[42]

 

Utrum aliquis in eo quod facit a Domino sibi concessum, uel etiam iussum, peccare possit, quaerimus. /288/

 

                                          SOLUTIO.

 

Quod si, ut oportet, uerum concedatur, quaestione graui pulsamur, quomodo coniuges, uel in antiquo populo, uel in nouo, carnalem concupiscentiam exercentes, in eo peccare dicantur, unde in posteros peccatum originale transfundunt. Priorem quippe populum ad procreationem filiorum Dominus ex praecepto, et legis maledicto in eos, qui semen in Israel non relinquerent, constringebat. Unde non solum primis parentibus ante peccatum dixit:

 

     Crescite et multiplicamini, et replete terram

 

uerum etiam hoc ipsum Noe et filiis eius post diluuium iniunxit. De supradicto autem legis maledicto, quo ad propagationem filiorum homines cogebantur, illud est Hieronymi contra Heluidium de perpetua Virginitate sanctae Mariae:

 

     Quamdiu lex illa permansit: "Crescite, et multiplicamini, et      replete terram" et "Maledicta sterilis, quae non facit semen in      Israel", nubebant omnes, et nubebantur.

 

Hinc et illud est beati Augustini in libro de Bono coniugali:

 

     Continentiam Ioannes et in opere, Abraham uero in solo habitu      habebat. Illo itaque tempore, cum et lex dies patriarcharum      subsequens, maledictum dixit, qui non excitaret semen in Israel,      et qui poterat non promebat, sed tamen habebat.

 

Idem ad Iulianum de Viduitate seruanda:

 

     Nec quia dixi Ruth beatam, Annam beatiorem, cum illa his      nupserit, haec uno uiro cito uiduata diu uixenit, continuo etiam      te meliorem putes esse quam Ruth, alla quippe propheticis      temporibus sanctarum feminarum dispensatio fuit, quas nubere      obedientia, non concupiscentia compellebat, ut propagaretur      populus Dei, ex quo nasceretur etiam caro christi.

 

Ut ergo ille populus propagaretur, maledictus habebatur per legis sententiam, qui non suscitaret semen in Israel. Unde et sanctae mulieres accendebantur non cupiditate concumbendi, sed pietate par iendi, ut rectissime credantur coitum non fuisse quaesiturae, si proles posset aliter prouenire. Et uiris usus plurimarum uiuarum concedebatur uxorum. Proinde sancta Ruth quale quum semen illo tempore necessarium fuit in Israel non haberet in mortuo uiro, quaesiuit alterum de quo haberet. Ab hoc utique legis maledicto, quod praedictus commemorat doctor, et quasi summo fidelium opprobrio, intantum etiam ipsa lex illi prouidebat populo, ut posteriores fratres, etsi de uxoribus suis proprium semen haberent, ad semen quoque priorum fratrum suscitandum, uxores eorum ducere compelleret, et illis iam defunctis potius quam sibi filios generare, ut uel sic a maledicto legis illos absolueret, qui prole priuati non essent. Ipse etiam Dominus obseruatoribus /289/ legis id quoque in remuneratione constituit, ut steriles apud eos non permaneant, tam in hominibus, quam in iumentis. Sic quippe scriptum est in Deuteronomio:

 

     Si postquam audieris haec iudicia, custodieris ea, custodies te      Dominus, diliget et multiplicabit, benedicetque fructui uentris      tui, et terrae tuae armentis, gregibus ouium. Benedictus eris      inter omnes populos. Non erit apud te sterilis utriusque sexus,      tam in hominibus quam in gregibus tuis.

 

Unde et nullos sanctorum Patrum legimus semine priuatos, quamuis steriles haberent uxores, quas non ad uoluptatem concupiscentiae carnalis exercendam, sed ad populum Dei propagandum ducebant: ut non tam sibi quam Deo filios procrearent. Quale et illud est Tobiae:

 

     Et nunc, Domine, tu scis, quia non luxuriae cause accipio sororem      meam; sed sola posteritatis causa, in qua benedicetur nomen tuum      in saecula saeculorum.

 

Hac intentione Abraham matrimonio copulatus, de uxore sterili prolem suscipere meruit. Sic quoque Isaac, Manue peter Samsonis, Elcana de Anna, Zacharias de Elizabeth optatam adepti sunt prolem, ne maledictum legis uel opprobrium incurrerent matrimonii. Quod inde matrimonium est dictum, quod ad matrem familias faciendam sit initum. Hoc maledicium legis Iepte filia considerans, uirginitatem suam deflebat; quod uirgo moritura, semen in Israel non esset relictura. Ab hoc opprobrio se liberari Elizabeth exultabat, dicens:

 

     Quia sic fecit mihi Dominus, in diebus, quibus respexit auferre      opprobrium meum inter homines.

 

Haec omnia supra memoratus doctor diligenter attendens, illum coniugatorum concubitum, qui fit propter filios non tam generandos quam in Christo regenerandos, ita commendat, ut ilium magis a peccato immunem dicat, quam eum qui fit causa uitandae fornicationis: quam tamen solam Apostolus causam constituit, ad continentiam plurimum nos adhortans:

 

     De quibus, inquit, scripsistis mihi, bonum est homini mulierem      non tangere: propter fornicationem autem, unusquisque suam      uxorem, et unaquaeque suum uirum habeat.

 

Tamquam ergo melius fit, concubitum quoque coniugalem Deo magis quam nobis impendi; ut ei scilicet filios generare magis quam utilitati nostrae intendamus prouidere. Adeo praedictus doctor illam intentionem isti praeponit, ut nequaquam ilium concubitum ad indulgentiam referat, quem a culpa penitus alienat: ut non solum tamquam culpabilis non uitetur, sed tamquam laudabilis expetatur. Qui etiam nuptiarum bonum commendat, ut si causa eua conuenit ineantur, procreandi uidelicet filios: illos etiam concubitus excuses, qui non hac intentione, qua conuenit, fiunt: atque in seipsis, magis quam in operationem uitandae /290/ fornicationis, nuptias esse bonas conuincit. Unde et in praedicto libro, de Bono scilicet coniugali, sic ait:

 

     Bonum ergo coniugii, quod etiam Dominus in Euangelio confirmauit,      non solum quia prohibuit dimittere uxorem nisi ex cause      fornicationis, sed etiam quia uenit inuitatus ad nuptial, cur sit      bonum merito quaeritur. Quod mihi non uidetur propte solam      filiorum procreationem, sed propter ipsam etiam naturalem in      diuerso sexu societatem.

 

Item:

 

     Tantum ualet illud sociale uinculum coniugum, ut cum cause      procreandi colligetur, nec ipsa cause procreandi soluatur. Posset      etiam homo dimittere sterilem uxorem, et ducere aliam, de qua      filios habeat, et tamen non licet habere.

 

Item:

 

     Sane uidendum est alia bona Deum nobis dare, quae propter seipsa      expetenda sunt, sicut est sapientia, salus, amicitia: alia quae      propter aliquid sunt necessaria, sicut doctrina, cibus, et potus,      somnus, coniugium, concubitus. Horum enim quaedam necessaria sunt      propter sapientiam, sicut doctrina: quaedam propter salutem,      sicut cibus, et potus, et somnus: quaedam propter amicitiam,      sicut nuptiae uel concubitus. Hinc enim subsistit propagatio      generis humani, in quo societas amicabilis magnum bonum est. His      itaque bonis, quae propter aliud necessaria sunt, qui non ad hoc      utitur propter quod instituta sunt, peccat, alias uenialiter,      alias damnabiliter. Quisquis uero eis propter hoc utitur propter      quod data sunt, benefacit.

 

Item:

 

     Mihi uidetur hoc tempore solos eos, qui se non continent,      coniugari oportere, secundum illam eiusdem Apostoli sententiam:      "Quod si se non continent, nubant. Melius est enim nubere, quam      uri." Nec ipsis tamen non peccatum sunt nuptiae, quae si in      operationem fornicationis eligerentur, minus peccatum esset, quam      fornicatio; sed tamen peccatum essent. Nunc autem quid dicturi      sumus aduersus euidentissimam uocem Apostoli dicentis: "Quod uult      faciat, non peccat si nubat... etc. Si acceperis uxorem, non      peccasti, et, si nupserit uirgo, non peccat?" Hinc certe iam      dubitare fas non est, nuptias non esse peccatum. Non itaque      nuptias secundum ueniam concedit Apostolus; nam quis ambigat      absurdissime dici non eos peccasse, quibus uenia datur? Sed illum      concubitum secundum ueniam concedit, qui fit per incontinentiamn,      non sola cause procreandi, et aliquando nulla cause procreandi:      quem nuptiae non cogunt fieri, sed ignosci impetrant: si tamen      non ita sit nimius, ut impediat quae seposita esse debent tempora      orandi, nec immutetur in eum usum, qui est contra naturam. De quo      Apostolus tacere non potuit, cum de corruptelis nimiis immundorum      et impiorum hominum loqueretur. Concubitus enim necessarius cause      generandi, inculpabilis et solus ipse nuptialis est. Ille autem,      qui ultra /291/ istam necessitatem progreditur, iam non rationi,      sed libidini obsequitur. Et hunc tamen non exigere, sed reddere      coniugi, ne fornicando damnaliter peccet, ad personam pertinet      coniugalem. Si autem ambo tali concupiscentiae subiguntur, rem      faciunt non plane nuptiarum. Verumtamen si magis in sua      coniunctione diligunt quod honestum, quam quod inhonestum est, id      est, quod est nuptiarum, quam id quod non est nuptiarum, hoc eis,      auctore Apostolo, secundum ueniam conceditur.

 

Item:

 

     Ille naturalis usus, quando prolabitur ultra pacta nuptialia, id      est ultra propagandi necessitatem, uenialis fit in uxore, in      meretrice damnabilis; iste, qui est contra naturam, execrabiliter      fit in meretrice, sed execrabilius in uxore. Tantum ualet      ordinatio creatoris et ordo creaturae, ut in rehus ad utendum      concessis, etiam cum modus exceditur, longe sit tolerabilius,      quam in eis, quae concessa non sunt, uel unus uel rarus excessus.      Et ideo in reconcessa, immoderatio coniugis, ne in rem non      concessam libido prorumpat, toleranda est.  Hinc est etiam quod      longe minus peccat quamlibet assiduus ad uxorem, quam uel      rarissimus ad fornicationem. Cum uero uir membro mulieris non ad      hoc concesso uti uoluerit, turpior est uxor, si in se, quam si in      alia fieri permisemit. Decus ergo coniugale est castitas      procreandi, et reddendi carnalis debiti fides; hoc est opus      nuptiarum, hoc ab omni crimine defendit Apostolus, dicendo: "Et      si acceperis uxorem, non peccasti, et si uirgo nupserit, non      peccat; et quod uult faciat: non peccat, si nubat." Exigendi      autem debiti ab alterutro sexu immoderatior progressio, propter      illa, quae supra diximus, coniugibus secundrum ueniam      corrceditur. Quod ergo ait: "Quae innupta est cogitat ea, quae      sunt Domini, ut sit sancta et corpore et spiritu," non sic      accipiendum est ut putemus non esse sanctam corpore christianam      coniugem castam. Omnibus quippe fidelibus dictum est: "Nescitis      quoniann corpora uestra templum in uobis est Spiritus sancti,      quem habetis a Deo?" Sancta sunt etiam corpora coniugatorum,      fidem sibi et Domino seruantium. Cui sanctitati cuiuslibet eorum,      nec infidelem coniugem obsistere, sed potius sanctitatem uxoris      prodesse infideli uiro, aut sanctitatem uiri prodesse infideli      uxori, idem Apostolus testis est, dicens: "Sanctificatus est enim      uir infidelis in uxore fideli; et sanctificata est mulier      infidelis in fratre fidei." Proinde illud dictum est secundum      ampliorem sanctitatem innuptarum quam nuptarum.

 

Item:

 

     Manet uinculum nuptiarum, etiam si proles, cuius cause initum      est, manifesta sterilitate non subsequatur: ita ut iam scientibus      coniugibus non se filios halbituros, separare se tamen, uel ipsa      causa filiorum atque aliis copulare non liceat. Quod si fecerint,      cum eis, quibus /292/ se copulauerint, adulterium committunt;      ipsi autem coniuges manent. Plane uxoris uoluntate adhibere      aliam, unde communes filii nascantur unius commixtione, ac      semine, alterius autem iure ac potestate, apud antiquos patres      fas erat: utrum et nunc fas sit, non temere dixerim. Non est enim      propagandi necessitas, quae tunc fuit: quando et parientibus      coniugibus alias propter copiosiorem posteritatem, superducere      licebat, quod nunc certe non licet.

 

Item:

 

     Quod est cibus ad salutem hominis, hoc est concubitus ad salutem      generis, et utrumque non est sine delectatione carnali: quae      tamen modificata, et temperantia refrenante in usum naturalem      redacta, libido esse non potest. Quod est autem in sustentanda      uita illicitus cibus, hoc est in quarenda prole fornicarius uel      adulterinus concubitus. Et quod est in luxuria uentris et      gutturis illicitus cibus, hoc est in libidine nullam prolem      quaerente illicitus concubitus. Et quod est in cibo licito      nonnullus immoderatior appetitus, hoc est in coniugibus uenialis      ille concubitus. sicut ergo satius est mori fame, quam      idolothytis uesci: ita satius est defungi sine liberis, quam ex      illicito coitu stirpem quaerere. Undecumque autem nascantur      homines, si parentum uitia non sectentur, et Deum recte colant,      honesti et salui erunt. Semen enim hominis ex qualicumque homine,      Dei creatura est, et eo male utentibus male erit, non ipsum      aliquando malum erit. sicut autem filii boni adulterorum, nulla      defensio est adulteriorum: sic mali filii coniugatorum, nullum      crimen est nuptiarum.

 

Idem supra:

 

     Sunt uiri usque adeo incontinentes, ut coniugibus, nec grauidis      parcant. Quidquid ergo inter se coniugati immodestum,      inuerecundum, sordidumue gerunt, uitium hominum est, non culpa      nuptiarum. Iam in ipsa quoque immoderatiore exactione debiti      carnalis, quam eis non secundum imperium praecipit, sed secundum      ueniam concedit Apostolus, ut etiam praeter causam procreandi      sibi misceantur; et si eos praui mores ad talem concubitum      impellunt, nuptiae tamen ab adulterio seu fornicatione defendunt.      Neque enim illud propter nuptias admittitur, sed propter nuptias      ignoscitur. Debent ergo sibi coniugati non solum ipsius sexus sui      commiscendi fidem, liberorum procreandorum causa, quae prima est      humani generis in ista mortalitate societas, uerum etiam      infirmitatis inuicem excipiendae ad illicitos concubitus      euitandos, mutuam quodam modo seruitutem; ut et si alteri eorum      perpetua continentia placeat, nisi ex alterius consensu non      possit. Et ad hoc enim uxor non habet potestatem sui corporis,      sed uir; similiter et uir non habet potestatem sui corporis, sed      mulier: ut et quod non filiorum procreandorum, sed infirmitatis      et incontinentiae causa expetit, uel ille de matrimonio, uel illa      de marito, non sibi alterutrum negent, /293/ ne per hoc incident      in damnabiles corruptelas, tentante Satana propter incontinentiam      uel amborum, uel cuiusquam eorum. Coniugalis enim concubitus      generandi gratia non habet culpam.

 

Item:

 

     Reddere debitum coniugale, nullius est criminis: exigere autem      ultra generandi necessitatem culpae uenalis.

 

Idem ad Valerianum Comitem, de Nuptiis et Concupiscentia, libro primo:

 

     Quis autem audeat dicere donum Dei esse peccatum? Anima et      corpus, et quaecumque bona animae et corporis, naturaliter insita      etiam peccatoribus, done Dei sunt; quondam Deus, non ipsi, ista      fecerunt. De his quae faciunt dictum est, omne quod non est ex      fide, peccatum esse. Absit ergo pudicum ueraciter dici, qui non      propter uerum Deum, fidem connubii seruat uxori. Copulatio itaque      maris et feminae, generandi cause, bonum est naturale nuptiarum.      Sed isto bono male utitur, ut sit ei intentio in uoluptate      libidinis, non in uoluntate propaginis... Hac intentione cordis,      qui sum uas possidet, id est coniugem suam: procul dubio non      possidet in morbo desiderii, sicut gens quae ignorat Deum, sed in      sanctificatione et honore, sicut fideles qui sperant in Deum.      Illo quippe concupiscentiae malo utitur homo, non uincitur,      quando eam inordinat aut indecoris motibus aestuantem fraenat et      cohibet, neque nisi propagini consulens relaxat atque adhibet, ut      spiritualiter regenerandos carnaliter gignat, non ut spiritum      carni sordida seruitute subiiciat.

 

Item de coniugio Ioseph et Mariae:

 

     Omne nuptiarum bonum impletum est in illis parentibus Christi,      proles, fides, sacramentum. Prolem cognoscimus ipsum Dominum      Iesum, fidem, quia nullum adulterium, sac amentum, quia nullum      diuortium.  Solus ibi nuptialis concubitus non fuit, quia in came      peccati fieri non poterat, sine illa carnis concupiscentia, quae      accidit ex peccato, sine qua concipi uoluit, qui futurus erat      sine peccato, non in came peccati, sed in similitudine carnis      peccati: ut hinc etiam doceret omnem, quae de concubitu nascitur,      carnem esse peccati: quandoquidem, sola quae non inde nata est,      non fuit caro peccati. Quam uis coniugalis concubitus, qui fit      intentione generandi, non sit ipse peccatum: quia bona uoluntas      animi sequentem ducit, nec ducentem sequitur corpus uoluptatem,      nec humanum arbitrium trahitur subiugante peccato, cum iuste      redigitur in usum generandi plaga peccati.

 

Item, de eo quod dicit Apostolus: "Hoc autem dico secundum ueniam, non secundum imperium":

 

     Ubi ergo danda est uenia, aliquid esse culpae nulla ratione      negabitur. Cum igitur culpabilis non sit generandi intentione      concubitus, qui proprie nuptiis imputandus est; quid secundum      ueniam concedit Apostolus, nisi quod coniuges, dum se non      continent, debitum ab alterutro carnis exposcunt, non /294/      uoluntate propaginis, sed libidinis uoluptate? Quae tamen      uoluptas non propter nuptias cadit in culpam, sed propter nuptias      accipit ueniam. Quocirca etiam hic sunt laudabiles nuptiae; quia      et illud, quod non pertinet ad se, ignosci faciunt propter se.      Neque etenim iste concubitus, quo seruitur concupiscentiae, sic      agitur, ut impediatur foetus, quem postulant nuptiae; sed tamen      aliud est non concumbere nisi sola uoluntate generandi, quod non      habet culpam, aliud carnis uoluptatem appetere concumbendo, sed      non propter coniugem, quod uenialem habet culpam.

 

Item libro secundo:

 

     Panem et uinum sic non reprehendimus, propter luxuriosos et      ebriosos, quo modo nec aurum propter cupidos et auaros. Quocirca      commixtionem quoque honestam coniugum non reprehendimus propter      pudendam libidinem corporum. Illa enim posses esse nuba      praecedente perpetratione peccati, de qua non erubescerent      coniugati. Haec autem exorta est post peccatum, quam coacti sunt      uelare confusi. Unde remansit posterioribus coniugatis, quamuis      hoc malo bene et licite utentibus, in eiusmodi opere humanum      uitare conspectum, atque ita confiteri quod pudendum est, cum      debeat neminem pudere quod bonum est. sic insinuantur haec duo,      et bonum laudandae coniunctionis, unde filii generentur; et malum      pudendae libidinis, unde qui generantur, regenerandi sunt ne      damnentur. Proinde pudenda libidine qui licite concumbit, malo      bene utitur; qui autem illicite, malo male utitur.  Rectius enim      accipit nomen mali quam boni, quoniam erubescunt boni et mali.      Meliusque credimus ei qui dicit: "scio quia non habitat in me",      hoc est in carne mea, "bonum," quam huic, qui hoc dicit bonum,      unde si confunditur, cornfit etur malum; si autem non      confunditur, addit impudentiam peius malum. Recte ergo diximus,      ita nuptiarum bonum malo originali, quod inde trahitur, non      potest accusari, sicut adulteriorum malum bono naturali quod inde      nascitur, non potest excusari; quondam natura humana, quae      nascitur uel de coniugio uel de adulterio, Dei opus est; quae si      malum esset, non esset generanda, si malum non haberet, non esset      regeneranda.