, demonstrare,
nihil eorum ad te pertinere et negare quicquam de adversariis esse dicturum,
neque hoc neque illud, ut neque aperte laedas eos, qui diliguntur, et tamen id
obscure faciens, quoad possis, alienes ab eis auditorum voluntatem; et
aliquorum iudicium simili de re aut auctoritatem proferre imitatione dignam;
deinde eandem aut consimilem aut maiorem aut minorem agi rem in praesenti
demonstrare.
[25] Sin
oratio adversariorum fidem videbitur auditoribus fecisse - id quod ei, qui
intellegit, quibus rebus fides fiat, facile erit cognitu - oportet aut de eo,
quod adversarii firmissimum sibi putarint et maxime ii, qui audient, probarint,
primum te dicturum polliceri, aut ab adversarii dicto exordiri et ab eo
potissimum, quod ille nuperrime dixerit, aut dubitatione uti, quid primum dicas
aut cui potissimum loco respondeas, cum admiratione. Nam auditor cum eum, quem
adversarii perturbatum putat oratione, videt animo firmissimo contra dicere
paratum, plerumque se potius temere assensisse quam illum sine causa confidere
arbitratur.
Sin auditoris studium defatigatio
abalienavit a causa, te brevius, quam paratus fueris, esse dicturum commodum
est polliceri; non imitaturum adversarium. Sin res dabit, non inutile est ab
aliqua re nova aut ridicula incipere aut ex tempore quae nata sit, quod genus
strepitu, acclamatione; aut iam parata, quae vel apologum vel fabulam vel
aliquam contineat inrisionem; aut si rei dignitas adimet iocandi facultatem,
aliquid triste, novum, horribile statim non incommodum est inicere. Nam, ut
cibi satietas et fastidium aut subamara aliqua re relevatur aut dulci
mitigatur, sic animus defessus audiendo aut admiratione integratur aut risu
novatur. Ac separatim quidem, quae de principio et de insinuatione dicenda
videbantur, haec fere sunt; nunc quiddam brevi communiter de utroque
praecipiendum videtur.
Exordium sententiarum et gravitatis
plurimum debet habere et omnino omnia, quae pertinent ad dignitatem, in se
continere, propterea quod id optime faciendum est, quod oratorem auditori
maxime commendat; splendoris et festivitatis et concinnitudinis minimum,
propterea quod ex his suspicio quaedam apparationis atque artificiosae
diligentiae nascitur, quae maxime orationi fidem, oratori adimit auctoritatem.
[26]
Vitia vero haec sunt certissima exordiorum, quae summo opere vitare oportebit:
vulgare, commune, commutabile, longum, separatum, translatum, contra praecepta.
Vulgare est, quod in plures causas potest accommodari, ut convenire videatur.
Commune, quod nihilo minus in hanc quam in contrariam partem causae potest
convenire. Commutabile, quod ab adversario potest leviter mutatum ex contraria
parte dici. Longum est, quod pluribus verbis aut sententiis ultra quam satis
est producitur. Separatum, quod non ex ipsa causa ductum est nec sicut aliquod
membrum adnexum orationi. Translatum est, quod aliud conficit, quam causae
genus postulat: ut si qui docilem faciat auditorem, cum benivolentiam causa
desideret, aut si principio utatur, cum insinuationem res postulet. Contra
praecepta est, quod nihil eorum efficit, quorum causa de exordiis praecepta
traduntur; hoc est, quod eum, qui audit, neque benivolum neque attentum neque
docilem efficit, aut, quo nihil profecto peius est, ut contra sit, facit. Ac de
exordio quidem satis dictum est.
[27] N a
r r a t i o est rerum gestarum aut ut gestarum expositio.
Narrationum genera tria sunt: unum genus
est, in quo ipsa causa et omnis ratio controversiae continetur; alterum, in quo
digressio aliqua extra causam aut criminationis aut similitudinis aut
delectationis non alienae ab eo negotio, quo de agitur, aut amplificationis
causa interponitur. Tertium genus est remotum a civilibus causis, quod
delectationis causa non inutili cum exercitatione dicitur et scribitur.
Eius partes sunt duae, quarum altera in
negotiis, altera in personis maxime versatur.
Ea, quae in negotiorum expositione
posita est, tres habet partes: fabulam, historiam, argumentum.
F a b u l a est, in qua nec verae nec
veri similes res continentur, cuiusmodi est: "Angues ingentes alites,
iuncti iugo...".
H i s t o r i a est gesta res, ab
aetatis nostrae memoria remota; quod genus: "Appius indixit
Carthaginiensibus bellum".
A r g u m e n t u m est ficta res, quae
tamen fieri potuit. Huiusmodi apud Terentium: "Nam is postquam excessit ex
ephebis, [Sosia]..."
Illa autem narratio, quae versatur in
personis, eiusmodi est, ut in ea simul cum rebus ipsis personarum sermones et
animi perspici possint, hoc modo:
"Venit ad me saepe clamitans: Quid agis, Micio?
Cur perdis adulescentem nobis? Cur amat?
Cur potat? Cur tu his rebus sumptum suggeris,
Vestitu nimio indulges? Nimium ineptus es.
Nimium ipse est durus praeter aequumque et bonum".
Hoc in genere narrationis multa debet
inesse festivitas, confecta ex rerum varietate, animorum dissimilitudine,
gravitate, lenitate, spe, metu, suspicione, desiderio, dissimulatione, errore,
misericordia, fortunae commutatione, insperato incommodo, subita laetitia,
iucundo exitu rerum. Verum haec ex iis, quae postea de elocutione
praecipientur, ornamenta sumentur.
[28]
Nunc de narratione ea, quae causae continet expositionem, dicendum videtur.
Oportet igitur eam tres habere res: ut brevis, ut aperta, ut probabilis sit.
Brevis erit, si, unde necesse est, inde initium sumetur et non ab ultimo
repetetur, et si, cuius rei satis erit summam dixisse, eius partes non dicentur
- nam saepe satis est, quid factum sit, dicere, ut ne narres, quemadmodum sit
factum - et si non longius, quam quo opus est, in narrando procedetur, et si
nullam in rem aliam transibitur; et si ita dicetur, ut nonnumquam ex eo, quod
dictum est, id, quod non est dictum intellegatur; et si non modo id, quod
obest, verum etiam id, quod nec obest nec adiuvat, praeteribitur; et si semel
unum quicque dicetur; et si non ab eo, quo in proxime desitum erit, deinceps
incipietur.
Ac multos imitatio brevitatis decipit,
ut, cum se breves putent esse, longissimi sint; cum dent operam, ut res multas
brevi dicant, non ut omnino paucas res dicant et non plures, quam necesse sit.
Nam plerisque breviter videtur dicere, qui ita dicit: "Accessi ad aedes.
Puerum vocavi. Respondit. Quaesivi dominum. Domi negavit esse." Hic,
tametsi tot res brevius non potuit dicere, tamen, quia satis fuit dixisse:
"Domi negavit esse", fit rerum multitudine longus. Quare hoc quoque
in genere vitanda est brevitatis imitatio et non minus rerum non necessariarum
quam verborum multitudine supersedendum est.
[29]
Aperta autem narratio poterit esse, si, ut quidque primum gestum erit, ita
primum exponetur, et rerum ac temporum ordo servabitur, ut ita narrentur, ut
gestae res erunt aut ut potuisse geri videbuntur. Hic erit considerandum, ne
quid perturbate, ne quid contorte dicatur, ne quam in aliam rem transeatur, ne
ab ultimo repetatur, ne ad extremum prodeatur, ne quid, quod ad rem pertineat,
praetereatur; et omnino, quae praecepta de brevitate sunt, hoc quoque in genere
sunt conservanda. Nam saepe res parum est intellecta longitudine magis quam
obscuritate narrationis. Ac verbis quoque dilucidis utendum est; quo de genere
dicendum est in praeceptis elocutionis.
Probabilis erit narratio, si in ea
videbuntur inesse ea, quae solent apparere in veritate; si personarum
dignitates servabuntur; si causae factorum exstabunt; si fuisse facultates
faciundi videbuntur; si tempus idoneum, si spatii satis, si locus opportunus ad
eandem rem, qua de re narrabitur, fuisse ostendetur; si res et ad eorum, qui
agent, naturam et ad vulgi morem et ad eorum, qui audient, opinionem
accommodabitur. Ac veri quidem similis ex his rationibus esse poterit.
[30]
Illud autem praeterea considerare oportebit, ne, aut cum obsit narratio aut cum
nihil prosit, tamen interponatur; aut non loco aut non, quemadmodum causa
postulet, narretur. Obest tum, cum ipsius rei gestae expositio magnam excipit
offensionem, quam argumentando et causam agendo leniri oportebit. Quod cum
accidet, membratim oportebit partes rei gestae dipergere in causam et ad unam
quamque confestim rationem accommodare, ut vulneri praesto medicamentum sit et
odium statim defensio mitiget. Nihil prodest narratio tum, cum ab adversariis
re exposita nostra nihil interest iterum aut alio modo narrare; aut ab iis, qui
audiunt, ita tenetur negotium, ut nostra nihil intersit eos alio pacto docere.
Quod cum accidit, omnino narratione supersedendum est. Non loco dicitur, cum
non in ea parte orationis conlocatur, in qua res postulat; quo de genere agemus
tum, cum de dispositione dicemus; nam hoc ad dispositionem pertinet. Non
quemadmodum causa postulat, narratur, cum aut id, quod adversario prodest,
dilucide et ornate exponitur aut id, quod ipsum adiuvat, obscure dicitur et
neglegenter. Quare, ut hoc vitium vitetur, omnia torquenda sunt ad commodum
suae causae, contraria, quae praeteriri poterunt, praetereundo, quae dicenda
erunt, leviter attingendo, sua diligenter et enodate narrando.
Ac de narratione quidem satis dictum
videtur; deinceps ad partitionem transeamus.
[31]
Recte habita in causa partitio inlustrem et perspicuam totam efficit orationem.
Partes eius sunt duae, quarum utraque magno opere ad aperiendam causam et
constituendam pertinet controversiam. Una pars est, quae, quid cum adversariis
conveniat et quid in controversia relinquatur, ostendit; ex qua certum quiddam
destinatur auditori, in quo animum debeat habere occupatum. Altera est, in qua
rerum earum, de quibus erimus dicturi, breviter expositio ponitur distributa;
ex qua conficitur, ut certas animo res teneat auditor, quibus dictis intellegat
fore peroratum.
Nunc utroque genere partitionis
quemadmodum conveniat uti, breviter dicendum videtur. Quae partitio, quid
conveniat aut quid non conveniat, ostendit, haec debet illud, quod convenit,
inclinare ad suae causae commodum, hoc modo: "Interfectam matrem esse a
filio convenit mihi cum adversariis". Item contra: "Interfectum esse
a Clytaemestra Agamemnonem convenit". Nam hic uterque et id posuit, quod
conveniebat, et tamen suae causae commodo consuluit. Deinde, quid controversiae
sit, ponendum est in iudicationis expositione; quae quemadmodum inveniretur,
ante dictum est.
[32]
Quae partitio rerum distributam continet expositionem, haec habere debet:
brevitatem, absolutionem, paucitatem. Brevitas est, cum nisi necessarium nullum
assumitur verbum. Haec in hoc genere idcirco est utilis, quod rebus ipsis et
partibus causae, non verbis neque extraneis ornamentis animus auditoris
tenendus est. Absolutio est, per quam omnia, quae incidunt in causam, genera,
de quibus dicendum est, amplectimur in partitione, ne aut aliquod genus utile
relinquatur aut sero extra partitionem, id quod vitiosissimum ac turpissimum
est, inferatur. Paucitas in partitione servatur, si genera ipsa rerum ponuntur
neque permixtim cum partibus implicantur. Nam genus est, quod plures partes
amplectitur, ut animal. Pars est quae subest generi, ut equus. Sed saepe eadem
res alii genus, alii pars est. Nam homo animalis pars est, Thebani aut Troiani
genus.
Haec ideo diligentius inducitur
discriptio, ut aperta [intellecta] generum et partium ratione paucitas generum
in partitione servari possit. Nam qui ita partitur: "Ostendam propter
cupiditatem et audaciam et avaritiam adversariorum omnia incommoda ad rem publicam
pervenisse", is non intellexit in partitione exposito genere partem se
generis admiscuisse. Nam genus est omnium nimirum libidinum cupiditas, eius
autem generis sine dubio pars est avaritia.
[33] Hoc
igitur vitandum est, ne, cuius genus posueris, eius sicuti aliquam diversam ac
dissimilem partem ponas in eadem partitione. Quodsi quod in genus plures
incident partes, id cum in prima causae partitione erit simpliciter expositum,
distribuetur tempore [eo] commodissime, cum ad ipsum ventum erit explicandum in
causae dictione post partitionem. Atque illud quoque pertinet ad paucitatem, ne
aut plura, quam satis est, demonstraturos nos dicamus, hoc modo: "Ostendam
adversarios, quod arguamus, et potuisse facere et voluisse et fecisse"; nam
fecisse satis est ostendere; aut, cum in causa partitio nulla sit, [et] cum
simplex quiddam agatur, tamen utamur distributione, id quod perraro potest
accidere.
Ac sunt alia quoque praecepta
partitionum, quae ad hunc usum oratorium non tanto opere pertineant, quae versantur
in philosophia, ex quibus haec ipsa transtulimus, quae convenire viderentur,
quorum nihil in ceteris artibus inveniebamus.
Atque his de partitione praeceptis in
omni dictione meminisse oportebit, ut et prima quaeque pars, ut exposita est in
partitione, sic ordine transigatur et omnibus explicatis peroratum sit [hoc
modo], ut ne quid posterius praeter conclusionem inferatur. Partitur apud
Terentium breviter et commode senex in Andria, quae cognoscere libertum velit:
"Eo pacto et gnati vitam et consilium meum
Cognosces et quid facere in hac re te velim".
Itaque quemadmodum in partitione
proposuit, ita narrat, primum nati vitam: "Nam is postquam excessit ex
ephebis..."; deinde suum consilium: "Et nunc id operam do...".
Deinde quid Sosiam velit facere, id quod postremum posuit in partitione,
postremum dicit: "Nunc tuum est officium...". Quemadmodum igitur hic
et ad primam quamque partem primum accessit et omnibus absolutis finem dicendi
fecit, sic nobis placet et ad singulas partes accedere et omnibus absolutis
perorare.
Nunc de confirmatione deinceps, ita ut
ordo ipse postulat, praecipiendum videtur.
[34] C o
n f i r m a t i o est, per quam argumentando nostrae causae fidem et
auctoritatem et firmamentum adiungit oratio. Huius partis certa sunt praecepta,
quae in singula causarum genera dividentur. Verumtamen non incommodum videtur
quandam silvam atque materiam universam ante permixtim et confuse exponere
omnium argumentationum, post autem tradere, quemadmodum unum quodque causae genus
hinc omnibus argumentandi rationibus tractis confirmari oporteat.
Omnes res argumentando confirmantur aut
ex eo, quod personis, aut ex eo, quod negotiis est adtributum.
Ac personis has res adtributas putamus:
nomen, naturam, victum, fortunam, habitum, affectionem, studia, consilia,
facta, casus, orationes.
N o m e n est, quod uni cuique personae
datur, quo suo quaeque proprio et certo vocabulo appellatur.
N a t u r a m ipsam definire difficile est;
partes autem eius enumerare eas, quarum indigemus ad hanc praeceptionem,
facilius est.
[35] Eae
autem partim divino, partim mortali in genere versantur. Mortalium autem pars
in hominum, pars in bestiarum genere numerantur. Atque hominum genus et in sexu
consideratur, virile an muliebre sit, et in natione, patria, cognatione,
aetate. Natione, Graius an barbarus; patria, Atheniensis an Lacedaemonius;
cognatione, quibus maioribus, quibus consanguineis; aetate, puer an adulescens,
natu grandior an senex. Praeterea commoda et incommoda considerantur ab natura
data animo aut corpori, hoc modo: valens an inbecillus, longus an brevis,
formonsus an deformis, velox an tardus sit, acutus an hebetior, memor an
obliviosus, comis [officiosus] an infacetus, pudens, patiens an contra; et
omnino quae a natura dantur animo et corpori considerabuntur [et haec in natura
consideranda]. Nam quae industria comparantur, ad habitum pertinent, de quo
posterius est dicendum.
In v i c t u considerare oportet, apud
quem et quo more et cuius arbitratu sit educatus, quos habuerit artium
liberalium magistros, quos vivendi praeceptores, quibus amicis utatur, quo in
negotio, quaestu, artificio sit occupatus, quo modo rem familiarem administret,
qua consuetudine domestica sit.
In f o r t u n a quaeritur, servus sit
an liber, pecuniosus an tenuis, privatus an cum potestate: si cum potestate,
iure an iniuria; felix, clarus an contra; quales liberos habeat. Ac si de non
vivo quaeretur, etiam quali morte sit affectus, erit considerandum.
[36] H a
b i t u m autem [hunc] appellamus animi aut corporis constantem et absolutam
aliqua in re perfectionem, ut virtutis aut artis alicuius perceptionem aut
quamvis scientiam et item corporis aliquam commoditatem non natura datam, sed
studio et industria partam.
A f f e c t i o est animi aut corporis
ex tempore aliqua de causa commutatio, ut laetitia, cupiditas, metus, molestia,
morbus, debilitas et alia, quae in eodem genere reperiuntur.
S t u d i u m est autem animi assidua et
vehementer ad aliquam rem adplicata magna cum voluptate occupatio, ut
philosophiae, poeticae, geometricae, litterarum.
C o n s i l i u m est aliquid faciendi
aut non faciendi excogitata ratio.
Facta autem et casus et orationes tribus
ex temporibus considerabuntur: quid fecerit [aut] quid ipsi acciderit [aut]
quid dixerit; aut quid faciat, quid ipsi accidat, quid dicat; aut quid facturus
sit, quid ipsi casurum sit, qua sit usurus oratione.
Ac personis quidem haec videntur esse
adtributa: [37] negotiis autem quae sunt
adtributa, partim sunt continentia cum ipso negotio, partim in gestione negotii
considerantur, partim adiuncta negotio sunt, partim negotium consequuntur.
Continentia cum ipso negotio sunt ea,
quae semper affixa esse videntur ad rem neque ab ea possunt separari. Ex his
prima est brevis conplexio totius negotii, quae summam continet facti, hoc
modo: parentis occisio, patriae proditio; deinde causa eius summae, per quam et
quam ob rem et cuius rei causa factum sit, quaeritur; deinde ante gestam rem
quae facta sint continenter usque ad ipsum negotium; deinde, in ipso gerendo
negotio quid actum sit; deinde, quid postea factum sit.
[38] In
gestione autem negotii, qui locus secundus erat de iis, quae negotiis adtributa
sunt, quaeretur locus, tempus, modus, occasio, facultas.
Locus consideratur, in quo res gesta
sit, ex opportunitate, quam videatur habuisse ad negotium administrandum. Ea
autem opportunitas quaeritur ex magnitudine, intervallo, longinquitate,
propinquitate, solitudine, celebritate, natura ipsius loci et vicinitatis et
totius regionis; ex his etiam attributionibus: sacer profanus, publicus anne
privatus, alienus an ipsius, de quo agitur, locus sit aut fuerit.
[39] T e
m p u s autem est - id quo nunc utimur, nam ipsum quidem generaliter definire
diffile est - pars quaedam aeternitatis cum alicuius annui, menstrui, diurni
nocturnive spatii certa significatione. In hoc et quae praeterierint,
considerantur: et eorum ipsorum, quae aut propter vetustatem obsoleverint aut
incredibilia videantur, ut iam in fabularum numerum reponantur; et quae iam diu
gesta et a memoria nostra remota tamen faciant fidem vere tradita esse, quia
eorum monumenta certa in litteris exstent; et quae nuper gesta sint, quae scire
plerique possint; et item quae instent in praesentia et cum maxime fiant; et
quae consequantur, in quibus potest considerari, quid ocius et quid serius
futurum sit. Et item communiter in tempore perspiciendo longinquitas eius est
consideranda. Nam saepe oportet commetiri cum tempore negotium et videre,
potueritne aut magnitudo negotii aut multitudo rerum in eo transigi tempore.
[Consideratur autem tempus et anni et mensis et diei et noctis et vigiliae et
horae et in aliqua parte alicuius horum.]
[40] O c
c a s i o autem est pars temporis habens in se alicuius rei idoneam faciendi
aut non faciendi opportunitatem. Quare cum tempore hoc differt: nam genere
quidem utrumque idem esse intellegitur, verum in tempore spatium quodam modo
declaratur, quod in annis aut in anno aut in aliqua anni parte spectatur, in
occasione ad spatium temporis faciendi quaedam opportunitas intellegitur
adiuncta. (quare cum genere idem sit, fit aliud, quod parte quadam et specie,
ut diximus, differat.) Haec distribuitur in tria genera: publicum, commune,
singulare.
P u b l i c u m est, quod civitas
universa aliqua de causa frequentat, ut ludi, dies festus, bellum.
C o m m u n e, quod accidit omnibus
eodem fere tempore, ut messis, vindemia, calor, frigus.
S i n g u l a r e autem est, quod aliqua
de causa privatim alicui solet accidere, ut nuptiae, sacrificium, funus,
convivium, somnus.
[41] M o
d u s autem est, in quo, quemadmodum et quo animo factum sit, quaeritur. Eius
partes sunt prudentia et inprudentia. Prudentiae [autem] ratio quaeritur ex
iis, quae clam, palam, vi, persuasione fecerit. Inprudentia autem in
purgationem confertur, cuius partes sunt inscientia, casus, necessitas, et in
affectionem animi, hoc est molestiam, iracundiam, amorem et cetera, quae in
simili genere versantur.
F a c u l t a t e s sunt, aut quibus
facilius fit aut sine quibus aliquid confici non potest.
Adiunctum negotio autem id intellegitur,
quod maius et quod minus et quod aeque magnum et quod simile erit ei negotio,
quo de agitur, et quod contrarium et quod disparatum, et genus et pars et
eventus. Maius et minus et aeque magnum ex vi et ex numero et ex figura
negotii, sicut ex statura corporis, consideratur.
[42] S i
m i l e autem ex specie conparabili aut ex conferunda atque assimulanda natura
iudicatur.
C o n t r a r i u m est, quod positum in
genere diverso ab eodem, cui contrarium dicitur, plurimum distat, ut frigus
calori, vitae mors.
D i s p a r a t u m autem est id, quod
ab aliqua re praepositione negationis separatur, hoc modo: sapere et non
sapere.
G e n u s est, quod partes aliquas
amplectitur, ut cupiditas.
P a r s est, quae subest generi, ut
amor, avaritia.
E v e n t u s est exitus alicuius
negotii, in quo quaeri solet, quid ex quaque re evenerit, eveniat, eventurum
sit. Quare hoc in genere, ut commode, quid eventurum sit, ante animo colligi
possit, quid quaque ex re soleat evenire, considerandum est, hoc modo: ex
arrogantia odium, ex insolentia arrogantia.
[43]
Quarta autem pars est ex iis <rebus>, quas negotiis dicebamus esse
adtributas, consecutio. In hac eae res quaeruntur, quae gestum negotium
consequuntur: primum, quod factum est, quo id nomine appellari conveniat;
deinde eius facti qui sint principes et inventores, qui denique auctoritatis
eius et inventionis comprobatores atque aemuli; deinde ecquae de ea re aut eius
rei sit lex, consuetudo, pactio, iudicium, scientia, artificium; deinde natura
eius, evenire vulgo soleat an insolenter et raro; postea homines id sua
auctoritate comprobare an offendere in iis consueverint; et cetera, quae factum
aliquid similiter confestim aut ex intervallo solent consequi. Deinde postremo
adtendendum est, num quae res ex iis rebus, quae positae sunt in partibus
honestatis aut utilitatis, consequantur; de quibus in deliberativo genere
causae distinctius erit dicendum.
Ac negotiis quidem fere res haec, quas
commemoravimus, sunt adtributae.
[44]
Omnis autem argumentatio, quae ex iis locis, quos commemoravimus, sumetur, aut
probabilis aut necessaria debebit esse. Etenim, ut breviter describamus,
argumentatio videtur esse inventum aliquo ex genere rem aliquam aut
probabiliter ostendens aut necessarie demonstrans. Necessarie demonstrantur ea,
quae aliter ac dicuntur nec fieri nec probari possunt, hoc modo: "si
peperit, cum viro concubuit." Hoc genus argumentandi, quod in necessaria
demonstratione versatur, maxime tractatur in dicendo aut per complexionem aut
per enumerationem aut per simplicem conclusionem.
[45] C o n p l e x i o est, in qua, utrum concesseris,
reprehenditur, ad hunc modum: "Si inprobus est, cur uteris? Si probus, cur
accusas?"
E n u m e r a t
i o est, in qua pluribus rebus expositis et ceteris infirmatis una reliqua
necessario confirmatur, hoc pacto: "Necesse est aut inimicitiarum causa ab
hoc esse occisum aut metus aut spei aut alicuius amici gratia aut, si horum
nihil est, ab hoc non esse occisum; nam sine causa maleficium susceptum non
potest esse; si neque inimicitiae fuerunt nec metus ullus nec spes [ex morte
illius] alicuius commodi neque ad amicum huius aliquem mors illius pertinebat:
relinquitur igitur, ut ab hoc non sit occisus."
Simplex autem conclusio ex necessaria
consecutione conficitur, hoc modo: "Si vos me istuc eo tempore fecisse
dicitis, ego autem eo ipso tempore trans mare fui, relinquitur, ut id, quod
dicitis, non modo non fecerim, sed ne potuerim quidem facere." Atque hoc
diligenter oportebit videre, ne quo pacto genus hoc refelli possit, ut ne
confirmatio modum in se argumentationis habeat et quandam similitudinem
necessariae conclusionis, verum ipsa argumentatio ex necessaria ratione
consistat.
[46] P r
o b a b i l e autem est id, quod fere solet fieri aut quod in opinione positum
est aut quod habet in se ad haec quandam similitudinem, sive id falsum est sive
verum. In eo genere, quod fere fieri solet, probabile huiusmodi est: "Si
mater est, diligit filium; si avarus est, neglegit ius iurandum." In eo
autem, quod in opinione positum est, huiusmodi sunt probabilia: impiis apud
inferos poenas esse praeparatas; eos, qui philosophiae dent operam, non
arbitrari deos esse. Similitudo autem in contrariis et <ex> paribus et in
iis rebus, quae sub eandem rationem cadunt, maxime spectatur. In contrariis,
hoc modo: "Nam si iis, qui inprudentes laeserunt, ignosci convenit, iis,
qui necessario profuerunt, haberi gratiam non oportet."
[47] Ex
pari, sic: "Nam ut locus sine portu navibus esse non potest tutus, sic
animus sine fide stabilis amicis non potest esse." In iis rebus, quae sub
eandem rationem cadunt, hoc modo probabile consideratur: "Nam si Rhodiis
turpe non est portorium locare, ne Hermocreonti quidem turpe est
conducere." Haec tum vera sunt, hoc pacto: "Quoniam cicatrix est,
fuit vulnus"; tum veri similia, hoc modo: "Si multus erat in calceis
pulvis, ex itinere eum venire oportebat."
Omne autem - ut certas quasdam in partes
tribuamus - probabile, quod sumitur ad argumentationem, aut signum est aut
credibile aut iudicatum aut comparabile.
[48] S i g n u m est, quod sub sensum aliquem cadit et quiddam
significat, quod ex ipso profectum videtur, quod aut ante fuerit aut in ipso
negotio aut post sit consecutum et tamen indiget testimonii et gravioris
confirmationis, ut cruor, fuga, pallor, pulvis, et quae his sunt similia.
C r e d i b i l
e est, quod sine ullo teste auditoris opinione firmatur, hoc modo:
"Nemo est, qui non liberos suos incolumes et beatos esse cupiat."
I u d i c a t u
m est res assensione aut auctoritate aut iudicio alicuius aut
aliquorum conprobata. Id tribus in generibus spectatur, religioso, communi,
adprobato.
R e l i g i o s
u m est, quod iurati legibus iudicarunt.
C o m m u n e
est, quod omnes vulgo probarunt et secuti sunt, huiusmodi: ut maioribus natu
assurgatur, ut supplicum misereatur.
A d p r o b a t
u m est, quod homines, cum dubium esset, quale haberi oporteret, sua
constituerunt auctoritate: velut Gracchi patris factum populus Romanus, qui eum
[ob id factum] eo quod insciente collega in censura nonnihil gessit post
censuram consulem fecit.
[49] C o m p a r a b i l e autem est, quod in rebus diversis
similem aliquam rationem continet. Eius partes sunt tres: imago, conlatio,
exemplum. Imago est oratio demonstrans corporum aut naturarum similitudinem.
Conlatio est oratio rem cum re ex similitudine conferens.
E x e m p l u m
est, quod rem auctoritate aut casu alicuius hominis aut negotii confirmat aut
infirmat. Horum exempla et descriptiones in praeceptis elocutionis
cognoscentur.
Ac fons quidem confirmationis, ut
facultas tulit, apertus est nec minus dilucide, quam rei natura ferebat,
demonstratus est; quemadmodum autem quaeque constitutio et pars constitutionis
et omnis controversia, sive in ratione sive in scripto versabitur, tractari
debeat et quae in quamque argumentationes conveniant, singillatim in secundo
libro de uno quoque genere dicemus. In praesentia tantummodo numeros et modos
et partes argumentandi confuse et permixtim dispersimus; post discripte et
electe in genus quodque causae, quid cuique conveniat, ex hac copia digeremus.
[50]
Atque inveniri quidem omnis ex his locis argumentatio poterit: inventam
exornari et certas in partes distingui et suavissimum est et summe necessarium
et ab artis scriptoribus maxime neglectum. Quare et de ea praeceptione nobis et
in hoc loco dicendum visum est, ut ad inventionem argumentandi <ratio>
adiungeretur. Et magna cum cura et diligentia locus hic omnis considerandus
est, quod rei non solum magna utilitas est, sed praecipiendi quoque summa
difficultas.
[51]
Omnis igitur argumentatio aut per inductionem tractanda est per
ratiocinationem.
I n d u c t i o
est oratio, quae rebus non dubiis captat assensionem eius, quicum instituta
est; quibus assensionibus facit, ut illi dubia quaedam res propter
similitudinem earum rerum, quibus assensit, probetur. Velut apud Socraticum
Aeschinen demonstrat Socrates cum Xenophontis uxore et cum ipso Xenophonte
Aspasiam locutam: "Dic mihi, quaeso, Xenophontis uxor, si vicina tua
melius habeat aurum, quam tu habes, utrum illudne an tuum malis?"
"Illud", inquit. "Quid, si vestem et ceterum ornatum muliebrem
pretii maioris habeat, quam tu habes, tuumne an illius malis?" Respondit:
"Illius vero." "Age sis," inquit, "quid? Si virum illa
meliorem habeat, quam tu habes, utrumne tuum virum malis an illius?" Hic
mulier erubuit.
[52]
Aspasia autem sermonem cum ipso Xenophonte instituit. "Quaeso,"
inquit, "Xenophon, si vicinus tuus equum meliorem habeat, quam tuus est,
tuumne equum malis an illius?" "Illius," inquit. "Quid, si
fundum meliorem habeat quam tu habes, utrum tandem fundum habere malis?"
"Illum," inquit, "meliorem scilicet." "Quid, si uxorem
meliorem habeat, quam tu habes, utrum <tuamne an> illius malis?"
Atque hic Xenophon quoque ipse tacuit. Post Aspasia: "Quoniam uterque
vestrum," inquit, "id mihi solum non respondit, quod ego solum audire
volueram, egomet dicam, quid uterque cogitet. Nam et tu, mulier, optumum virum
vis habere et tu, Xenophon, uxorem habere lectissimam maxime vis. Quare, nisi
hoc perfeceritis, ut neque vir melior neque femina lectior in terris sit,
profecto semper id, quod optumum putabitis esse, multo maxime requiretis [, ut
et tu maritus sis quam optumae et haec quam optimo viro nupta sit]".Hic
cum rebus non dubiis assensum est, factum est propter similitudinem, ut etiam
illud, quod dubium videretur, si qui separatim quaereret, id pro certo propter
rationem rogandi concederetur.
[53] Hoc
modo sermonis plurimum Socrates usus est, propterea quod nihil ipse afferre ad
persuadendum volebat, sed ex eo, quod sibi ille dederat, quicum disputabat,
aliquid conficere malebat, quod ille ex eo, quod iam concessisset, necessario
adprobare deberet. Hoc in genere praecipiendum nobis videtur primum, ut illud
quod inducimus per similitudinem, eiusmodi sit, ut sit necesse concedere. Nam
ex quo postulabimus nobis illud, quod dubium sit, concedi, dubium esse id ipsum
non oportebit. Deinde illud, cuius confirmandi causa fiet inductio, videndum
est, ut simile iis rebus sit, quas res quasi non dubias ante induxerimus, nam
aliquid ante concessum nobis esse nihil proderit, si ei dissimile erit id,
cuius causa illud concedi primum voluerimus; deinde ne intellegat, quo spectent
illae primae inductiones et ad quem sint exitum perventurae.
[54] Nam
qui videt, si ei rei, quam primo rogetur, recte assenserit, illam quoque rem,
quae sibi displiceat, esse necessario concedendam, plerumque aut non
respondendo aut male respondendo longius rogationem procedere non sinit; quare
ratione rogationis inprudens ab eo, quod concessit, ad id, quod non vult
concedere, deducendus est. Extremum autem aut taceatur oportet aut concedatur
aut negetur. Si negabitur, aut ostendenda similitudo est earum rerum, quae ante
concessae sunt, aut alia utendum inductione. Si concedetur, concludenda est
argumentatio. Si tacebitur, elicienda responsio est aut, quoniam taciturnitas
imitatur confessionem, pro eo, ac si concessum sit, concludere oportebit
argumentationem. Ita fit hoc genus argumentandi tripertitum: prima pars ex
similitudine constat una pluribusve; altera ex eo, quod concedi volumus, cuius
causa similitudines adhibitae sunt; tertia ex conclusione, quae aut confirmat
concessionem aut quid ex eo conficiatur ostendit.
[55] Sed
quia non satis alicui videbitur dilucide demonstratum, nisi quid ex civili
causarum genere exempli subiecerimus, videtur eiusmodi quoque utendum exemplo,
non quo praeceptio differat aut aliter hoc in sermone atque in dicendo sit
utendum, sed ut eorum voluntati satis fiat, qui id, quod aliquo in loco
viderunt, alio in loco, nisi monstratum est, nequeunt cognoscere. Ergo in hac
causa, quae apud Graecos est pervagata, cum Epaminondas, Thebanorum imperator,
quod ei, qui sibi ex lege praetor successerat, exercitum non tradidit et, cum
paucos ipse dies contra legem exercitum tenuisset, Lacedaemonios funditus
vicit, poterit accusator argumentatione uti per inductionem, cum scriptum legis
contra sententiam defendat, ad hunc modum:
[56]
"Si, iudices, id, quod Epaminondas ait legis scriptorem sensisse,
adscribat ad legem et addat hanc exceptionem: EXTRA QUAM SI QUIS REI PUBLICAE
CAUSA EXERCITUM NON TRADIDERIT, patiemini? Non opinior. Quid, si vosmet ipsi,
quod a vestra religione et a sapientia remotissimum est, istius honoris causa
hanc eandem exceptionem iniussu populi ad legem adscribi iubeatis, populus
Thebanus id patieturne fieri? Profecto non patietur. Quod ergo adscribi ad
legem nefas est, id sequi quasi adscriptum sit, rectum vobis videatur? Novi
vestram intellegentiam; non potest ita videri, iudices. Quodsi litteris corrigi
neque ab illo neque a vobis scriptoris voluntas potest, videte, ne multo
indignius sit id re et iudicio vestro mutari, quod ne verbo quidem commutari
potest." Ac de inductione quidem satis in praesentia dictum videtur.
[57]
Nunc deinceps ratiocinationis vim et naturam consideremus. Ratiocinatio est
oratio ex ipsa re probabile aliquid eliciens, quod expositum et per se cognitum
sua se vi et ratione confirmet. Hoc de genere qui diligentius considerandum
putaverunt, cum idem in usu dicendi sequerentur, paululum in praecipiendi
ratione dissenserunt. Nam partim quinque eius partes esse dixerunt, partim non
plus quam in tres partes posse distribui putaverunt. Eorum controversiam non
incommodum videtur cum utrorumque ratione exponere. Nam et brevis est et non
eiusmodi, ut alteri prorsus nihil dicere putentur, et locus hic nobis in
dicendo minime neglegendus videtur.
[58 Qui
putant in quinque tribui partes oportere, aiunt primum convenire exponere
summam argumentationis, ad hunc modum: "Melius accurantur, quae consilio
geruntur, quam quae sine consilio administrantur". Hanc primam partem numerant;
eam deinceps rationibus variis et quam copiosissimis verbis adprobari putant
oportere, hoc modo: "Domus ea, quae ratione regitur, omnibus est
instructior rebus et apparatior, quam ea, quae temere et nullo consilio
administratur. Exercitus is, cui praepositus est sapiens et callidus imperator,
omnibus partibus commodius regitur, quam is, qui stultitia et temeritate
alicuius administratur. Eadem navigii ratio est. Nam navis optime cursum
conficit ea, quae scientissimo gubernatore utitur."
[59] Cum
propositio sit hoc pacto adprobata et duae partes transierint ratiocinationis,
tertia in parte aiunt, quod ostendere velis, id ex vi propositionis oportere
assumere, hoc pacto: "Nihil autem omnium rerum melius quam omnis mundus,
administratur." Huius assumptionis quarto in loco aliam porro inducunt
adprobationem, hoc modo: "Nam et signorum ortus et obitus definitum
quendam ordinem servant et annuae commutationes non modo quaedam ex
necessitudine semper eodem modo fiunt, verum ad utilitates quoque rerum omnium
sunt accommodatae, et diurnae nocturnaeque vicissitudines nulla in re umquam
mutatae quicquam nocuerunt." Quae signo sunt omnia non mediocri quodam
consilio naturam mundi administrari. Quinto inducunt loco conplexionem eam,
quae aut id infert solum, quod ex omnibus partibus cogitur, hoc modo:
"Consilio igitur mundus administratur"; aut unum in locum cum
conduxerit breviter propositionem et adsumptionem, adiungit, quid ex his
conficiatur, ad hunc modum: "Quodsi melius geruntur ea, quae consilio,
quam quae sine consilio administrantur, nihil autem omnium rerum melius
administratur, quam omnis mundus, consilio igitur mundus administratur."
Quinquepertitam igitur hoc pacto putant esse argumentationem.
[60] Qui
autem tripertitam putant esse, ii non aliter tractari putant oportere
argumentationem, sed partitionem horum reprehendunt. Negant enim neque a
propositione neque ab adsumptione adprobationes earum separari oportere, neque
propositionem absolutam neque adsumptionem sibi perfectam videri, quae
approbatione confirmata non sit. Quare quas illi duas partes numerent,
propositionem et adprobationem, sibi unam partem videri, propositionem; quae si
adprobata non sit, propositio non sit argumentationis. Item, quae ab illis
adsumptio et adsumptionis adprobatio dicatur, eandem sibi adsumptionem solam
videri. Ita fit, ut eadem ratione argumentatio tractata aliis tripertita, aliis
quinquepertita videatur. Quare evenit, ut res non tam ad usum dicendi pertineat
quam ad rationem praeceptionis.
[61]
Nobis autem commodior illa partitio videatur esse, quae in quinque partes
tributa est, quam omnes ab Aristotele et Theophrasto profecti maxime secuti
sunt. Nam quemadmodum illud superius genus argumentandi, quod per inductionem
sumitur, maxime Socrates et Socratici tractarunt, sic hoc, quod per
ratiocinationem expolitur, summe est ab Aristotele [atque a Peripateticis] et
Theophrasto frequentatum, deinde a rhetoribus iis, qui elegantissimi atque
artificiosissimi putati sunt. Quare autem nobis illa magis partitio probetur,
dicendum videtur, ne temere secuti putemur; et breviter dicendum, ne in
huiusmodi rebus diutius, quam ratio praecipiendi postulat, commoremur.
[62] Si
quadam in argumentatione satis est uti propositione et non oportet adiungere
adprobationem propositionis, quadam autem in argumentatione infirma est
propositio, nisi adiuncta sit adprobatio, separatum est quiddam a propositione
adprobatio. Quod enim et adiungi et separari ab aliquo potest, id non potest
idem esse, quod est id, ad quod adiungitur et a quo separatur; est autem
quaedam argumentatio, in qua propositio non indiget approbationis, et quaedam,
in qua nihil valet sine approbatione ut ostendemus. Separata igitur est a
propositione approbatio. Ostendetur autem id, quod polliciti sumus, hoc modo:
quae propositio in se quiddam continet perspicuum et quod stare inter omnes
necesse est, hanc velle approbare et firmare nihil attinet.
[63] Ea
est huiusmodi: "Si, quo die ista caedes Romae facta est, ego Athenis eo
die fui, in caede interesse non potui." Hoc quia perspicue verum est,
nihil attinet approbari. Quare assumi statim oportet, hoc modo: "Fui autem
Athenis eo die." Hoc si non constat, indiget approbationis; qua inducta
complexio consequitur. Est igitur quaedam propositio, quae non indiget
approbatione. Nam esse quidem quandam, quae indigeat, quid attinet ostendere,
quod cuivis facile perspicuum est , quodsi ita est, ex hoc et ex eo, quod
proposueramus, hoc conficitur, separatum esse quiddam a propositione
approbationem. Sin autem ita est, falsum est non esse plus quam tripertitam
argumentationem.
[64]
Simili modo liquet alteram quoque approbationem separatam esse ab assumptione.
Si quadam in argumentatione satis est uti assumptione et non oportet adiungere
approbationem assumptioni, quadam autem in argumentatione infirma est
assumptio, nisi adiuncta sit approbatio, separatum quiddam est extra
assumptionem approbatio. Est autem argumentatio quaedam, in qua assumptio non
indiget approbationis, quaedam autem, in qua nihil valet sine approbatione, ut
ostendemus. Separata igitur est ab adsumptione approbatio. Ostendemus autem,
quod polliciti sumus, hoc modo:
[65]
quae perspicuam omnibus veritatem continet assumptio, nihil indiget
approbationis. Ea est huiusmodi: "Si oportet velle sapere, dare operam
philosophiae convenit." Hic propositio indiget approbationis; non enim
perspicua est neque constat inter omnes, propterea quod multi nihil prodesse
philosophiam, plerique etiam obesse arbitrantur; assumptio perspicua est enim
haec: "Oportet autem velle sapere." Hoc quia ipsum ex se perspicitur
et verum esse intellegitur, nihil attinet approbari. Quare statim concludenda
est argumentatio. Est ergo assumptio quaedam, quae approbationis non indiget;
nam quandam indigere perspicuum est. Separata est igitur ab adsumptione
approbatio. Falsum ergo est non esse plus quam tripertitam argumentationem.
[66]
Atque ex his illud iam perspicuum est, esse quandam argumentationem, in qua
neque propositio neque assumptio indigeat approbationis, huiusmodi, ut certum
quiddam et breve exempli causa ponamus: "Si summopere sapientia petenda
est, summo opere stultitia vitanda est; summo autem opere sapientia petenda
est; summo igitur opere stultitia vitanda est." Hic et propositio et
assumptio perspicua est; quare neutra quoque indiget approbatione. Ex hisce
omnibus illud perspicuum est approbationem tum adiungi, tum non adiungi. Ex quo
cognoscitur neque in propositione neque in assumptione contineri approbationem,
sed utramque suo loco positam vim suam tamquam certam et propriam obtinere.
Quodsi ita est, commode partiti sunt illi, qui in quinque partes tribuerunt
argumentationem.
[67]
Quinque igitur partes sunt eius argumentationis, quae per ratiocinationem
tractatur: p r o p o s i t i o, per quam
locus is breviter exponitur, ex quo vis omnis oportet emanet ratiocinationis; a p p r o b a t i o, per quam id, quod breviter expositum est,
rationibus adfirmatum probabilius et apertius fit; a s
s u m p t i o, per quam id, quod ex propositione ad ostendendum
pertinet, assumitur; a s s u m p t i o n i s a p p r o b a t i o, per quam id, quod assumptum est,
rationibus firmatur; c o m p l e x i o, per
quam id, quod conficitur ex omni argumentatione, breviter exponitur. Quae
plurimas habet argumentatio partes, ea constat ex his quinque partibus; secunda
est quadripertita; tertia tripertita; dein bipartita; quod in controversia est.
De una quoque parte potest alicui videri posse consistere.
[68]
Eorum igitur, quae constant, exempla ponemus, horum, quae dubia sunt, rationes
afferemus. Quinquepertita argumentatio est huiusmodi: "Omnes leges,
iudices, ad commodum rei publicae referre oportet et eas ex utilitate communi,
non ex scriptione, quae in litteris est, interpretari. Ea enim virtute et
sapientia maiores nostri fuerunt, ut in legibus scribendis nihil sibi aliud
nisi salutem atque utilitatem rei publicae proponerent. Neque enim ipsi, quod
obesset, scribere volebant, et, si scripsissent, cum esset intellectum,
repudiatum iri legem intellegebant. Nemo enim leges legum causa salvas esse
vult, sed rei publicae, quod ex legibus omnes rem publicam optime putant
administari. Quam ob rem igitur leges servari oportet, ad eam causam scripta
omnia interpretari convenit: hoc est, quoniam rei publicae servimus, ex rei
publicae commodo atque utilitate interpretemur. Nam ut ex medicina nihil
oportet putare proficisci, nisi quod ad corporis utilitatem spectet, quoniam
eius causa est instituta, sic a legibus nihil convenit arbitrari, nisi quod rei
publicae conducat, profisci, quoniam eius causa sunt comparatae.
[69]
Ergo in hoc quoque iudicio desinite litteras legis perscrutari et legem, ut
aequum est, ex utilitate rei publicae considerate. Quid magis utile fuit
Thebanis quam Lacedaemonios opprimi , cui magis Epaminondam, Thebanorum
imperatorem, quam victoriae Thebanorum consulere decuit, quid hunc tanta
Thebanorum gloria, tam claro atque exornato tropaeo carius aut antiquius habere
convenit , scripto videlicet legis omisso scriptoris sententiam considerare
debebat. At hoc quidem satis consideratum est, nullam esse legem nisi rei
publicae causa scriptam. Summam igitur amentiam esse existimabat, quod scriptum
esset rei publicae salutis causa, id non ex rei publicae salute interpretari.
Quodsi leges omnes ad utilitatem rei publicae referri convenit, hic autem
saluti rei publicae profuit, profecto non potest eodem facto et communibus
fortunis consuluisse et legibus non optemperasse."
[70]
Quattuor autem partibus constat a r g u m e n t a t i o,
cum aut proponimus aut assumimus sine approbatione. Id facere oportet, cum aut
propositio ex se intellegitur aut assumptio perspicua est et nullius
approbationis indiget. Propositionis approbatione praeterita quattuor ex
partibus argumentatio tractatur, ad hunc modum: "Iudices, qui ex lege
iurati iudicatis, legibus optemperare debetis. Optemperare autem legibus non
potestis, nisi id, quod scriptum est in lege, sequimini. Quod enim certius
legis scriptor testimonium voluntatis suae relinquere potuit, quam quod ipse
magna cum cura atque diligentia scripsit? Quodsi litterae non exstarent,
magnopere eas requireremus, ut ex iis scriptoris voluntas cognosceretur; nec
tamen Epaminondae permitteremus, ne si extra iudicium quidem esset, ut is nobis
sententiam legis interpretaretur, nedum nunc istum patiamur, cum praesto lex
sit, non ex eo, quod apertissime scriptum est, sed ex eo, quod suae causae
convenit, scriptoris voluntatem interpretari. Quodsi vos, iudices, legibus
optemperare debetis et id facere non potestis, nisi id, quod scriptum est in
lege, sequamini, quin istum contra legem fecisse iudicatis?"
[71]
Assumptionis autem approbatione praeterita quadripertita sic fiet argumentatio:
"qui saepenumero nos per fidem fefellerunt, eorum orationi fidem habere
non debemus. Si quid enim perfidia illorum detrimenti acceperimus, nemo erit
praeter nosmet ipsos, quem iure accusare possimus. Ac primo quidem decipi
incommodum est; iterum, stultum; tertio, turpe. Carthaginienses autem persaepe
iam nos fefellerunt. Summa igitur amentia est in eorum fide spem habere, quorum
perfidia totiens deceptus sis."
[72]
Utraque approbatione praeterita tripertita fit, hoc pacto: "Aut metuamus
Carthaginienses oportet, si incolumes eos reliquerimus, aut eorum urbem
diruamus. At metuere quidem non oportet. Restat igitur ut urbem diruamus."
Sunt autem, qui putant nonnumquam posse complexione supersederi, cum id
perspicuum sit, quod conficiatur ex ratiocinatione; quod si fiat, bipertitam
quoque fieri argumentationem, hoc modo: "Si peperit, virgo non est;
peperit autem." Hic satis esse proponere et adsumere: quod conficiatur
quoniam perspicuum sit, complexionis rem non indigere. Nobis autem videtur et
omnis ratiocinatio concludenda esse et illud vitium, quod illis displicet,
magnopere vitandum, ne, quod perspicuum sit, id in complexionem inferamus.
[73] Hoc
autem fieri poterit, si complexionum genera intellegentur. Nam aut ita
complectemur, ut in unum conducamus propositionem et assumptionem, hoc modo:
"Quodsi leges omnes ad utilitatem rei publicae referri convenit, hic autem
saluti rei publicae profuit, profecto non potest eodem facto et saluti communi
consuluisse et legibus non optemperasse"; aut ita, ut ex contrario
sententia conficiatur, hoc modo: "Summa igitur amentia est in eorum fide
spem habere, quorum perfidia totiens deceptus sis"; aut ita, ut id solum,
quod conficitur, inferatur, ad hunc modum: "Urbem igitur diruamus":
aut, ut id, quod eam rem, quae conficitur, sequatur necesse est. Id est
huiusmodi: "Si peperit, cum viro concubuit: peperit autem."
Conficitur hoc: "Concubuit igitur cum viro." Hoc si nolis inferre et
inferas id, quod sequitur: "Fecit igitur incestum", et concluseris
argumentationem et perspicuam fugeris complexionem.
[74]
Quare in longis argumentationibus ex conductionibus aut ex contrario complecti
oportet, in brevibus id solum, quod conficitur, exponere, in iis, in quibus
exitus perspicuus est, consecutione uti. Si qui autem ex una quoque parte
putabunt constare argumentationem, poterunt dicere saepe satis esse hoc modo
argumentationem facere: "Quoniam peperit, cum viro concubuit"; nam
hoc nullius neque approbationis neque complexionis indigere. Sed nobis
ambiguitate nominis videntur errare. Nam argumentatio nomine uno res duas
significat, ideo quod et inventum aliquam in rem probabile aut necessarium
argumentatio vocatur et eius inventi artificiosa expolitio.
[75] Cum
igitur proferent aliquid huiusmodi: "Quoniam peperit, cum viro
concubuit", inventum proferent, non expolitionem; nos autem de
expolitionis partibus loquimur. Nihil igitur ad hanc rem ratio illa pertinebit;
atque hac distinctione alia quoque, quae videbuntur officere huic partitioni,
propulsabimus, si quis aut assumptionem aliquando tolli posse putet aut
propositionem. Quae si quid habet probabile aut necessarium, quoquo modo
commoveat auditorem necesse est. Quod si solum spectaretur ac nihil, quo pacto
tractaretur id, quod esset excogitatum, referret, nequaquam tantum inter summos
oratores et mediocres interesse existimaretur.
[76]
Variare autem orationem magnopere oportebit; nam omnibus in rebus similitudo
mater est satietatis. Id fieri poterit, si non similiter semper ingrediamur in
argumentationem. Nam primum omnium generibus ipsis distinguere convenit, hoc
est, tum inductione uti, tum ratiocinatione, deinde in ipsa argumentatione non
semper a propositione incipere nec semper quinque partibus abuti neque eadem
partes ratione expolire, sed tum ab assumptione incipere, tum adprobatione
alterutra, tum utraque, tum hoc, tum illo genere conplexionis uti. Id ut
perspiciatur, scribamus in quolibet exemplo de iis, quae proposita sunt, [hoc
idem exerceamus, ut] quam facile factu sit, periclitari licet.
[77] Ac
de partibus quidem argumentationis satis nobis dictum videtur: illud autem
volumus intellegi nos probe tenere aliis quoque rationibus tractari
argumentationes in philosophia multis et obscuris, de quibus certum est
artificium constitutum. Verum illa nobis abhorrere ab usu oratorio visa sunt.
Quae pertinere autem ad dicendum putamus, ea nos commodius quam ceteros
adtendisse non affirmamus; perquisitius et diligentius conscripsisse
pollicemur. Nunc, ut statuimus, proficisci ordine ad reliqua pergemus.
[78] R e p r e h e n s i o est, per quam argumentando adversariorum
confirmatio diluitur [aut infirmatur] aut elevatur. Haec fonte inventionis
eodem utetur, quo utitur confirmatio, propterea quod, quibus ex locis aliqua
res confirmari potest, isdem potest ex locis infirmari. Nihil enim
considerandum est in his omnibus [inventionibus] nisi id, quod personis aut
negotiis adtributum est. Quare inventionem et argumentationum expolitionem ex
illis, quae ante praecepta sunt, hanc quoque in partem orationis transferri
oportebit. Verumtamen, ut quaedam praeceptio detur huius quoque partis,
exponemus modos reprehensionis; quos qui observabunt, facilius ea, quae contra
dicentur, diluere aut infirmare poterunt.
[79]
Omnis argumentatio reprehenditur, si aut ex iis, quae sumpta sunt, non
conceditur aliquid unum plurave aut his concessis conplexio [ex his] confici
negatur, aut si genus ipsum argumentationis vitiosum ostenditur, aut si contra
firmam argumentationem alia aeque firma aut firmior ponitur. Ex iis, quae
sumuntur, aliquid non conceditur, cum aut id, quod credibile dicunt, negatur
esse eiusmodi, aut, quod conparabile putant, dissimile ostenditur, aut
iudicatum aliam in partem traducitur, aut omnino iudicium inprobatur, aut, quod
signum esse adversarii dixerunt, id eiusmodi negatur esse, aut si conprehensio
aut una aut ex utraque parte reprehenditur, aut enumeratio falsa ostenditur,
aut simplex conclusio falsi aliquid continere demonstratur. Nam omne, quod
sumitur ad argumentandum sive pro probabili sive pro necessario, necesse est
sumatur ex his locis, ut ante ostendimus.
[80]
Quod pro credibili sumptum erit, id infirmabitur, si aut perspicue falsum erit,
hoc modo: "Nemo est, quin pecuniam quam sapientiam malit"; aut ex
contrario quoque credibile aliquid habebit, hoc modo: "Quis est, qui non
officii cupidior quam pecuniae sit?" Aut erit omnino incredibile, ut si
aliquis, quem constet esse avarum, dicat alicuius mediocris officii causa se
maximam pecuniam neglexisse, aut si, quod in quibusdam rebus aut hominibus
accidit, id omnibus dicitur usu venire, hoc pacto: "Qui pauperes sunt, iis
antiquior officio pecunia est"; "Qui locus desertus est, in eo caedem
factam esse oportet; in loco celebri homo occidi qui potuit?" Aut si id,
quod raro fit, fieri omnino negatur, ut Curio pro Fulvio: "Nemo potest uno
aspectu neque praeteriens in amorem incidere."
[81]
Quod autem pro signo sumetur, id ex isdem locis quibus confirmatur,
infirmabitur. Nam in signo primum verum esse ostendi oportet; deinde esse eius
rei signum proprium, qua de agitur ut cruorem caedis; deinde factum esse, quod
non oportuerit, aut non factum, quod oportuerit; postremo scisse eum, de quo
quaeritur, eius rei legem et consuetudinem. Nam eae res sunt signo adtributae;
quas diligentius aperiemus, cum separatim de ipsa coniecturali constitutione
dicemus.
Ergo horum unum quodque in reprehensione
aut non esse signo aut parum magno esse aut a se potius quam ab adversariis
stare aut omnino falso dici aut in aliam quoque suspicionem duci posse
demonstrabitur.
[82] Cum
autem pro comparabili aliquid inducetur, quoniam id per similitudinem maxime
tractatur, in reprehendendo conveniet simile id negare esse, quod conferetur,
ei, quicum conferetur. Id fieri poterit, si demonstrabitur diversum esse
genere, natura, vi magnitudine, tempore, loco, persona, opinione; ac si, quo in
numero illud, quod per similitudinem afferetur, et quo in loco hoc, cuius causa
afferetur, haberi conveniat, ostendetur. Deinde, quid res cum re differat,
demonstrabimus: ex quo docebimus aliud de eo, quod comparabitur, et de eo,
quicum comparabitur, existimare oportere.
Huius facultatis maxime indigemus, cum
ea ipsa argumentatio, quae per inductionem tractatur, erit reprehendenda. Sin
iudicatum aliquod inferetur, quoniam id ex his locis maxime firmatur: laude
eorum, qui iudicarunt; similitudine eius rei, qua de agitur, ad eam rem, qua de
iudicatum est; et commemorando non modo non esse reprehensum iudicium, sed ab
omnibus adprobatum; et demonstrando difficilius et maius fuisse ad iudicandum,
quod afferatur, quam id, quod instet: ex contrariis locis, si res aut vera aut
veri similis permittet, infirmari oportebit. Atque erit observandum diligenter,
ne nihil ad id, quo de agatur, pertineat id, quod iudicatum sit; et videndum
est, ne ea res proferatur, in qua sit offensum, ut de ipso, qui iudicarit,
iudicium fieri videatur.
[83]
Oportet autem animadvertere, ne, cum aliter sint multa iudicata, solitarium
aliquid aut rarum iudicatum afferatur. Nam sic his rebus auctoritas iudicati maxime
potest infirmari. Atque ea quidem, quae quasi probabilia sumentur, ad hunc
modum temptari oportebit. Quae vero sicuti necessaria dicentur, ea si forte
imitabuntur modo necessariam argumentationem neque erunt eiusmodi, sic
reprehendentur. Primum conprehensio, quae, utrum concesseris, debet tollere: si
vera est, numquam reprehendetur; sin falsa, duobus modis, aut conversione aut
alterius partis infirmatione [conversione], hoc modo:
"Nam si veretur, quid eum accuses, qui est probus?
Sin inverecundum animi ingenium possidet,
Quid autem eum accuses, qui id parvi auditum aestimet?"
Hic, sive vereri dixeris sive non
vereri, concedendum hoc putat, ut neges esse accusandum. Quod conversione sic
reprehendetur: "Immo vero accusandus est. Nam si veretur, accuses; non
enim parvi auditum aestimabit. Sin inverecundum animi ingenium possidet, tamen
accuses; non enim probus est."
[84]
Alterius autem partis infirmatione hoc modo reprehendetur: "Verum si
veretur, accusatione tua correctus ab errato recedet." Enumeratio vitiosa
intellegitur, si aut praeteritum quiddam dicimus, quod velimus concedere, aut
infirmum aliquid adnumeratum, quod aut contra dici possit aut causa non sit,
quare non honeste possimus concedere. Praeteritur quiddam in eiusmodi enumerationibus:
"Quoniam habes istum equum, aut emeris oportet aut hereditate possideas
aut munere acceperis aut domi tibi natus sit aut, si eorum nihil est,
subripueris necesse est: si neque emisti neque hereditate venit neque donatus
est neque domi natus est: necesse est ergo subripueris."
[85] Hoc
commode reprehenditur, si dici possit ex hostibus equus esse captus, cuius
praedae sectio non venierit; quo inlato infirmatur enumeratio, quoniam id sit
inductum, quod praeteritum sit in enumeratione. Altero autem modo
reprehendetur, si aut contra aliquid dicetur, hoc est, si exempli causa, ut in
eodem versemur, poterit ostendi hereditate venisse, aut si illud extremum non
erit turpe concedere, ut si qui, cum dixerint adversarii: "Aut insidias
facere voluisti aut amico se morem gessisti aut cupiditate elatus es",
amico se morem gessisse fateatur.
[86]
Simplex autem conclusio reprehenditur, si hoc, quod sequitur, non videatur
necessario cum eo, quod antecessit, cohaerere. Nam hoc quidem: "Si
spiritum ducit, vivit", "Si dies est, lucet" eiusmodi est, ut
cum priore necessario posterius cohaerere videatur. Hoc autem: "Si mater
est, diligit", "Si aliquando peccavit, numquam corrigetur" sic
conveniet reprehendi, ut demonstretur non necessario cum priore posterius
cohaerere. Hoc genus et cetera necessaria et omnino omnis argumentatio et eius
reprehensio maiorem quandam vim continet et latius patet, quam hic exponitur;
sed eius artificii cognitio eiusmodi est, ut non ad huius artis partem aliquam
adiungi possit, sed ipsa separatim longi temporis et magnae atque arduae
cognitionis indigeat. Quare illa nobis alio tempore atque ad aliud institutum,
si facultas erit, explicabuntur; nunc his praeceptionibus rhetorum ad usum
oratorium contentos nos esse oportebit. Cum igitur ex iis, quae sumentur,
aliquid non concedetur, sic infirmabitur.
[87] Cum
autem his concessis conplexio ex his non conficitur, haec erunt consideranda
num aliud conficiatur, aliud dicatur, hoc modo: si, cum aliquis dicat se
profectum esse ad exercitum, contra eum quis velit hac uti argumentatione:
"si venisses ad exercitum, a tribunis militaribus visus esses; non es
autem ab his visus: non est igitur ad exercitum profectus." Hic cum
concesseris propositionem et assumptionem, conplexio est infirmanda. Aliud
enim, quam cogebatur, inlatum est.
[88] Ac
nunc quidem, quo facilius res cognosceretur, perspicuo et grandi vitio
praeditum posuimus exemplum; sed saepe obscurius positum vitium pro vero probatur,
cum aut parum memineris, quid concesseris, aut ambiguum aliquid pro certo
concesseris. Ambiguum si concesseris ex ea parte, quam ipse intellexeris, [eam
partem] adversarius ad aliam partem per conplexionem velit accommodare,
demonstrare oportebit non ex eo, quod ipse concesseris, sed ex eo, quod ille
sumpserit, confici conplexionem, ad hunc modum: "Si indigetis pecuniae,
pecuniam non habetis; si pecuniam non habetis, pauperes estis; indigetis autem
pecuniae; mercaturae enim, ni ita esset, operam non daretis: pauperes igitur
estis." Hoc sic reprehenditur: "Cum dicebas: si indigetis pecuniae,
pecuniam non habetis, hoc intellegebam: si propter inopiam in egestate estis,
pecuniam non habetis, et idcirco concedebam; cum autem hoc sumebas: indigetis
autem pecuniae, illud accipiebam: vultis autem pecuniae plus habere. Ex quibus
concessionibus non conficitur hoc: pauperes igitur estis; conficeretur autem,
si tibi primo quoque hoc concessissem, qui pecuniam maiorem vellet habere, eum
pecuniam non habere."
[89]
Saepe autem oblitum putant, quid concesseris, et idcirco id, quod non
conficitur, quasi conficiatur, in conclusionem infertur, hoc modo: "Si ad
illum hereditas veniebat, veri simile est ab illo necatum." Deinde hoc
adprobant plurimis verbis. Post adsumunt: "Ad illum autem hereditas
veniebat." Deinde infertur: "Ille igitur occidit"; id quod ex
iis, quae sumpserant, non conficitur.
Quare observare diligenter oportet, et
quid sumatur et quid ex his conficiatur. Ipsum autem genus argumentationis
vitiosum his de causis ostendetur, si aut in ipso vitium erit aut non ad id,
quod instituitur, accommodabitur. Atque in ipso vitium erit, si omnino totum
falsum erit, si commune, si vulgare, si leve, si remotum, si mala definitione,
si controversum, si perspicuum, si non concessum, si turpe, si offensum, si
contrarium, si inconstans, si adversarium.
[90] F a l s u m est, in quo perspicue mendacium est, hoc modo: "Non
potest esse sapiens, qui pecuniam neglegit. Socrates autem pecuniam neglegebat:
non igitur sapiens erat."
C o m m u n e est, quod
nihilo magis ab adversariis quam a nobis facit, hoc modo: "Idcirco,
iudices, quia veram causam habebam, brevi peroravi."
V u l g a r e est, quod in
aliam quoque rem non probabilem, si nunc concessum sit, transferri possit, ut
hoc: "Si causam veram non haberet, vobis se, iudices, non
commisisset."
L e v e est, quod aut
post tempus dicitur, hoc modo: "Si in mentem venisset, non
commisisset"; aut perspicue turpem rem levi tegere vult defensione, hoc
modo:
"Cum te expetebant omnes florentissimo
Regno, reliqui: nunc desertum ab omnibus
Summo periclo sola ut restituam paro."
[91] R e m
o t u m est, quod ultra quam satis est petitur, huiusmodi:
"quodsi non P. Scipio Corneliam filiam Ti. Graccho conlocasset atque ex ea
duos Gracchos procreasset, tantae seditiones natae non essent; quare hoc
incommodum Scipioni adscribendum videtur." Huiusmodi est illa quoque
conquestio:
"Utinam ne in nemore Pelio securibus
Caesae accidissent abiegnae ad terram trabes !"
Longius enim repetita est,
quam res postulabat. Mala definitio est, cum aut communia describit, hoc modo:
"Seditiosus est is, qui malus atque inutilis civis" - nam hoc non
magis seditiosi quam ambitiosi, quam calumniatoris, quam alicuius hominis
improbi vim describit -; aut falsum quiddam dicit, hoc pacto: "Sapientia
est pecuniae quaerendae intellegentia"; aut aliquid non grave nec magnum
continens, sic: "Stultitia est inmensa gloriae cupiditas". Est haec
quidem stultitia, sed ex parte quadam, non ex omni genere definita.
C o n t r o v e
r s u m
est, in quo ad dubium demonstrandum dubia causa affertur, hoc modo:
"Eho tu, di, quibus est potestas motus superum atque
inferum,
Pacem inter sese conciliant, conferunt concordiam."
[92] P e r
s p i c u u m est, de quo non est controversia: ut si quis, cum,
Orestem accuset, planum faciat ab eo matrem esse occisam. Non concessum est,
cum id, quod augetur, in controversia est, ut si quis, cum Ulixem accuset, in
hoc maxime commoretur: indignum esse ab homine ignavissimo virum fortissimum
Aiacem necatum.
T u r p e est, quod aut
eo loco,in quo dicitur, aut eo homine, qui dicit, aut eo tempore, quo dicitur,
aut iis, qui audiunt, aut ea re, qua de agitur, indignum propter inhonestam rem
videtur.
O f f e n s u m est, quod
eorum, qui audiunt, voluntatem laedit: ut, si quis apud equites Romanos cupidos
iudicandi Caepionis legem iudiciariam laudet.
[93] C o n t r a r i u m est, quod contra dicitur atque ii, qui audiunt, fecerunt:
ut si quis apud Alexandrum Macedonem dicens contra aliquem urbis expugnatorem
diceret nihil esse crudelius quam urbes diruere, cum ipse Alexander Thebas
diruisset.
I n c o n s t a n s est, quod ab eodem
de eadem re diverse dicitur: ut, si qui, cum dixerit, qui virtutem habeat, eum
nullius rei ad bene vivendum indigere, neget postea sine bona valetudine posse
bene vivi; aut, se amico adesse propter benivolentiam, sperare autem aliquid
commodi ad se perventurum.
[94] A d v e r s a r i u m est, quod ipsi causae aliqua ex parte officit, ut si
quis hostium vim et copias et felicitatem augeat, cum ad pugnandum milites
adhortetur. Si non ad id, quod instituitur, accommodabitur aliqua pars
argumentationis, horum aliquo in vitio reperietur: si plura pollicitus pauciora
demonstrabit; aut si, cum totum debebit ostendere, de parte aliqua loquatur,
hoc modo: "Mulierum genus avarum est; nam Eriphyla auro viri vitam
vendidit"; aut si non id, quod accusabitur, defendet, ut, si qui, cum ambitus
accusabitur, manu se fortem esse defendet; aut ut Amphion apud Euripidem, [item
apud Pacuvium,] qui vituperata musica sapientiam laudat; aut si res ex hominis
vitio vituperabitur, ut, si qui doctrinam ex alicuius docti vitiis reprehendat;
aut si qui, cum aliquem volet laudare, de felicitate eius, non de virtute
dicat; aut si rem cum re ita comparabit, ut alteram se non putet laudare, nisi
alteram vituperarit; aut si alteram ita laudet, ut alterius non faciat
mentionem; [95] aut si, cum de certa re
quaeretur, de communi instituetur oratio, ut, si quis, cum aliqui deliberent,
bellum gerant an non, pacem laudet omnino, non illud bellum inutile esse
demonstret; aut si ratio alicuius rei reddetur falsa, hoc modo: "Pecunia
bonum est, propterea quod ea maxime vitam beatam efficiat"; aut infirma,
ut Plautus:
"Amicum castigare ob meritam noxiam,
Immune est facinus; verum in aetate utile
Et conducibile; nam ego amicum hodie meum
Concastigabo pro commerita noxia";
aut eadem, hoc modo: "Malum est
avaritia; multos enim magnis incommodis affecit pecuniae cupiditas"; aut
parum idonea, hoc modo: "Maximum bonum est amicitia; plurimae enim
delectationes sunt in amicitia".
[96]
Quartus modus erat reprehensionis, per quem contra firmam argumentationem aeque
firma aut firmior ponitur. Hoc genus in deliberationibus maxime versabitur, cum
aliquid, quod contra dicatur, aequum esse concedimus, sed id, quod nos
defendimus, necessarium esse demonstramus; aut cum id, quod illi defendant,
utile esse fateamur, quod nos dicamus, honestum esse demonstremus. Ac de
reprehensione haec [quidem] existimavimus esse dicenda. [Deinceps nunc de
conclusione ponemus.]
[97]
Hermagoras digressionem deinde, tum postremam conclusionem ponit. In hac autem
digressione ille putat oportere quandam inferri orationem a causa atque a
iudicatione ipsa remotam, quae aut sui laudem aut adversarii vituperationem
contineat aut in aliam causam deducat, ex qua conficiat aliquid confirmationis
aut reprehensionis, non argumentando, sed augendo per quandam amplificationem.
Hanc si qui partem putabit esse orationis, sequatur licebit. [nam et augendi et
laudandi et vituperandi praecepta a nobis partim data sunt, partim suo loco
dabuntur.] nobis autem non placuit [hanc partem] in numerum reponi, quod de
causa digredi nisi per locum communem displicet: quo de genere posterius est
dicendum. Laudes autem et vituperationes non separatim placet tractari, sed in
ipsis argumentationibus esse inplicatas. Nunc de conclusione dicemus.
[98] C o n c l u s i o est exitus et determinatio totius orationis.
Haec habet partes tres: e n u m e r a t i o n e m,
i n d i g n a t i o n e m, c o n q u e s t i o n e m.
E n u m e r a t
i o n e est, per quam res disperse et diffuse dictae unum in locum
coguntur et reminiscendi causa unum sub aspectum subiciuntur. Haec si semper
eodem modo tractabitur, perspicue ab omnibus artificio quodam tractari
intellegetur; sin varie fiet, et hanc suspicionem et satietatem vitare poterit.
Quare tum oportebit ita facere, ut plerique faciunt propter facilitatem,
singillatim unam quamque rem adtingere et ita omnes transire breviter
argumentationes; tum autem, id quod difficilius est, dicere, quas partes
exposueris in partitione, de quibus te pollicitus sis dicturum, et reducere in
memoriam, quibus rationibus unam quamque partem confirmaris; tum ab iis, qui
audiunt, quaerere, quid sit, quod sibi velle debeant demonstrari, hoc modo:
"Illud docuimus, illud planum fecimus". Ita simul et in memoriam redibit
auditor et putabit nihil esse praeterea, quod debeat desiderare.
[99]
Atque in his generibus, ut ante dictum est, tum tuas argumentationes transire
separatim, tum, id quod artificiosius est, cum tuis contrarias coniungere; et
cum tuam dixeris argumentationem, tum, contra eam quod adferretur, quemadmodum
dilueris, ostendere. Ita per brevem conparationem auditoris memoria et de
confirmatione et de reprehensione redintegrabitur. Atque haec aliis actionis
quoque modis variare oportebit. Nam tum ex tua persona enumerare possis, ut,
quid et quo quidque loco dixeris, admoneas; tum vero personam aut rem aliquam
inducere et enumerationem ei totam attribuere. Personam hoc modo: "Nam si
legis scriptor exsistat et quaerat sic id a vobis, quid dubitetis, quid
possitis dicere, cum vobis hoc et hoc sit demonstratum?" Atque hic, item
ut in nostra persona, licebit alias singillatim transire omnes argumentationes,
alias ad partitionis singula genera referre, alias ab auditore, quid desideret,
quaerere, alias haec facere per comparationem suarum et contrariarum
argumentationum.
[100]
Res autem inducetur, si alicui rei huiusmodi, legi, loco, urbi, monumento
oratio attribuetur per enumerationem, hoc modo: "Quid? Si leges loqui
possent, nonne haec apud vos quererentur: quidnam amplius desideratis, iudices,
cum vobis hoc et hoc planum factum sit?" In hoc quoque genere omnibus
isdem modis uti licebit. Commune autem praeceptum hoc datur ad enumerationem,
ut ex una quaque argumentatione, quoniam tota iterum dici non potest, id
eligatur, quod erit gravissimum, et unum quidque quam brevissime transeatur, ut
memoria, non oratio renovata videatur.
I n d i g n a t
i o est oratio, per quam conficitur, ut in aliquem hominem magnum
odium aut in rem gravis offensio concitetur. In hoc genere illud primum
intellegi volumus, posse omnibus ex locis iis, quos in confirmandi praeceptione
posuimus, tractari indignationem. Nam ex iis rebus, quae personis aut quae
negotiis sunt attributae, quaevis amplificationes et indignationes nasci
possunt, sed tamen ea, quae separatim de indignatione praecipi possunt,
consideremus.
[101-
Primus locus sumitur ab auctoritate, cum commemoramus, quantae curae res ea
fuerit iis, quorum auctoritas gravissima debeat esse: diis inmortalibus, qui
locus sumetur ex sortibus, ex oraculis, vatibus, ostentis, prodigiis,
responsis, similibus rebus; item maioribus nostris, regibus, civitatibus,
gentibus, hominibus sapientissimis, senatui, populo, legum scriptoribus.
- Secundus locus est, per quem, illa res
ad quos pertineat, cum amplificatione per indignationem ostenditur, aut ad
omnes aut ad maiorem partem, quod atrocissimum est; aut ad superiores, quales
sunt ii, quorum ex auctoritate indignatio sumitur, quod indignissimum est; aut
ad pares animo, fortuna, corpore, quod iniquissimum est; aut ad inferiores,
quod superbissimum est.
- Tertius locus est, per quem quaerimus,
quidnam sit eventurum, si idem ceteri faciant; et simul ostendimus, huic si
concessum sit, multos aemulos eiusdem audaciae futuros; ex quo, quid mali sit
eventurum, demonstrabimus.
[102] -
Quartus locus est, per quem demonstramus multos alacres exspectare, quid
statuatur, ut ex eo, quod uni concessum sit, sibi quoque tali de re quid
liceat, intellegere possint.
- Quintus locus est, per quem ostendimus
ceteras res perperam constitutas intellecta veritate commutatas corrigi posse;
hanc esse rem, quae si sit semel iudicata, neque alio commutari iudicio neque
ulla potestate corrigi possit.
- Sextus locus est, per quem consulto et
de industria factum demonstratur et illud adiungitur, voluntario maleficio
veniam dari non oportere, inprudentiae concedi nonnumquam convenire.
- Septimus locus est, per quem
indignamur, quod taetrum, crudele, nefarium, tyrannicum factum esse dicamus per
vim manum opulentiam; quae res ab legibus et ab aequabili iure remotissima sit.
[103] -
Octavus locus est, per quem demonstramus non vulgare neque factitatum esse ne
ab audacissimis quidem hominibus id maleficium, de quo agatur; atque id a feris
quoque hominibus et a barbaris gentibus et inmanibus bestiis esse remotum. Haec
erunt, quae in parentes, liberos, coniuges, consanguineos, supplices crudeliter
facta dicentur, et deinceps si qua proferantur in maiores natu, in hospites, in
vicinos, in amicos, in eos, quibuscum vitam egeris, in eos, apud quos educatus
sis, in eos, ab quibus eruditus, in mortuos, in miseros et misericordia dignos,
in homines claros, nobiles et honore usos, in eos, qui neque laedere alium nec
se defendere potuerunt, ut in pueros, senes, mulieres; quibus ex omnibus
acriter excitata indignatio summum in eum, qui violarit horum aliquid, odium
commovere poterit.
[104] -
Nonus locus est, per quem cum aliis peccatis, quae constat esse peccata, hoc,
quo de quaestio est, conparatur, et ita per contentionem, quanto atrocius et
indignius sit illud, de quo agitur, ostenditur.
- Decimus locus est, per quem omnia,
quae in negotio gerundo acta sunt quaeque post negotium consecuta sunt, cum
unius cuiusque indignatione et criminatione colligimus et rem verbis quam
maxime ante oculos eius, apud quem dicitur, ponimus, ut id, quod indignum est,
proinde illi videatur indignum, ac si ipse interfuerit ac praesens viderit.
- Undecimus locus est, per quem
ostendimus ab eo factum, a quo minime oportuerit, et a quo, si alius faceret,
prohiberi convenerit.
- Duodecimus locus est, per quem
indignamur, quod nobis hoc primis acciderit neque alicui umquam usu venerit.
[105] -
Tertius decimus locus et, si cum iniuria contumelia iuncta demonstratur, per
quem locum in superbiam et arrogantiam odium concitatur.
- Quartus decimus locus est, per quem
petimus ab iis, qui audiunt, ut ad suas res nostras iniurias referant; si ad
pueros pertinebit, de liberis suis cogitent; si ad mulieres, de uxoribus; si ad
senes, de patribus aut parentibus.
- Quintus decimus locus est, per quem
dicimus inimicis quoque et hostibus ea, quae nobis acciderint, indigna videri
solere.
Et indignatio quidem his fere de locis
gravissime sumetur.
[106]
[Conquestionis autem huiusmodi de rebus partes petere oportebit.]
C o n q u e s t
i o est oratio auditorum misericordiam captans. In hac primum animum
auditoris mitem et misericordem conficere oportet, quo facilius conquestione
commoveri possit. Id locis communibus efficere oportebit, per quos fortunae vis
in omnes et hominum infirmitas ostenditur; qua oratione habita graviter et
sententiose maxime demittitur animus hominum et ad misericordiam conparatur,
cum in alieno malo suam infirmitatem considerabit.
[107]
Deinde primus locus est misericordiae, per quem, quibus in bonis fuerint et
nunc [per quem] quibus in malis sint, ostenditur.
- Secundus, qui in tempora tribuitur,
per quem, quibus in malis fuerint et sint et futuri sint, demonstratur.
- Tertius, per quem unum quodque
deploratur incommodum, ut in morte filii pueritiae delectatio, amor, spes,
solatium, educatio et, si qua simili in genere quolibet de incommodo per
conquestionem dici poterunt.
- Quartus, per quem res turpes et
humiles et inliberales proferentur et indigna aetate, genere, fortuna pristina,
honore, beneficiis, quae passi perpessurive sint.
- Quintus, per quem omnia ante oculos
singillatim incommoda ponuntur, ut videatur is, qui audit, videre et re quoque
ipsa, quasi assit, non verbis solum ad misericordiam ducatur.
[108] -
Sextus, per quem praeter spem in miseriis demonstratur esse, et, cum aliquid
exspectaret, non modo id non adeptus esse, sed in summas miserias incidisse.
- Septimus, per quem ad ipsos, qui
audiunt, [similem in causam] convertimus et petimus, ut de suis liberis aut
parentibus aut aliquo, qui illis carus debeat esse, nos cum videant,
recordentur.
- Octavus, per quem aliquid dicitur esse
factum, quod non oportuerit, aut non factum, quod oportuerit, hoc modo:
"Non affui, non vidi, non postremam vocem eius audivi, non extremum
spiritum eius excepi." Item: "Inimicorum in manibus mortuus est,
hostili in terra turpiter iacuit insepultus, a feris diu vexatus, communi
quoque honore in morte caruit."
[109] -
Nonus, per quem oratio ad mutas et expertes animi res referetur, ut si ad
equum, domum, vestem sermonem alicuius accommodes, quibus animus eorum, qui
audiunt et aliquem dilexerunt, vehementer commovetur.
- Decimus, per quem inopia, infirmitas,
solitudo demonstratur.
- Undecimus, per quem liberorum aut
parentum aut sui corporis sepeliundi aut alicuius eiusmodi rei commendatio fit.
- Duodecimus, per quem disiunctio
deploratur ab aliquo, cum diducaris ab eo, quicum libentissime vixeris, ut a
parente filio, a fratre familiari.
- Tertius decimus, per quem cum
indignatione conquerimur, quod ab iis, a quibus minime conveniat, male
tractemur, propinquis, amicis, quibus benigne fecerimus, quos adiutores fore
putarimus, aut a quibus indignum [est], [ut] servis, libertis, clientibus
supplicibus.
- Quartus decimus, qui per obsecrationem
sumitur; in quo orantur modo illi, qui audiunt, humili et supplici oratione, ut
misereantur.
- Quintus decimus, per quem non nostras,
sed eorum, qui cari nobis debent esse, fortunas conqueri nos demonstramus.
- Sextus decimus, per quem animum
nostrum in alios misericordem esse ostendimus et tamen amplum et excelsum et
patientem incommodorum esse et futurum esse, si quid acciderit, demonstramus.
Nam saepe virtus et
magnificentia, in quo gravitas et auctoritas est, plus proficit ad
misericordiam commovendam quam humilitas et obsecratio. Commotis autem animis
diutius in conquestione morari non oportebit. Quemadmodum enim dixit rhetor
Apollonius, "lacrima nihil citius arescit." Sed quoniam satis, ut
videmur, de omnibus orationis partibus diximus et huius voluminis magnitudo
longius processit, quae sequuntur deinceps, in secundo libro dicemus.
|