LIBER PRIMUS

 

 [1.1] Tria sunt, ut arbitror, in quibus humanae salutis summa consistit, fides uidelicet, caritas et sacramenta.

 

[1.2] Spem autem in fide tamquam speciem in genere comprehendi existimo.

 

                                                  QUID SIT FIDES

 

Est quippe fides existimatio rerum non apparentium, hoc est sensibus corporeis non subiacentium.

 

                                                    QUID SPES

 

Spes uero exspectatio aliquod commodum adipiscendi, quando uidelicet quis credit se aliquod bonum assecuturum esse. "Est itaque fides tam bonarum quam malarum rerum" et tam de praesentibus uel praeteritis quam de futuris, sicut in principio Enchiridion beatus disserit Augustinus. Spes autem de bonis est tantum et de futuris. Exspectatio quippe alicuius incommodi non tam spes dicenda est quam desperatio, hoc est diffidentia a bono.

 

                                                 QUID SIT CARITAS

 

[1.3] Caritas uero est amor honestus, qui ad eum uidelicet finem dirigitur ad quem oportet, sicut e contrario cupiditas amor inhonestus ac turpis appellatur. Amor uero est bona erga alterum propter ipsum uoluntas, qua uidelicet optamus ut eo modo se habeat quo se habere bonum ei esse credimus, et hoc eius potius quam nostri causa desideramus. Saepe namque contingit ut, aliquem odientes et ab eo quoquo modo nos liberare uolentes, optemus eum ad caelestia iam transferri et superna illa gloria frui, quo melius ei contingere nihil potest. Nec id tamen eius amore gerimus quia pro nobis id potius quam pro ipso agimus, nec tam illius utilitatem quam nostram in hoc intendentes. Cui fortassis in hoc ipso melius quam nobismetipsis optamus, magis adhuc praesentis uitae miseriam quam futurae gloriam nobis cupientes.

 

[1.4] Quod Tullius quoque, cum amicitiam in II Rhetoricae, definiret, diligenter prouidebat dicens:

 

     Amicitia est uoluntas erga aliguem rerum bonarum ipsius illius      causa quem diligit.

 

Ubi profecto cum adiecit "ipsius illius causa quem diligit", ueram a falsa distinxit amicitiam. Sunt enim qui alios amare dicuntur quacumque intentione bene illis esse desiderent. Qui cum id causa sui potius quam illorum agant, non tam hominem diligunt quam fortunam eius sequuntur, nec tam commoda ipsius quam sua in illo uenerantur; nec tale desiderium tam caritas, id est amor, ut dictum est, honestus, quam cupiditas, id est amor inhonestus ac turpis, est dicendum.

 

[1.5] Illa quippe amor dei, haec amor saeculi nuncupatur, quia per illum deo copulamur, per istum mundanis occupamur curis et terrenis deseruimus desideriis; et per illum quidem quae dei sunt curamus, per istum quae nostra sunt prouidemus. Et in illo finis est deus, id est finalis et suprema causa, ad quem nostra dirigitur intentio, quando uidelicet tam ipsum quam proximum diligimus propter ipsum, nec tam nostram quam illius sequimur uoluntatem. In isto autem ipsi nosmetipsos finem constituimus, quibus satis est si desideria nostra compleamus et uoluntati nostrae pareamus. Quales et apostolus praeuidens:

 

     Erunt, inquit, homines seipsos amantes

 

hoc est in se potius quam in deo sui amoris finem constituentes. Cum enim proximum tamquam nos ipsos amare lubeamur, nequaquam peccamus nos amando sed amoris, ut dictum est, finem in nobis collocando. Et cum nostri quoque sicut et proximi curam in necessariis agere debeamus, nonnulla propter nosmetipsos agere nos oportet ut et nos eorum quae agimus, causa quaedam existamus; sed non, ut dictum est, finis, id est superiol et suprema causa quae deus est. Hoc ipsum quippe quod pro nobis gerimus, si recte agamus, propter deum facimus cui hoc placere credimus, et eius dilectio nostrae causa est ut nos quoque propter ipsum, non eum propter nos diligamus. Alioquin peruerse agentes in nobis potius quam in ipso nostrae dilectionis finem constitueremus. Tunc uero propter ipsum tam nosmetipsos quam proximum diligimus, cum ideo nos amamus quia hoc ei credimus placere, non quia nobis utile fore licet id constet inutile nobis esse non posse.

 

[1.6] Nihil igitur amandum est, nihil omnino faciendum nisi propter deum, ut in deo finem omnium constituamus. Unde et ipse alpha et omega dicitur, hoc est principium et finis: principium quidem supremum, a quo omnia; finis, id est finalis et suprema causa, propter quem omnia. Neque enim comedere, nec dormire, nec uxorem ducere, nec omnino aliquid facere, nisi propter ipsum debemus. Alioquin bestialiter uiueremus, nostris tantum uoluptatibus dediti. Comedere autem propter ipsum debemus hoc uno saltem ut corpori, quod suum est ac nobis commissum, necessaria impendamus quibus in eius obsequio sustentetur. Similiter et dormiendo ipsum reficere debemus, ut uigilare, cum oportet, in eius obsequio ualeamus. Uxor quoque ab eo qui est incontinens ducenda est, non solum propter filios ipsi generandos, uerum etiam ne eum ex fornicatione offendamus.

 

[1.7] Qui etiam cum pro nobismetipsis oramus aut aliquid quod nobis apud eum prosit efficimus, ipsa eius caritas ad hoc nos compellit, per quae ad eum, quem super omnia diligimus, peruenire cupimus.

 

[1.8] Sic et caetera omnia propter ipsum facienda sunt. Alioquin ab ipso frustra remunerationem exspectaremus, si ea quae agimus, propter ipsum non ageremus. Quod diligenter apostolus attendens in I ad Corinthios epistola dicit:

 

     Sive ergo manducatis, siue bibitis, siue aliud quid facitis,      omnia in gloriam dei facite.

 

                                               QUID SIT SACRAMENTUM

 

[1.9] Sacramentum uero est uisibile signum inuisibilis gratiae dei, ueluti cum quis baptizatur, ipsa exterior ablutio corporis, quam uidemus, signum est interioris ablutionis animae, cum ita interior homo a peccatis mundatur sicut exterior a corporalibus sordibus.

 

[1.10] Nunc autem, tribus suprapositis breuiter assignatis atque descriptis, scilicet fide, caritate et sacramento, de singulis diligentius agendum est quantum ad propositam humanae saluationis pertinet summam, et de his praecipue quae maioribus implicita questionibus uidentur.

 

[1.11] Ac primum de fide, quae naturaliter caeteris prior est tamquam bonorum omnium fundamentum. Quid enim sperari uel speratum amari potest, nisi prius credatur? Credi autem potest, si non speretur uel ametur. Ex fide itaque spes nascitur, cum quod credimus bonum nos adepturos esse per dei misericordiam confidimus. Unde apostolus:

 

     Fides inquit, est substantia sperandarum rerum, argumentum non      apparentium.

 

Substantia sperandarum rerum, hoc est fundamentum et origo unde ad speranda aliqua perducimur, credendo uidelicet prius ea esse ut postmodum speremus. Argumentum non apparentium, hoc est probatio quod sint aliqua non apparentia. Quia enim nemo fidem esse dubitat, oportet ex hoc ut aliqua non apparentia esse concedat, cum fides, ut dictum est, proprie non dicatur nisi de his quae nondum apparent. Unde iuxta apostolum cum nunc tria manere dicantur, fides scilicet, spes, caritas, sola caritas numquam excidit, tam in hoc scilicet saeculo quam in futuro perseueratura. Ex quo et merito maior dicitur tam dignitate perseuerantiae quam remunerationis debito, cum ipsa uidelicet sola, ut arbitror, remuneratione sit digna. Si quis autem de apparentibus quoque fidem haberi dicat, fidem abusiue nominat. Reperitur tamen fides dici de apparentibus quoque, sicut de non apparentibus.

 

[1.12] De utroque autem prae manibus exempla habemus. Gregorius, Homelia VI libri secundi in euangelia:

 

     Cum apostolus dicat: Est enim fides sperandarum substantia      rerum...  etc.

 

profecto liquet quia fides illarum rerum argumentum est quae apparere non possunt. Quae enim sunt apparentia, fidem non habent sed agnitionem. Sed aliud uidit, aliud credidit. A mortali quippe homine diuinitas uideri non potuit. Hominem igitur uidit et deum confessus est dicens:

 

     dominus meus et deus meus.

 

Idem, Dialogorum libro IV, capitulo VIII:

 

     Cum Paulus dicat: Est enim fides sperandarum substantia rerum,      argumentum non apparentium, hoc ueraciter dicitur credi quod non      ualet uideri. Nam credi iam non potest quod uideri potest.

 

Augustinus, super Iohannem:

 

     "Et nunc dico uobis priusquam fiat, ut cum factum fuerit      credatis." Quid est hoc, cum magis credere homo habeat antequam      fiat id quod credendum est? Haec est enim laus fidei, si quod      creditur non uidetur. Nam quid magnum est, si id creditur quod      uidetur, secundum illam domini sententiam quando discipulum      arguit dicens: "Quia uidisti, credidisti? Beati... etc." Nam ipsa      fides ita est definita: Est autem fides sperandarum substantia      rerum, quae non uidentur. Quapropter quid sibi uult: ut      cumfactumfuerit credatis? Nam et ille cui dictum est: Quia      uidisti, credidisti, non hoc credidit quod uidit. Cernebat carnem      et credebat deum in carne latentem. Sed etsi dicimus credi quae      uidentur, sicut dicit unusquisque oculis suis se credidisse, non      tamen ipsa est quae in nobis aedificatur fides; sed ex rebus quae      uidentur, agitur in nobis ut ea credantur quae non uidentur.

 

Item:

 

     Credituri non fide noua sed aucta, aut certe cum mortuus esset      defecta, cum resurrexisset refecta.

 

Item sermone trigesimo nono:

 

     Quid promittit credentibus? "Cognoscetis ueritatem". Non quia      cognouerunt sed ut cognoscerent, crediderunt. Credimus ut      cognoscamus, non cognoscimus ut credamus. Quid est enim fides,      nisi credere quod non uides? Fides ergo est quod non uides      credere, ueritas quod credidisti uidere. Veritas est, sed adhuc      creditur, non uidetur.

 

Idem in libro De uerbis domini et quibusdam sententiis Pauli apostoli, sermone LXXX:

 

     "Iustus ex fide uiuit" quia credit quod non uidet. "Filii dei      sumus et nondum apparuit quid erimus. Quamdiu enim sumus in corpore      peregrinamur a deo. Perfidem enim ambulamus, non per speciem." Cum      uenerimus, tenebimus et iam uisio erit, non fides, et iam res      erit, non spes. Amabimus uidendo et tenendo. Ergo caritas      perfecta erit, sicut ait apostolus: "Fides, spes, caritas, tria      haec maior autem horum caritas". Securi illo adiuuante      perseuerantes in eo dicamus: "Quis nos separabit a caritate      Christi? tribulatio an angustia?"... etc.

 

Idem, libro II Quaestionum euangeliorum:

 

     "Iustitia dei in eo reuelatur ex fide in fidem". Intelligitur      quidem fides "qua creduntur ea quae non uidentur.

 

                  Quod abusiue etiam dicatur fides de apparentibus

 

Sed tamen est fides etiam rerum, quando non uerbis sed rebus ipsis praesentibus creditur quod futurum est, cum iam per speciem manifestam se contemplandam praebebit sanctis ipsa dei sapsentsa. De qua fide rerum lucisque ipsius praesentiae forsitan Paulus dicit:

 

     Iustitia enim dei in eo reuelatur ex fide in fidem.

 

Dicit enim alio loco:

 

     Nos enim reuelata facie gloriam dei spectantes, in eandem      imaginem transformabimur a gloria in gloriam.

 

Sicut enim dicit hic de gloria in gloriam ita et ibi ex fide in fidem, de gloria scilicet euangelii, quo nunc credentes illuminantur, in gloriam manifestae ueritatis.

 

[1.13] Apud philosophos quoque de apparentibus etiam fides dici uidetur, quotiens uidelicet res quaelibet ita animo tenetur ut de ipsa non dubitetur, siue per opinionem siue per experimentum quoque sensuum.  Unde Boethius, super Topica Ciceronis libro primo:

 

     Argumentum est ratio quae rei dubis facit fidem. Multa enim sunt,      inquit, quae faciunt fidem. Sed quia rationes non sunt, nec      argumenta esse possunt, ut uisus facit fidem hls quae uidentur.      Sed quia ratio non est uisus, nec argumentum quidem esse potest.

 

[1.14] His itaque testimoniis patet fidei nomen modo proprie, modo improprie poni, cum uidelicet non solum de occultis, uerum etiam de manifestis fides dicatur.

 

[1.15] Sunt autem plura etiam ad deum pertinentia quae credi uel non credi nostra nihil interest, quia siue credantur siue non credantur nullum incurrimus periculum; ueluti si credamus deum cras pluuiam facturum uel non, uel huic nequissimo homini misericordiam impensurum uel non. Ei uero qui de fide ad aedificutionem loquitur, ea sola tractare ac docere sufficit quae si non credantur, damnationem pariunt. Haec autem sunt quae ad fidem pertinent catholicam.

 

                                  QUAE SIT FIDES CATHOLICA VEL NON

 

[1.16] Catholica quippe est fides, id est uniuersalis, quae ita omnibus necessaria est ut nemo discretus absque ea saluari possit. Unde Athanasius, cum praemisisset:

 

     Haec est fides catholica

 

statim id aperiens, unde sit scilicet dicta "catholica", et uelut exponens addit:

 

     Quam nisi quisque fideliter firmiterque crediderit, saluus esse      non poterit.

 

Sunt et qui uelint fidem dici catholicam ad differentiam fidei haereticorum, non ubique scilicet cum aecclesia dilatatae, sed quasi in aliquo angulo latitantis uel in aliqua terrarum parte conclusae.

 

[1.17] Fides autem catholica partim circa ipsam diuinitatis naturam, partim circa diuina beneficia et quascumque dei rectissimas dispensationes uel ordinationes consistit, quae nobis diligenter apostolorum uel sanctorum patrum symbolis expressa sunt.

 

[1.18] Ac primum de his quae ad diuinitatis naturam pertinent consideremus, qualiter uidelicet in una et eadem penitus diuinitatis substantia tres personae credantur, pater uidelicet ac filius et spiritus sanctus; et quid rationis uel utilitatis haec in uno deo habeat personarum distinctio. Primo itaque hanc fidei summam ponamus, de unitate scilicet ac trinitate diuina; deinde positam, prout dommus dederit, disseramus.

 

                                     POSITIO FIDEI DE TRINITATE

 

[1.19] Tenet igitur christians fidei religio unum solummodo deum esse ac nullo modo plures esse deos -- unum omnium dominum unum creatorem, unum principium, unum lumen; unum bonum unum inmensum, unum omnipotentem, unum aeternum; unam substantiam siue essentiam incommutabilem penitus ac simplicem, cui nec partes aliquae nec aliquid quod ipsa non fuerit possit inesse -- ac per omnia solam praedicat et credit unitatem excepto quod ad personarum pertinet multitudinem. Huic itaque tam simplici seu indiuidus ac merae substantiae tres inesse personas, sibi per omnia coaequales ac coaeternas, non numero rerum sed pluralitate proprietatum diuersas ueraciter confitetur: deum uidelicet patrem, ut dictum est, ac deum filium eius, atque deum spiritum sanctum ab utrisque procedentem.

 

[1.20] Non est autem una persona altera, licet sit hoc ipsum quod altera.  Neque enim qui pater est filius est aut spiritus sanctus, nec qui filius est spiritus sanctus est; sed tamen quod pater est, filius est et spiritus sanctus, et econuerso. Idem quippe deus tam pater est quam filius seu spiritus sanctus. Unum quippe prorsus in natura, unum tam numero quam substantia sunt; sed iuxta eorum proprietates ita personaliter ab inuicem distinguuntur ut alius sit iste quam ille, non aliud, hoc est personaliter non substantialiter diuersus, cum hic uidelicet non sit ille, licet hic sit penitus hoc quod ille, id est eadem sit penitus substantia quae et ille, non persona. Unde Sedulius:

 

     Non quia qui summus pater est, et filius hic est, sed quia quod      summus pater est, et filius hoc est.

 

                                QUARE SOLUS PATER DICATUR INGENITUS

 

[1.21] Proprium autem dei patris est ingenitum esse, hoc est a seipso, non ab alio existere, sicut filii proprium est a solo patre genitum esse, non creatum uel factum, et spiritus sancti ab utrisque procedere, nec creatum aut factum esse. Quod enim aeternaliter subsistit atque initio caret, nec creatum nec factum dici conuenit.

 

[1.22] Solum itaque patrem ingenitum dicimus, hoc est a seipso, non ab alio esse. Unde Augustinus, aduersus Felicianum arrianum:

 

     Patrem ingenitum dico quia non processit ex altero.

 

Unde Isidorus, Etymologiarum libro VI:

 

     Pater, inquit, solus non est de alio; ideo solus appellatur      ingenitus.

 

Aliud itaque est patrem ingenitum dicere, aliud dicere non genitum, sicut aliud est dicere aliquid iniustum, aliud dicere non iustum: quippe quod iniustum est, necesse est esse non iustum, sed non e conuerso; lapis quippe est non iustus, nec tamen iniustus. Sic et cum deus pater sit ingenitus, constat profecto eum esse non genitum, id est non esse filium. Spiritus uero sanctus ipse quoque est non genitus, cum ipse etiam non sit genitus, hoc est non sit filius; nec tamen ideo est ingenitus, cum ipse ab alio sit, tam a patre scilicet quam a filio procedens. Solus itaque pater ingenitus dicitur, sicut solus filius genitus; spiritus uero sanctus nec genitus est nec ingenitus sed, ut dictum est, non genitus.

 

[1.23] Unde Augustinus, ad Orosium, capitulo II:

 

     Spiritum sanctum nec genitum nec ingenitum fides certa declarat,      quia si dixerimus 'ingenitum', duos patres affirmare uidebimur,      sin autem 'genitum', duos filios credere culpamur; sed quod certa      fides tenet, nec ingenitus est nec genitus sed ab utrisque      procedens, id est a patre et filio.

 

Et Gennadius, De orthodoxa fide aecclesiasticorum dogmatum, capitulo I, his asserit uerbis:

 

     Pater ergo principium deitatis a quo filius natus, a quo spiritus      sanctus noa natus quia non est filius, nec ingenitus quia non est      pater.

 

Hinc et beatus papa Gregorius in Symbolo epistolis suis praescripto meminit dicens:

 

     Credimus spiritum sanctum nec genitum nec ingenitum, sed      coaeternum de patre et filio procedentem.

 

[1.24] Cum autem unaquaeque harum personarum sit deus aut dominus siue creator, nec una persona sit altera, non tamen ideo plures dii uel domini sunt seu creatores, sicut plures sunt personae. Quippe cum dicimus deos aut dominos seu creatores rerum quendam numerum ostendimus, quarum unaquaeque deus sit aut dominus seu creator, cum in diuinitate nulla rerum possit esse multitudo. Unde et indiuiduam dicimus trinitatem. Cum uero multas in deo profitemur personas, proprietatum non rerum multitudinem, ut supra meminimus, demonstramus.

 

[1.25] Quaedam itaque de singulis tantum dicuntur personis, ut "ingenitus" de solo patre, "genitus" siue "incarnatus" de solo filio, "procedens ab utroque" de solo spiritu sancto; quaedam coniunctim tantum et non singillatim, ut "trinitas" de tribus simul personis; quaedam tam coniunctim quam diuisim de eis aeque dicuntur, ut deus, dominus, creator, omnipotens, sapientia, uirtus iustitia et caetera. Solum uero hoc nomen quod est "persona", pluraliter proferimus, cum uidelicet plures profiteamur personas non deos aut dominos, nec ullam in caeteris pluralitatem recipiamus.

 

[1.26] Unde Augustinus, De trinitate, libro VII, capitulo VII:

 

     Pater ad se dicitur persona, non ad filium uel ad spiritum      sanctum.

 

Item:

 

     Hoc solum nomen est quod cum dicatur de singulis ad se      pluraliter, non singulariter accipitur in summa. Dicimus namque:      pater est persona et filius persona et spiritus sanctus persona.      Pater tamen et filius et spiritus sanctus non sunt una persona      sed tres.

 

Quarum quidem trium personarum sicut eadem prorsus est substantia, ita indifferens est gloria indiuisa operatio ac uoluntas.

 

[1.27] Nunc autem fidei summa circa unitatem ac trinitatem diuinam a nobis proposita, superest ut aduersus inquisitiones dubitantium congruis eam similitudinum exemplis defendamus atque astruamus. Quid enim ad doctrinam loqui proficit, si quod docere uolumus exponi non potest, ut intelligatur? Quod diligenter attendens beatus Augustinus -- cum difficillimum illum de trinitate locum exponere uellet, quod uidelicet lohannes euangelista exorsus est dicens:

 

     "In principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat      uerbum" -- hoc, inquit, animalis homo non percipit. Quid ergo      fratres?  Silebimus hinc? Quare ergo scribitur, si siletur? aut      quare auditur, si non exponitur? Sed ut quid exponitur, si non      intelligitur? Itaque quoniam rursus esse non dubito in numero      uestro quosdam, a quibus possit non solum expositum capi sed et      antequam exponatur intelligi, non fraudabo eos qui possunt      capere, dum timeo superfluus esse auribus eorum qui non possunt      capere.

 

                QUID VELIT DISTINCTIO TRIUM PERSONARUM IN DIVINITATE

 

[1.28] Primum itaque nobis disserendum occurrit quid sibi uelit in una diuinitatis natura personarum ista distinctio, ut eadem scilicet pater, eadem filius, eadem spiritus sanctus sit appellata Deinde qualiter una penitus et indiuidua permanente substantia trinitas personarum queat assignari, et quod de unitate ac trinitate diuina ante proposuimus contra uehementes philosophicas impugnationes defendi.

 

[1.29] Videtur autem nobis suprapositis trium personarum nominibus summi boni perfectio diligenter esse descripta, ut cum uidelicet praedicatur deus esse pater et filius et spiritus sanctus, eum summum bonum atque in omnibus perfectum hac distinctione trinitatis intelligamus.

 

                QUID SPECIALITER IN DEO PER NOMEN PATRIS DESIGNETUR

 

[1.30] Patris quippe nomine diuinae maiestatis potentia designatur, qua uidelicet quicquid uelit efficere potest. Unde Augustinus in Enchiridion:

 

     Neque enim ueraciter uocatur omnipotens nisi quoniam quicquid      uult potest, nec uoluntate cuiuspiam creaturae uolun tat is      omnipotentis impeditur effectus.

 

Idem in libro De spiritu et littera:

 

     Non potest facere iniusta, quia ipse est summa iustitia et      bonitas.  Omnipotens uero est, non quod possit omnia facere, sed      quia potest efficere quicquid uult.

 

                                   QUID PER NOMEN FILII SEU VERBI

 

[1.31] Sicut autem dei patris uocabulo diuinae maiestas potentiae specialiter exprimitur, ita filii seu uerbi apprllatione sapientia dei significatur, qua scilicet cuncta discernere ualet, ut in nullo penitus decipi queat.

 

                                   QUID PER NOMEN SPIRITUS SANCTI

 

[1.32] At uero spiritus sancti uocabulo ipsa eius caritas seu benignitas exprimitur, qua uidelicet optime cuncta uult fieri seu disponi et eo modo singula prouenire quo melius possunt, malis quoque bene utens et optime singula disponens et ad optimum finem quoque perducens. Non est autem perfectus in omnibus qui in aliquo impotens inuenitur, nec perfecte sapiens est qui in aliquo decipi potest, nec penitus benignus qui omnia optime fieri ac disponi non uelit. Ubi uero haec tria conueniunt, ut tam uidelicet potentia quam sapientia quam bona uoluntate sit perfectus, nihil boni est quod eius plenitudini desit.

 

[1.33] Tale est ergo deum patrem ac filium et spiritum sanctum nos profiteri ac si ipsum, ut dictum est, summum bonum esse praedicemus, cui tamquam bonorum omnium plenitudini nihil desit et cuius participatione bona esse caetera constet.

 

[1.34] Nec solum haec trinitatis distinctio ad summi boni perfectionem, ut dictum est, describendam conuenit, uerum etiam ad persuadendam hominibus diuini cultus religionem plurimum proficit, ut ob hoc praecipue ipsa dei sapientia incarnata in praedicatione sua eam rectissime decreuisset assumere. Duo quippe sunt quae nos omnino deo subiectos efficiunt, timor uidelicet atque amor. Potentia quidem et sapientia maxime timorem incutiunt, cum eum quem iudicem esse scimus, et cuncta quae uoluerit punire posse et nihil eum latere cognoscimus. Benignitas autem ad amorem specialiter pertinet ut quem benignissimum habemus, potissimum diligamus. Ex qua etiam certum est eum impietatem ulcisci uelle, quia quo plus ei placet aequitas, magis ipsi displicet iniquitas, sicut scriptum est:

 

     Dilexisti iustitiam et odisti iniquitatem.

 

[1.35] Nec solum ad timorem uel ad amorem dei hominibus incutiendum haec trinitatis distinctio necessaria est, uerum etiam ad uniuersorum operum eius commendationem plurimum ualet ut quaecumque agit egregie fieri credantur, utpote qui omnia quae uelit, perficere possit, et in omnibus modum conseruare sciat, et optime cuncta fieri seu procedere uelit. Unde et cum ad aliquid per nos operandum diuinam imploramus gratiam, recte commemorationem trinitatis facimus dicentes:

 

     "In nomine sanctae et indiuidus trinitatis" uel "In nomine patris      et filii et spiritus sancti", ut uidelicet diuinam potentiam et      sapientiam seu benignitatem commemorando, quaecumque deus      efficiat egregie fieri demonstremus.

 

[1.36] Unde et Moyses, cum de uniuersa mundi ageret creatione, in ipso statim Genesis exordio deum patrem et filium et spiritum sanctum commemorat, ut quaecumque a deo fieri narrat egregie facta credantur. Cum enim ait:

 

     In principio creauit deus caelum et tetram

 

et postmodum adiecit:

 

     Spiritus domini ferebatur super aquas

 

diuinam trinitatem diligenter expressit, in deo quidem creatore patrem insinuans, hoc est diuinam commemorans potentiam, per quam creari de nihilo cuncta potuerint. Quam etiam non incongrue hoc nomen "deus" iuxta propriam interpretationem inolit, quod hoc uidelicet quasi theos, id est "timor" interpletetur, cum potestati reuerentia timoris maxime exhibeatur.

 

[1.37] Nomine uero principii filium designat, id est diuinam rationem seu sapientiam, in qua per prouidentiam cuncta prius consistere quodammodo habuerunt atque ibidem incipere quam in effectum operis ducerentur.  Unde et euangelista de uerbo patris disserens:

 

     Quod factum est, inquit, in ipso uita erat.

 

Sic et Macrobius, Platonem insecutus, mentem dei, quam graeci noy appellant, originales rerum species, quae ideae; dictae sunt, continere meminit, "antequam" etiam, inquit Priscianus, "in corpora prodirent", hoc est in effectus operum prouenirent.

 

[1.38] Spiritus uero domini aperte spiritum sanctum insinuat, id est diuinae gratiae bonitatem, iuxta hanc quidem diligentem prophetae considerationem cum ad excellentem hominis creationem uentum esset, prouide hoc opus caeteris anteponens et quasi prae caeteris commendans, distinctionem patenter trinitatis fecerit, ubi uidelicet a domino potius dictum est: Faciamus hominem quam "faciam", ad imaginem, inquit, et similitudinem nostram: uirum quidem ad imaginem, mulierem uero ad simililudinem. Vir quippe, iuxta apostolum, imago est dei, non mulier; sed sicut uir imago est dei, ita et mulier imago dicitur uiri. Imago quippe expressa alicuius similitudo uocatur; similitudo autem dici potest, etsi non multum id cuius similitudo est exprimat.

 

[1.39] Vir itaque ad imaginem trinitatis factus est, quia quo perfectior conditus est quam mulier, descriptae summi boni perfectioni similior existit. Qui et per potestatem tam mulieri quam caeteris mundanis prelatus est creaturis, et per sapientiam dignior et per amorem ad ea quibus praefectus est, pronior exstitit. Unde et cum a serpente non esse seductum, cum seduceretur mulier, testatur apostolus. Qui tamen amore mulieris gustatum ei fructum porrigentis, cum eam contristare nollet in transgressionem prorupit, amplius de misericordia dei quam oporteret praesumens: quem ad ignoscendum facilem estimabat pro tam leui, quae ei uidebatur, offensa, si quoquo modo commissam sibi a domino non scandalizaret mulierem, praesertim cum hoc pie magis quam malitiose fieri uideretur. A quo etiam amplius amari deum quam a muliere quis non consentiat? Quomodo enim illa tunc deum uere dilexerit, quem sibi in dolo fuisse locutum crediderit, cum serpentis acquieuerit consilio?

 

      QUARE NOMEN PATRIS DIVINA POTENTIA SPECIALITER DESIGNETUR

 

[1.40] Quod autem nomine patris diuina potentia, nomine uero filii seu uerbi diuina sapientia uel nomine spiritus sancti ipsa dei benignitas seu caritas specialiter exprimatur, nec nos auctoritas nec ratio subterfugit.

 

[1.41] Potentiam quidem nomine patris specialiter exprimi ex multis colligitur testimoniis. Unde et Maximus episcopus in Expositione symboli quod dicitur apostolorum, quae legitur in quinta quadragesimae dominica, his uerbis insinuat:

 

     Credis, inquit, in deum patrem omnipotentem? In deo natura      innascibilis, in patre unigeniti ueritas, in omni potente      plenitudo uirtutis ostenditur. Est namque per ingenitam deitatem      ommpotens et per omnipotentiam pater.

 

[1.42] Innascibilem hoc loco increatum dicit; ingenitam deitatem patris appellat, hoc est eum solum ex tribus personis ingenitum esse profitetur, cum uidelicet, ut iam quoque supra meminimus, solus ipse non sit ab alio, caeterae uero personae ab ipso sunt. Quod uero dicitur ipse pater "per ingenitam deitatem omnipotens" esse, hoc est per hoc quod cum sit deus, insuper ut dictum est, ipse solus sit ingenitus; et rursus "per omnipotentiam pater" aperte innuitur quod sicut ingenitum esse proprium est dei patris, ita et ad proprietatem eius specialiter diuinam potentiam pertinere, licet unaquaeque aliarum personarum, cum sit eiusdem cum patre substantiae, eiusdem sit penitus potentiae.

 

[1.43] Iuxta proprietates quippe trium personarum, quaedam specialiter ac tamquam proprie de aliqua earum dici uel accipi solent, quae tamen iuxta earum naturae unionem, singulis inesse non ambigimus, ut sapientia filio, caritas spiritui sancto specialiter tribuitur, cum tamen tam pater quam spiritus sanctus seu etiam tota trinitas sapientia sit, et similiter tam pater ipse quam filius caritas dici possit. Sic etiam iuxta personarum proprietates quaedam opera specialiter alicui personae tribuuntur, quamuis indiuisa totius trinitatis opera praedicentur et quicquid ab una earum fit, a singulis fieri constet. Soli quippe filio carnis susceptio assignatur; et ex aqua et spiritu sancto tantum, non etiam ex aqua et patre uel filio, regenerari dicimur, cum tamen in istis totius operatio trinitatis affuerit.

 

[1.44] Sic et iuxta ipsius patris proprietatem specialiter ei et maxime quae ad potentiam pertinent assignari solent, cum ex ipsius, ut dictum est, nomine diuina specialiter potentia designetur; et eo ipso quod solus ipse ingenitus dicitur, hoc est a seipso, non ab alio existens, quaedam ei secundum subsistentis modum propria maneat potentia, ut cum uidelicet ipse pater omnia facere possit quae filius aut spiritus sanctus, hoc insuper habeat ut a seipso solus ipse queat existere nec necesse habeat ab alio esse. Non minus tamen aut filium aut spiritum sanctum omnipotentem praedicamus quam patrem. Ut enim beatus meminit Augustinus, non propter aliud dicitur omnipotens deus nisi quia quicquid uult potest efficere, ut non scilicet in aliquo efficiendo, ullum eius uoluntati impedimentum obsistat.

 

                   QUARE OPERA TRIUM PERSONARUM INDIVISA DICANTUR

 

[1.45] Ideo etiam trium personarum indiuisa opera, id est communia, dicuntur quod quicquid potentia geritur, idem sapientia moderatur et benignitate conditur.

 

[1.46] Unde et merito in his quae deum facere exoramus, commemorationem facimus trinitatis dicentes:

 

     "In nomine sanctae et indiuiduae trinitatis" uel "In nomine      patris et filii et spiritus sancti", ut sicut trium personarum      indiuisa est operatio, ita et eorum inseparabilis sit inuocatio,      atque hoc modo tum fides ipsa postulati beneficii astruatur, tum      ipsa operis diuini efficacia commendetur. Facile enim creditur      facturus esse bonum quod rogatur, qui et id facere sicut uoluerit      potest et benignissimus esse cognoscitur. Nomine uero patris, ut      dictum est, omnipotentia dei, nomine spiritus summa eius      benignitas commemoratur; cum autem et sapientiae diuinae      commemoratio additur, quae scilicet nomine filii exprimitur, per      quam in omnibus quae efficit modum tenere nouerit egregius      effectus ostenditur qui ab eo proueniat qui omnia quae uelit      queat facere, et in omnibus faciendis modum sciat seruare et      optime cuncta uelit fieri.

 

[1.47] At uero cum unaquaeque trium personarum inde omnipotens dicatur quod quicquid quaecumque earum uelit efficere, possit complere, non tamen necesse est eodem modo penitus se habere unam quo alteram, cum in suis proprietatibus diuersae sint. Solus quippe pater potest esse pater siue ingenitus, et solus filius genitus sicut et solus spiritus procedens. Quicquid itaque una persona facere potest, et alia potest, et ideo unaquaeque omnipotens dicitur, sed non quicquid una esse potest uel cuiusmodi esse potest, necesse est alteram esse.

 

[1.48] Hoc autem teste Ieronimo plus habere pater a filio inuenitur quod solus a se ipso est, filius uero a se non est sed a patre tanquam genitus. Sic quippe ait Niceni concilii symbolum exponendo:

 

     Absit ergo in filio dei aliquid plus minusue aut in loco aut in      tempore aut in potentia aut in scientia aut in aequalitate aut in      subiectione, cum dicitur hoc ut deitati eius, non carni      ascribatur. Si enim plus minusue aliquid inuenitur, excepto hoc      quod genuit pater filium et excepto hoc quod filius non ex      semetipso natus est sed de patre natus est proprie, aut inuidens      aut impotens pater, insuper etiam temporalis agnoscitur.

 

[1.49] Ex his quidem uerbis Ieronimi, cum profitetur nihil plus in patre quam in filio uel minus in filio quam in patre reperiri, excepto quod filius a seipso non est sicut est pater, profecto uidetur iuxta naturam uel modum existentiae, non operationis, hanc quasi propriam patri ascribere potentiam quod solus ipse per se subsistere queat uel a seipso existere habeat, hoc est non ab alio; caeteras uero duas in trinitate personas ab ipso necesse sit esse nec per se habeant subsistere. Cui et illud beati consonat Ambrosii, quod in epistola Pauli ad Ephesios ubi scriptum est:

 

     Unus deus et pater omnium qui super omnes est... etc.

 

loquitur dicens:

 

     Patrem deum, quia nulli debet quod est, super omnia esse dixit...      etc.

 

[1.50] Si itaque potentiam tam ad naturam subsistendi quam ad efficaciam operationis referamus, inueniemus ad proprietatem personae patris proprie uel specialiter omnipotentiam attinere, qui non solum cum caeteris duabus personis aeque omnia efficere potest, uerum etiam ipse solus a se, non ab alio, existere habet, et sicut ex se habet existere, ita etiam ex se habet posse; caeterae uero personae sicut ab ipso habent esse, ita et ab ipso habent posse quod uolunt efficere. Unde et per semetipsum filius dicit:

 

     Non possum ego a meipso facere quicquam

 

et alibi:

 

     Et a meipso facio nihil

 

uel:

 

     A meipso non loquor.

 

[1.51] Cum itaque de patre Maximus dixerit quod per ingenitam deitatem sit omnipotens, id est per hoc quod cum sit deus, sit etiam ingenitus, illam quoque propriam patris potentiam, qua solus ipse a se, non ab alio, subsistit, unde solus ipse ingenitus dicitur, in omnipotentia comprehendit; et sic eum omnipotentem intellexit ut quicquid ad potentiam attinet, non solum quantum ad operationis effectum, uerum etiam quantum ad subsistendi modum, ei tamquam proprium tribuerit, ut tale sit, scilicet quod dixerit "per ingenitam deitatem omnipotens" ac si aperte diceret, per hoc quod deus est et ingenitus, eum utroque modo, ut diximus, proprie omnipotentem esse. Sic et cum statim subiunxerit "et per omnipotentiam pater", tale est ac si hanc quam intellexerit omnipotentiam, ipsum habere proprie fateamur. Fortasse autem et in hoc diligentius accipi potest "per omnipotentiam pater", ac si dicamus eum "per omnipotentiam", quae, ut dictum est, ei specialiter tribuitur, de ipso sapientiam suam tamquam filium generare, cum ipsa uidelicet diuina sapientia aliquid sit de diuina omnipotentia, cum sit ipsa quoque aliqua potentia Sapientiam namque dicimus potentiam discernendi siue a deceptione uel fallacia prouidendi, ne in aliquo decipi possit uel aliquid eum latere queat.

 

[1.52] Est itaque diuina sapientia quaedam potentia diuina, per quam uidelicet deus cuncta perfecte discernere atque cognoscere habet, ne in aliquo errare per inscientiam possit, secundum quod scilicet uerbum ipsum dei de ipsa patris substantia esse dicitur; quod est filium ex patre genitum esse, sicut postmodum ipso annuente plenius disseremus, cum ad huius scilicet generationis modum exponendum uentum fuerit.

 

[1.53] Nunc uero praesentis est operis auctoritates inducere quibus uocabulo patris diuinam maxime potentiam exprimi astruamus. Quod si etiam tam euangelica quam apostolica discutiamus dicta, intelligemus, iuxta ipsius locutionis proprietatem, ea quae ad potentiam pertinent patri specialiter ascribi, ut hinc quoque aperte colligi possit uocabulo "patris" ipsam specialiter omnipotentiam designari. Ait quippe filius:

 

     Quae pater posuit in sua potestate

 

non quae ipse filius uel spiritus sanctus, licet eadem sit trium personarum potestas, et alibi:

 

     Sicut, inquit, disposuit mihi pater.

 

[1.54] Qui etiam, filius uidelicet, quotiens humanitas eius opem unitae sibi diuinitatis implorat aut quascumque ei preces fundit, solo patris utitur uocabulo, ipsam scilicet commemorando potentiam qua potens est efficere quod rogatur, ueluti cum dicit:

 

     Pater sancte, serua eos

 

     Pater, in manus tuas commendo spiritum meum

 

et similia quae ad orationem pertinent. Quod et adhuc maxime mos aecclesiasticus obseruat in illis specialibus orationibus quae in celebrationibus missarum ad altare fiunt, quae scilicet orationes ad solum patrem locutionem dirigentes intenduntur.

 

[1.55] Sed et cum ait apostolus Christum surrexisse a mortuis per gloriam dei patris, id est per uirtutem diuinae potentiae, uel patrem eum a mortuis suscitasse et uiuificaturum esse corpora nostra, uel ab eo filium aut spiritum sanctum missum esse uel ei filium obedisse, quasi proprie uel specialiter patri tribuit quae ad potentiam pertinere uidentur, ut ex his quoque innuatur maxime ad personam patris, iuxta eius, ut dictum est, proprietatem ea quae potentiae sunt ascribenda esse, sicut filio ea quae ad animi rationem uel sapientiam pertinent, sicut est iudicare quod discretionis est. Unde scriptum est:

 

     Pater omne iudicium dedit filio

 

quia potentia sapientiae, cedit in discussione iudicii, ubi aequitas magis examinanda est quam uis potentiae exercenda. Quod autem supponitur quia filius hominis est, ex quo diuinum maxime pendeat iudicium declarat, secundum quod ipse filius protestatus est:

 

     Si non uenissem et locutus eis non fuissem, peccatum non      haberent: nunc autem nullam excusationem habent de peccato

 

ac si dicatur ex hoc maximam impios condemnationem iuste incurrere, quia tanto diuino beneficio ingrati inexcusabiles exstiterunt, missum etiam a patre filium respuentes.

 

[1.56] Ad hoc etiam illa inscripto psalmi noni pertinet quae ait:

 

     Pro occultis filii

 

scilicet iudiciis, de quibus in eodem psalmo subiunctum est:

 

     Cognoscetur dominus iudicia faciens

 

et alibi:

 

     Iudicia tua abyssus multa

 

quia uidelicet, sicut dictum est sapientiae est iudicare, id est quid ex iustitia cuique debeatur cognoscere.

 

[1.57] Christum autem dei sapientiam et dei uirtutem apostolus nominat: sapientiam quidem per quam omnia ad integrum nouit, uirtutem uero per quam omnium bonorum efficaciam complet, secundum quod scriptum est:

 

     Omnia per ipsum facta sunt

 

et alibi:

 

     Omnia in sapientia fecisti.

 

Unde et dextera siue manus patris appellatus est, per quam pater omnia operatus est. Qui etiam bene mens patris seu ratio siue "angelus consilii" dictus est, quia omnia in hac sapientia rationabiliter pater disponit, siue creando mundum siue eundem reparando post lapsum; et in hoc pater uerum consilium nostrae ignorantiae dedit, cum eo incarnato nos uisitauerit.

 

[1.58] Sed et quando hominibus ad aliquid docendum deus apparere legitur, filio id magis quam alteri personae tribuitur, eo quod docere ad sapientiam recte pertineat. Siue ergo ad aliquid docendum antiquis temporibus in angelo uel in aliqua specie corporali deus apparuerit siue tempore gratiae per hominem assumptum se mundo uisibilem exhibuerit, filio id proprie aut specialiter propter suprapositam causam ascribitur. Per ipsum enim deus nos erudiens tamquam uerbo suo nos instruit, quotiens de plenitudine ipsius sapientiae suae nobis aliquid impertit, sicut scriptum est:

 

     Et de plenitudine eius omnes accepimus.

 

                                     QUARE VERBUM DICATUR LOGOS

 

[1.59] Logos itaque filius dei cum dicitur, id est uerbum, secunndum illam significationem sumitur secundum quam "logos" apud graecos ipsum etiam mentis conceptum seu rationem mentis significat, non uocis prolationem. Unde Boethius, in Categoriis Aristotelis, libro II:

 

     Quoniam graeca oratione logos dicitur etiam animi cogitatio et      intra se ratiocinatio, logos quoque et oratio, ne quis      Aristotelem cum diceret logon, id est orationem, quantitatem      esse, de eo putaret dicere quem quisque logon in cogitatione      disponeret...

 

addidit:

 

     ...quae fit cum uoce.

 

[1.60] Hinc et beatus meminit Augustinus, libro Questionum LXXXIII, capitulo XLIIII:

 

     "In principio, inquit, erat uerbum": quod graece 'logos' dicitur,      latine autem et rationem et uerbum significat sed hoc loco melius      'uerbum' interpretatur ut significetur non solum ad patrem      respectus, sed ad illa etiam quae per uerbum facta sunt. Ratio      autem, etsi nihil per illam fiat recte ratio dicitur.

 

Idem, in libro Contra quinque haereses:

 

     "In principio erat uerbum". Melius graeci 'logos' dicunt. Logos      quippe uerbum significat et rationem.

 

[1.61] De quo quidem uerbo dei, scilicet intelligibili, quod, ut dictum est, eius sapientia intelligitur beatus papa Gregorius in Homelia euangeliorum VII ita loquitur distinguens scilicet ipsum intelligibile uerbum a uerbo audibili quod est uox:

 

     Scitis, inquit, quia unigenitus uerbum patris uocatur, Iohanne      attestante qui ait: "In principio erat uerbum". Ex ipsa nostra      locutione cognoscitis quia prius uox sonat ut uerbum postmodum      possit audiri. Iohannes ergo uocem se esse asserit quia uerbum      praecedit.

 

Idem in Homelia XXIII, de Iohanne Baptista:

 

     "Ego uox clamantis in deserto":ideo, inquit, uox a propheta      uocatus est quia uerbum praeibat

 

quod est dicere: sicut uerbum audibile in auditore praecedit intelligibile quia uidelicet prius uox sonat ut postmodum ex ea intellectus concipiatur, ita Iohannis praedicatio anteibat aduentum domini nuntiando.

 

[1.62] Verbum itaque dicit conceptum mentis et quandam intelligentiae locutionem quae in mente formatur. Ad cuius similitudinem unigenitus dei uerbum dicitur et quasi quaedam eius intellectualis ac perpetua locutio, in cuius prouidentia omnium ab aeterno praefixa consistit ordinatio atque operatio. Unde et Moyses cum in diuersis rerum creationibus faciendis praemittat:

 

     Dixit deus

 

et ad dictum statim effectum adiungat dicens:

 

     Et factum est ita

 

cuncta deum condidisse in uerbo, hoc est in sapientia sua, ostendit, id est omnia rationabiliter. De quo etiam psalmista ait:

 

     Dixit et facta sunt

 

id est ratione cuncta condidit siue ordinauit. Qui etiam hoc uerbum alibi apertius demonstrans non esse uerbum audibile et transitorium sed intelligibile ac permanens, ait:

 

     Qui fecit caelos in intellectu

 

hoc est ad modum illum quo eos primum ordinauerat in uerbo mentis, id est in conceptu suae perpetuae omnia prouidentis intelligentiae.

 

[1.63] Hanc autem intellectualem dei locutionem, id est aeternam suae sapientiae ordinationem, Augustinus, De ciuitate dei, libro XVI, capitulo VI describens: "Dei", inquit, ante factum suum locutio ipsius sui facti est incommutabilis ratio, quae non habet sonum strepentem atque transeuntem sed uim sempiterne "manentem et temporaliter operantem".

 

                     QUARE BONITAS DEI DICATUR SPIRITUS SANCTUS*

 

[1.64] Quemadmodum uero quae ad potentiam pertinent patri, quae ad sapientiam filio specialiter tribuuntur, ita quae ad operationem diuinae gratiae attinent ac diuinae caritatis bonitatem spiritui sancto ascribuntur, sicut est remissio peccatorum et quorumcumque donorum distributio, ex sola bonitate eius, non ex meritis nostris proueniens: qualis est regeneratio in baptismo ad dimittenda peccata; confirmatio per impositionem mantis episcopi ad dandam armaturam uirtutum, quibus scilicet uirtutibus, post remissionem peccatorum perceptam, resistere ualeamus inimico tunc uehementius insurgenti; sic et caetera sacramenta, quae in aecclesia conficiuntur ex bonitate dei, spiritui tribuenda sunt, ut ex hoc patenter innuatur ipsum diuine, benignitatis affectum atque diuinae gratiae dulcedinem, spiritus sancti uocabulo exprimi.

 

[1.65] Spiritu quippe oris nostri. id est anhelitu, maxime affectus animi patefiunt, cum uidelicet aut prae amore suspiramus aut prae laboris uel doloris angilstia gemimus. Unde hoc loco spiritus sanctus pro affectu bono ponitur, iuxta illud Sapientiae:

 

     Benignus est spiritus sapientiae... etc.

 

atque illud psalmistae:

 

     Spiritus tuus bonus deducet me in terram rectam... etc.

 

Unde et apostolus:

 

     Deus caritas est, quia teste Gregorio "Spiritus ipse amor est".

 

[1.66] De quo etiam Augustinus in I super Genesim, eo loco quo scriptum est: "Spiritus domini ferebatur super aquas", ita meminit:

 

     Egenus atque indigens amor ita diligit ut rebus quas diligit      subiciatur. Propterea cum commemoraretur spiritus dei in quo      sancta eius beneuolentia dilectioque intelligitur, superferri      dictus est, ne facienda opera sua per indigentig necessitatem      potius quam per abundantiam beneficientis deus amare putaretur.

 

Idem, in XV De trinitate:

 

     Denique si in nobis dei nihil maius est caritate, et nullum est      maius donum dei quam spiritus sanctus, quid consequentius quam ut      ipse sit caritas quae dicitur deus et ex deo? Quod si caritas,      qua pater diligit filium et patrem diligit filius, ineffabiliter      communionem amborum demonstrat quid conuenientius quam ut ille      proprie dicatur caritas qui spiritus est communis amborum?

 

Idem, supra, libro V:

 

     Spiritus sanctus secundum id quod scriptum est quia deus spiritus      est, potest quidem uniuersaliter dici, quia et pater spiritus, et      filius spiritus, et pater sanctus et filius sanctus.

 

Et post pauca:

 

     Spiritus sanctus quaedam patris filiique communio est, et ideo      fortasse sic appellatur quia patri et filio potest eadem      appellatio conuenire. Ut ergo ex nomine quod utrisque conuenit      utriusque communio significetur, uocatur donum amborum spiritus      sanctus.

 

Idem in XV:

 

     Multis exemplis doceri potest multarum rerum uocabula et      uniuersaliter poni et proprie quibusdam rebus adhiberi. Hoc ideo      dixi ne quisquam propterea nos inconuenienter existimet caritatem      appellare spiritum sanctum, quia et deus pater et deus filius,      potest caritas nuncupari.

 

[1.67] Clarum itaque ex suprapositis arbitror esse testimoniis diuinam, ut diximus, potentiam uocabulo patris exprimi, diuinam sapientiam filium intelligi ac diuinae gratiae bonitatem spiritum sanctum appellari. Tale est itaque dicere deum patrem ac si dicamus diuinam potentiam, ex qua diuina genita est sapientia. Tale est et dicere deum filium quasi diceremus diuinam sapientiam ex diuina genitam potentia.  Spiritum uero sanctum cum dicimus, tale est ac si commemoremus diuinae bonitatis caritatem ex patre et filio pariter procedentem. Modum uero huius generationis seu processionis, prout dominus dederit, in sequentibus exponemus.

 

[1.68] Nunc autem ad nostrae fidei assertionem aduersum uniuersos christianae simplicitatis derisores, tam iudeos scilicet quam gentiles, ex scripturis eorum testimonia inducere libet, quibus hanc trinitatis distinctionem omnibus annunciatam esse intelligant; quam quidem diuina inspiratio et per prophetas iudeis et per philosophos gentibus dignata est reuelare, ut utrumque populum ad cultum unius dei ipsa summi boni perfectio agnita inuitaret, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia; et facilius haec fides trinitatis tempore gratiae susciperetur ab utroque populo, cum eam a doctoribus quoque antiquis uiderent esse traditam.

 

                                TESTIMONIA PROPHETARUM DE TRINITATE

 

[1.69] Primum ipsa legis exordia occurrant ubi legislator Moyses fidem catholicam de unitate pariter et trinitate tamquam omnium bonorum fundamentum anteponit. Cum enim dicitur:

 

     In principio creauit deus caelum et terram

 

pro eo quod apud nos dicitur deus, hebraica ueritas habet heloym, quod est plurale huius singularis quod est hel. Quare ergo non dictum est hel, quod est deus, sed heloym, quod apud hebreos dii siue iudices interpretatur, nisi hoc ad multitudinem diuinarum personarum accommodetur, ut uidelicet eo modo insinuetur pluralitas in deo quomodo et trinitatis, et quodammodo multiplex dicatur deus quomodo et trinus, non secundum quidem substantiae diuersitatem sed secundum personarum proprietates? -- ut uidelicet tale sit quod dictum est "heloym" ac si diceretur non "res multae" sed "personae multae", quarum unaquaeque sit deus. Alioquin plures etiam dicerent deos, cum sit unus tantum.

 

[1.70] Nam et ibidem de unitate substantiae demonstranda caute prouisum est cum dicitur creauit, non "creauerunt", seruata scilicet singularitate numeri in uerbo secundum unitatem substantiae per subiectum nomen intellectae, quamuis illud scilicet nomen secundum formam uocis et terminationem declinationis sit pluralis numeri; sicut e conuerso cum dicitur "turba ruunt", ad nomen singularis numeri uerbum plurale applicatur iuxta intelligentiam scilicet pluralitatis rerum per subiectum nomen intellectae. Tale est ergo heloym creauit ac si diceretur: trinitas diuinarum personarum creauit, id est cooperata est.

 

[1.71] Ubi et statim in sequentibus distinctionem personarum annectit. quasi ad determinandum quod ad hanc denotandam heloym pluraliter dixerit. Spiritus quippe sancti aeternitas patenter ostenditur cum dicitur:

 

     Spiritus domini ferebatur super aquas

 

Verbum uero, id est filius, simul et pater insinuantur cum dicitur:

 

     Dixit deus: fiat

 

hoc est in dicto suo seu uerbo, id est in coaeterna sapientia sua, pater ordinauit facienda; non enim de corporali locutione hoc accipi potest.

 

[1.72] In eo quoque quod scriptum est:

 

     Et uidit deus quod esset bonum

 

bonitas dei, quam spiritum sanctum dicimus, insinuatur, sicut in eo quod dicitur "Dixit deus" intelligitur uerbum et pater. Tale est enim quod dicitur "Vidit deus quod esset bonum" ac si dicatur: intelligendo quia opus quod fecerat bonum esset, amauit illud eo ipso quod bonum erat; ex quo et ipse bonus esse liquido monstratur.

 

[1.73] Quid etiam apertius ad documentum trinitatis esse potest quam illud quod postea in creatione hominis subiungitur, dicente domino:

 

     Faciamus hominem... etc.

 

Quid enim pluraliter dictum est faciamus, nisi ut cooperatio totius trinitatis exprimatur? Quippe quos cohortaretur deus ad creandum hominem aut ad se in aliquo iuuandum, cum ipse solus eum creaturus sit? Scriptum namque est:

 

     Quis adiuuit spiritum domini? aut quis consiliarius eius fuit?      Cum quo iniit consilium?... etc.

 

Bene autem ad imaginem et similitudinem trinitatis, hoc est ad expressam quandam similitudinem trium personarum, homo fieri dicitur; qui et patrem per potestatem quam in caeteras creaturas accepit imitatur, et filium per rationem, et spiritum per innocentiae benignitatem, quam postniodum per culpam amisit.

 

[1.74] Ad hanc quoque pluralitatem diuinarum personarum illud attinere uidetur quod in sequentibus per serpentem dictum est:

 

     Eritis sicut dii

 

quod, ut superius dictum est, in hebreo sonat "heloym", id est diuinae personae potius quam dii diuersi; necnon et illa dominica increpatio:

 

     Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est

 

et rursus illud quod dominus ait:

 

     Descendamus et confundamus linguam eorum

 

cum hoc solus deus compleuerit; unde et subditur:

 

     Atque ita divisit eos.

 

[1.75] Nunc autem post legem, ad prophetarum testimonia transeamus.

 

[1.76] Ait itaque maximus ille prophetarum et regum Dauid qui suam caeteris intelligentiam praeferens dicit:

 

     Super omnes docentes me intellexi, super senes intellexi

 

ait, inquam, distinctionem trinitatis patenter insinuans:

 

     Verbo domini caeli firmati sunt et spiritu oris eius omnis uirtus      eorum.

 

Qui et alibi unitatem pariter cum trinitate insinuat dicens:

 

     Benedicat nos deus, deus noster, benedicat nos deus et metuant      eum omnes fines terrae.

 

Trina quippe confessio dei trinitatem exprimit personarum, patris uidelicet, filii et spiritus sancti. Bene autem filium dei designans addidit noster, quasi eum nostrae participem naturae et a patre nobis esse datum ostendens, cum per incarnationem uerbi diuina nos sapientia illuminauerit. De quo etiam uerbo apostolus ait:

 

     Proprio filio suo non pepercit deus, sed pro nobis omnibus      tradidit illum.

 

Unitatem uero diuinae substantiae psalmista in eodem aperit, cum post trinam diuini nominis prolationem, unum tantummodo deum in tribus personis intelligens non subiunxit "eos" pluraliter sed eum singulariter. Huic et illud consonat Isasiae quod dicit se uidisse seraphin et audisse clamantia:

 

     Sanctus, sanctus, sanctus dominus deus sabaoth.

 

Recte autem uocabulo "domini" usus est propheta ad potentiam designandam qula dominorum est praeesse. Quae uidelicet potentia plerumque etiam hoc nomine "deus" assignatur, eo uidelicet quod theos graece, id est deus, teste Isidoro "timor" interpretatur, et potestas quaelibet timor est subiectorum.

 

[1.77] Quod autem uerbum dei ipsa eius sapientia sit intelligendum, aperte in aecclesiastico monstratur his uerbis:

 

     Omnis sapientia a domino deo est et cum illo fuit semper et est      ante aeuum. Sapientiam dei praecedentem omnia quis inuestigauit?      Prior omnium creata est sapientia et intellecins prudentiae ab      aeuo; fons sapientiae uerbum dei in excelsis... etc.

 

[1.78] Dauid quoque aeternam filii generationem ex deo patre aperte insinuat ubi personam filii introducit loquentis sic:

 

     Dominus dixit ad me: filius meus es tu, ego hodie genui te.      Postula a me et dabo tibi gentes haereditatem tuam... etc.

 

Tale est autem quod ait:

 

     Ego hodie genui

 

ac si diceret: aeternaliter ex ipsa mea substantia es; nam quia in aeternitate nihil est praeteritum aut futurum sed tantummodo praesens, idcirco aduerbio temporis praesentis pro aeternitate usus est dicendo hodie pro "aeternaliter". Bene autem ad hodie addidit genui, quasi praesenti praeteritum, ut uidelicet ipsam generationem per hodie praesentem semper, per genui perfectam esse indicaret, numquam scilicet aut cessare aut inceptam esse. Quippe quae praeterita sunt, iam completa sunt et perfecta, ideoque praeteritum quasi pro perfectione posuit, ostendens scilicet filium ex patre semper gigni et semper genitum esse. Qui et alibi apertius aeternitatem filii protestatur dicens:

 

     Permanebit cum sole et ante lunam in generatione et generationem

 

et rursum:

 

     Tecum principium in die uirtutis tuae in splendoribus sanctorum      ex utero ante luciferum genui te.

 

[1.79] De hac etiam ineffabili et aeterna generatione siue etiam temporali, quarum utraque mirabilis est, Isaias admirans ait:

 

     Generationem eius quis enarrabit?

 

ac si aperte dicerct: non est hoc disserere humani ingenii sed solius dei, cuius tamen spiritus in his fidelibus quos uult loquitur, ipso attestante qui ait:

 

     Non enim uos estis qui loquimini sed spiritus patris uestri qui      loquitur in uobis.

 

[1.80] Ieronimus etiam super Aecclesiasten -- eo loco quo dicitur: "Quis scit spiritus filiorum hominum si ascendat sursum et spiritus pecoris descendat deorsum in terram?" -- illud quod dictum est "Generationem eius quis enarrabit?" ad exemplum "difficilis non impossibilis" trahit dicens:

 

     Adiciendo 'quis' difficultatem rei uoluit demonstrare. Pronomen      enim 'quis' in scripturis sanctis non pro impossibili sed pro      difficili semper accipitur, ut ibi: Generationem eius id est      Christi, quis enarrabit?... etc.

 

[1.81] Haec etiam sapientiae, coaeternitas cum patre plane in Prouerbiis monstratur his uerbis:

 

     Ego sapientia habito in consilio Dominus possedit me in inicio      uiarum suarum antequam quicquam faceret a principio. Ab aeterno      ordinata sum antequam terra fieret. Necdum erant abyssi et ego      iam concepta eram, necdum fontes necdum montes ante colles ego      parturiebar. AdAuc terram non fecerat et cardines orbis terrae.      Quando praeparabat caelos aderam quando appendebat fundamenta      terrae cum eo eram, cuncta componens et delectabar per singulos      dies ludens coram eo omni tempore.

 

Quid enim apertius ad aeternam generationem uerbi quam id quod ipsa sapientia perhibet se ante constitutionem mundi conceptam esse et parturiri, et se cum patre aeternaliter permanentem semper ludere coram eo? Quippe quod conceptum parturitur, utique in ipso est a quo generatur; et sapientia in ipsa substantia siue essentia potentiae est, cum ipsa scilicet quaedam sit potentia, sicut posterius ostendemus.

 

[1.82] Tale est ergo sapientiam conceptam parturiri a deo, ac si dictum sit ipsam sapientiam ex ipsa patris substantia, in qua est, gigni Tale est sapientiam ludere coram patre et cum ipso cuncta componere, ac si dixerit ipsam diuinam potentiam omnia in sapientia pro bonitatis suae arbitrio disponere ut in ipso ludo ipsum bonitatis affectum intelligamus, de quo scriptum est:

 

     Spiritu oris eius omnis uirtus eorum.

 

Quod uero ait sapientiam coram deo patre semper assistere, tale est ipsam omnipotentiam nihil efficere nisi praeeunte ratione et ducatu sapientiae.

 

[1.83] Item in eisdem Prouerbiis de filio dei et ineffabili nomine ipsius quoque filii manifestissi me scribit quasi inducens personam admirabilis cuiusdam prophetae, hanc inenarrabilein generallonem prophetantis atque admirantis. Dicit quippc sic:

 

     Visio quam locutus est uir cum quo est deus et quae deo secum      morante confortatus ait: Quis suscitauit omnes tenninos terrae?      Quod nomen eius et quod nomen filii eius?

 

[1.84] Quam firmum etiam et quam apertum fidei nostre, testimonium in Aecclesiastico occurrit, ubi quidem sapientia dei et se primogenitam ante omnia dicit secundum diuinitatis naturam et postmodum creatam secundum naturae, nostre, assumptionem, cum ipsa uidelicet ad imperium patris per incarnationis habitum uisitauerit Israel. Scriptum quippe est ibi:

 

     Sapientia in multitudine electorum habebit laudem et inter      benedictos benedicetur dicens: Ego ex ore altissimi prodii      primogenita ante omnem creaturam ego in caelis feci ut oriretur      lumen indeficiens et sicut nebula texi omnem terram. Ego in      altissimis habito et thronus meus in columna nubis. Girum caeli      circuiui sola... etc.

 

Et post pauca:

 

     Tunc praecepit et dixit mihi creator omnium et qui creauit me      requieuit in tabernaculo meo et dixit mihi: In Iacob inhabita et      in Israel haereditare et in electis meis mitte radices.

 

[1.85] In eodem quoque libro apertissime peccatorum remissionem Colisistere in incarnatione diuinae sapientiae, quae Christus est, prophetat dicens peccata Dauid per Christum purgata esse. Ibi enim cum de laude Dauid plurima dicerentur, summa totius laudis in hoc uno collecta est quod subditur:

 

     Christus purgauit peccata ipsius et exaltauit in aeternum cornu      eius et dedit illi testamentum regum et sedem gloriae in Israel.

 

[1.86] Micheas quoque de hac aeterna uerbi generatione ex patre necnon et de temporali ex matre ait:

 

     Et tu Bethlehem Effrata, paruulus es in milibus Iuda, ex te mihi      egredietur qui sit dominator in Israel et egressus eius ab initio      a diebus aeternitatis.

 

                                                INVECTIO IN IUDEOS

 

Dicant rebelles et increduli iudei de quo nascituro in Bethlehem hoc dictum sit, quod uidelicet egressus eius ab inicio sit a diebus aeternitatis. "Aeternum quippe est quod origine caret". Quod si hoc referant ad Messiam, illum scilicet maximum prophetam ut aiunt, quem expectant, qui tamen secundum eos homo purus erit, non etiam deus, ostendant quis egressus eius aeternus sit uel unde aeternaliter egrediatur. Si autem dicant eum aeternaliter egredi ex Bethlehem, eo quod eius natiuitas in eo loco futura, ab aeterno prouisa sit a deo et praedestinata, hoc utique modo cuiuslibet hominis uel cuiuslibet rei natiuitas aeterna est, quia uidelicet ab aeterno prouisa. Discant itaque aeternam generationem esse quam et scriptam legunt et legendo profitentur et profitentes non credunt.

 

[1.87] Respondeant etiam mihi cum audiunt prophetam dicentem:

 

     Verbo domini confirmati sunt et spiritu oris eius omnis uirtus      eorum

 

quid per "uerbum domini" quid per "os eius" uel per "spiritum" eius intelligant. Unum quippe omnium aliarum rerum principium deum esse constat. Et omne quod est, aut deus est et ideo aeternam, aut ab aeterno illo principio manat creatum. Scriptum praeterea est:

 

     In principio creauit deus caelum et terram.

 

Unde ante haec nihil creatum esse uolunt. Verbum itaque illud quo caeli firmati sunt -- et ideo prius est his quos constituit -- creatum non est, immo creator ipse, qui deus, quo caeli firmati sunt. Si autem hoc uerbum locutionem aliquam dei transitoriam appellent sicut et uerbum hominis, eo uidelicet quod scriptum est:

 

     Dixit deus et facta sunt

 

atque ita deus quoque sicut homo modo loquatur cum ait:

 

     Fiat lux

 

modo conticeat, profecto permutabilis est diuinitatis aeternitas, cum non semper dicat

 

     Fiat lux

 

uel caetera quae iam condita sunt. Quid etiam opus uerbo audibili fuit ante mundi constitutionem, cum nondum esset cui loqueretur uel qui audiret? Numquid inane uerbum non protulit si opus uerbo non fuerit, praesertim cum sola uoluntas sufficeret nec adhuc aliquis esset qui audito uerbo instrueretur? Quo etiam proferendo uerbum emitteret, cum nullus adhuc locus creatus esset nec aer adhuc conditus, ex quo uerba formantur? Quibus etiam instrumentis uerba formaret, cum nec os nec pars aliqua inesse possit ei quod omnino simplex est et indiuisibile? Omne quippe quod partibus constat, posterius est naturaliter his ex quibus constat et quorum conuentu perficitur, cum ex ipsis esse suum contrahat ex quibus est constitutum. "Omne etiam", inquit Plato, "quod iunctum est, natura dissolubile est".

 

[1.88] Quod si spiritum domini uentum intelligant, sicut ibi accipere uolunt: Spiritus domini ferebatur super aquas eo, ut aiunt, quod uentus in aquis quas commouet maxime appareat, quomodo spiritus, id est flatus, oris domini esse dicatur, cum uidelicet neque os neque aliqua partem, ut dictum est, habeat? Quomodo etiam per uentum uirtus caeli et terrae subsistit?

 

[1.89] Intelligant ergo hunc esse illum spiritum domini cuius septiformem gratiam Isaias describens ait:

 

     Et requiescet super eum spiritus domini spiritus sapientiae et      intellectus spiritus consilfi et fortitudinis... etc.

 

Et alibi:

 

     Et nunc dominus misit me et spiritus eius

 

et rursus:

 

     Spiritus domini super me eo quod unxerit me: ad annunciandum      mansuetis misit me.

 

De quo etiam in Sapientia dicitur:

 

     Spiritus sanctus disciplinae effugiet pictum. Benignus est enim      spiritus sapientiae... etc.

 

De quo iterum cum subditur:

 

     Et hoc quod continet omnia scientiam habet uocis

 

aperte ipse spiritus deus esse perhibetur, cum omnia continere dicatur. Et iterum, ad deum loquens Sapientia dicit:

 

     Sensum autem tuum quis sciuit, nisi tu dederis sapientiam et      miseris spiritum sanctum tuum de altissimis?

 

Et rursum:

 

     O quam bonus et suauis domine spiritus tuus in nobis.

 

[1.90] Hinc etiam cum ipse spiritus sapientiae describeretur, uerus deus plane praedicatur cum inter caetera de eo scriptum sit in Sapientia sic:

 

     Omnem habens uirtutem omnia prospiciens et qui capiat omnes      spiritus.

 

[1.91] Quem etiam Heliud in libro Iob creatorem profitetur dicens:

 

     Spiritus domini fecit me et spiraculum omnipotentis uiuificauit      me.

 

Cuius et filius ipse dei in euangelio aequalem sibi et patri dignitatem ascribens dicit:

 

     Ite docete omnes gentes baptizantes eos in nomine patris et filii      et spiritus sancti.

 

Necnon et apostolus, teste Augustino, cum templum spiritus sancti nominat, aperte eum esse deum pronunciat cum solius templum dei esse dicatur. Scriptum quippe est in apostolo:

 

     Nescitis quoniam templum dei estis et spiritus dei habitat in      uobis?

 

Ubi aperte insinuat deum ipsum, cuius est templum, et spiritum dei, quem inhabitare dicit, idem esse.

 

[1.92] Sic et beatus Petrus in Actibus apostolorum spiritum sanctum deum esse profitetur dicens:

 

     Ut quid mentitus es spiritui sancto Anania? Non es mentitus      hominibus sed deo.

 

De quo iterum spiritu in eisdem Actibus continetur:

 

     Haec dicit spiritus iubens: Separate mihi Barnabam et Paulum...      etc.

 

et rursum:

 

     Placuit spiritui sancto et nobis.

 

Et psalmista spiritum dei ubique esse tamquam incircumscriptum profitetur dicens:

 

     Quo ibo a spiritu tuo?

 

Qui et statim ut ipsum spiritu dei, quem ubique esse profitetur, idem esse cum ipso deo ad quem loquitur insinuet, per hoc patenter ostendit quod statim spiritum ipsum ubique esse assignat, per ipsum deum, quem ubique esse astruit, dicens:

 

     Si ascendero in caelum tu illic es... etc.

 

Sed et cum ueritas ipsa perhibet peccatum in spiritum non esse remissibile, cum peccatum in patrem uel in filium remissibile dicat, cui aperte non insinuet spiritum ipsum non minorem esse patre uel filio, et per hoc ipsum etiam deum plenum esse, sicut est pater ipse uel filius?

 

[1.93] Liquet itaque ex suprapositis tam uerbum dei quam spiritum eius deum esse, sicut et ipse cuius est uerbum uel spiritus. Intelligant igitur, ut dictum est, hoc uerbum domini, id est filium dei, non transitorium uerbum, non audibile sed intellectuale, hoc est ipsam rationem siue sapientiam coaeternam deo, quam dici conuenit "omnisapientiam" sicut et dicimus "omnipotentiam". Unde et scriptum est:

 

     Omnis sapientia a domino deo est et cum illo fuit semper et est      ante aeuum.

 

Qui etiam in libro Sapientiae, uerus dei filius et consubstantialis monstratur, ad difierentiam scilicet adoptiuorum filiorum, de quibus per praedicationem eius deo acquisitis scriptum est:

 

     Quotquot autem receperunt eum dedit eis potestatem filios dei      fieri

 

sic quippe cum eius passio in Sapientia manifeste prophetaretur, inter caetera ab impiis dictum est:

 

     Si enim est uerus dei filius suscipiet illum et liberabit de manu      contrariorum.

 

Hanc et aperte generationem profitetur sancta anima per deum liberata, cum in Aecclesiastico dicit:

 

     Inuocaui dominum patrem domini mei ut non derelinquat me in die      tribulationis meae.

 

[1.94] Nunc autem post testimonia prophetarum de fide sanctae trinitatis, libet etiam testimonia philosophorum supponere, quos ad unius dei intelligentiam tum ipsa philosophie, ratio perduxit qua iuxta apostolum inuisibilia ipsius dei a creatura mundi pe; ea quae facta satnt intellecta conspiciuntur; tum etiam ipsa continentissimae uitae, sobrietas quodam eis merito id ipsum acquisiuit. Oportebat quippe ut tunc etiam in ipsis praesignaret deus per aliquod abundantioris gratie, donum quam acceptior sit ei qui sobrie uiuit, et se ab illecebris huius mundi per contemptum eius subtrahit, quam qui, uoluptatibus eius deditus, spurciciis omnibus se immergit.

 

[1.95] Quantae autem continentie uel abstinentiae philosophi fuerunt, sancti etiam doctores tradunt qui et eorum uitam ad nostram increpationem inducunt et pieraque ex documentis eorum moralibus uel testimoniis fidei ad aedificationem nostram assumunt. Quod qui ignorat, legat saltem Ieronimum, Contra Iouinianum, et uiderit quanta de eorum uirtutibus uel caeterorum gentilium referat, ad impudentiam scilicet illius haeretici conterendam.

 

[1.96] Maxime autem et nos hoc opere testimoniis seu rationibus philosophorum niti conuenit, in quo aduersus eos praecipue agimus qui fidem nostram philosophicis nituntur oppugnare documentis; praesertim cum nemo nisi per ea quae recipit arguendus sit aut conuincendus, et ille nimia confusione conteratur, qui per eadem uincitur per quae uincere nitebatur.

 

[1.97] Philosophos autem unum tantummodo deum cognoscere unus ex ipsis, Tullius in I Rhetoricorum, perhibet dicens:

 

     Eos qui philosophiae dant operam non arbitrari deos esse

 

ac si aperte dicat: immo deum unum, non deos plures.

 

[1.98] Qui etiam qualiter deo reuelante ad ipsius diuine, trinitatis cognitionem conscenderint, Paulus quoque apostolus in epistola ad Romanos patenter insinuat dicens:

 

     Quod notum est dei, manifestum est in illis. Deus enim illis      manifestauit. Inuisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea      quae facta sunt intellecta conspiciuntur. Sempiterna quoque eius      uirtus et diuinitas, ita ut sint inexcusabiles quia cum      cognouissent deum, non sicut deum glorificauerunt aut gratias      egerunt sed euanuerunt in cogitationibus suis... etc.

 

[1.99] Unde et Claudianus, praefectorio patricio De statu animae scribens, his meminit uerbis:

 

     Et quoniam mortalium generi natura datum est ut abstrusa fortius      quaerat, ut negata magis ambiat, ut tardius adepta plus diligat,      eo flagrantius animaduerteretur ueritas quo diutius desideratur      uel laboriosius quaeritur uel tardius inuenitur. Hinc factum est      ut philosophi quoque excellentibus ingeniis longi saeculi de      ueritate quaerentes ab usque Pythagora Italico uel Ionico Talete      semper exstiterint, qui dissidentibus aliis uel in parte operis      aliquid dignum tanta indage senserunt. Unde etiam doctor gentium      non tam ignaros uerl philosophos <iudicat> quam cogniti      contemptores accusat inquiens: Inuisibilia dei a creatura mundi      per ea quae facta sunt intellecta... etc.

 

[1.100] Hinc etiam illud est Augustini, De ciuitate dei, libro VIII:

 

     Homo christianus, litteris tantum aecclesiasticis eruditus, cauet      eos qui secundum elementa huius mundi philosophantur. Admonetur      enim apostolico praecepto: Cauete ne quis uos decipiat per      philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi.      Deinde ne omnes tales esse arbitretur audit ab eodem apostolo de      quibusdam: Quia quod notum est dei manifestum est in illis...      etc.

 

[1.101] Et ubi Atheniensibus loquens, cum rem magnam de deo dixisset et quae a paucis posset intelligi:

 

     Quod in illo uiuimus mouemur et sumus

 

adiecit:

 

     Sicut et uestri quidam dixerunt.

 

[1.102] Idem, in libro De spiritu et littera:

 

     Vita sapiens, quae fecit mundum, contemplato mundo intelligitur.      Interroga mundum, ornatum caeli, terram fructificantem herbis et      lignis et animalibus plenam, mare quantis natatilibus plenum est,      aerem quantis uolatilibus. Interroga omnia et uide si non specie      sua tamquam uoce tibi respondeant: deus nos fecit. Haec      philosophi nobiles quaesierunt et ex arte artificem cognouerunt.

 

[1.103] Isidorus, De summo bono, libro I capitulo IIII:

 

     Sicut laus operis in artificem retorquet laudem ita et rerum      creator per creaturam suam laudatur et quanto sit excellentior ex      ipsa operis conditione monstratur.

 

Item:

 

     Collaudant deum et insensibilia per nos, dum ea considerantes      deum laudamus.

 

[1.104] Dixerunt antiqui quia nihil sit quod non sensum habeat in deum.  Nemo itaque miretur si ab ipsis quoque philosophis qui tot sanctorum assertionibus ad diuinitatis notitiam ipso etiam domino reuelante conscenderunt, testimonia inducamus licet eorum plurimi ab ipso quoque apostolo grauiter arguantur eo quod iuxta illud quod ipsemet ait:

 

     Scientia inflat

 

ex ipsa diuinae notitiae praerogatiua superbiendo reprobi facti sunt. Non emm eos in exemplo uiuendi hoc loco assumimus sed docendi siue credendi, sicut et Solomonem frequenter.

 

[1.105] Cuius tamen sapientiae excellentia, ipsius etiam domini testimonio omnibus preferenda, per concupiscentiam carnalesque uoluptates deuicta, idolatriae consenserit, diuino cultu quem in scripturis suis et docebat et praedicabat derelicto. Ad quem etiam cultum dei magnificandum ipse iussu dei templum aedificauit, a quo pater eius iustus inhibitus fuit. Deus autem reprobis etiam et infittlibus nonnumquam maxima dona distribuit, quae aliorum doctrine, uel usui necessaria fore uidet; necnon et per reprobos multa miracula operatur, de quibus ueritas in euangelio:

 

     Multi dicent mihi in illa die: domine domine nonne in nomine tuo      prophetauimus et in nomine tuo demonia eiecimus et in nomine tuo      uirtutes multas fecimus? Et tunc confitebor illis quia non noui      uos: discedite a me qui operamini iniquitatem.

 

[1.106] Cum autem per reprobos deus aut miracula ostendit aut prophetias loquitur aut quaelibet magna operatur, non hoc ad utilitatem ipsorum agitur, quibus utitur tamquam instrumentis; sed potius aliorum quos instruere per istos intendit. Qui et per indignos ministros, gratiae suae dona non deserens, cotidie sacramenta aecclesiae ad inuocationem sui nominis spiritualiter conficit in salutem credentium. Bene autem et per indignos scu infideles maxima deus operatur, qui uerbis asini prophetam docuit, ne si per magnos tantum magna operaretur, uirtutibus meritisque hominum magis quam diuinae gratiae haec tribuerentur.

 

[1.107] Ne quis tamen de salute omnium desperet philosophorum, aut omnium uitam existimet reprobam qui dominicam incarnationem praecesserunt, beatum audiat Ieronimum euangelium Matthei exponentem. Ait quippe sic inter caetera:

 

     Ex eo quod malus serutis ausus est dicere: Metis ubi non      seminasti et congregas ubs non sparsisti, intelligamus etiam      gentilium philosophorum bonam uitam recipere deum, et aliter      habere eos qui iuste, aliter eos qui iniuste agunt.

 

Si enim suprapositam ab apostolo causam discutiamus, qua uidelicet quosdam eorum, post diuinam quam assecuti sunt notitiam, in reprobum sensum tradi meminerit cum in suis scilicet euanescerent cogitationibus dicentes se esse sapientes, id est suam sapientiam proprio studio uel ingenio ascribentes, non diuinae gratiae dono tribuentes, reperiemus eos qul praecipui habentur omnem praecipue philosophiam diuinae tribuere gratiae, ueluti Socratem siue Platonem.

 

[1.108] Socratem quidem libro VIII De ciuitate dei beatus Augustinus talibus effert praeconiis:

 

     Socrates, magister Platonis, uniuersam philosophiam ad      corrigendos componendosque mores flexisse permemoratur. Hic      animum intendit ad hoc quod esset beatae uitae necessarium      propter quam unam omnium philosophorum inuigilasse ac laborasse      uidetur industria. Nolebat inmundos terrenis cupiditatibus animos      se <extendere> in diuina conari. Quandoquidem ab eis causas rerum      uidebat inquiri quas primas atque summas nonnisi in unius ueri ac      summi dei uoluntate esse credebat; unde non eas putabat nisi      mundata mente posse comprehendi; et ideo purgandae bonis moribus      uitae censebat instandum, ut deprimentibus libidinibus exoneratus      animus naturali uigore in aeterna se attolleret naturamque      incorporei atque incommutabilis luminis, ubi causae omnium      factarum naturarum stabiliter uiuunt, intelligentiae puritate      conspiceret.

 

[1.109] A Platone quoque in I De re publica personam Socratis et Timei inducente scriptum est ita:

 

     Socrates. Ergo age, Timeae, deliba ceptum, uocata ut mos est in      auxilium diuinitate. Timeus. Vere, mi Socrate, nam cum omnibus      mos sit et quasi quaedam religio, qui de maximis uel minimis      rebus aliquid sunt acturi, praecari auxilium diuinitatis, qualito      nos aequius est, qui uniuersitatis naturae substantiaeque      rationem praestaturi sumus, inuocare diuinam opem nisi plane seuo      quodam furore atque implacabili raptemur amentia.

 

Ecce aperte ex his Platonis asseritur uerbis morem hunc esse philosophis ut tam in maximis quam in minimis quae agenda sunt, diuinum inuocent auxilium et pro summo furore atque implacabili amentia id, si dimittatur, apud eos haberi.

 

[1.110] Quod itaque ait apostolus quosdam philosophorum gentilium sapientium hoc quod de deo uel caeteris intelligebant sibi potius quam deo ascripsisse, atque hinc excecari me ruisse, paucis potius quam multis imputandum uidetur sicut et ipsa turpitudinis poena quam consequenter adiungit dicens:

 

     Propterea tradidit illos deus in passiones ignominiae

 

et rursum:

 

     Masculi, inquit, in masculos turpitudinem operantes... etc.

 

Constat quippe philosophos maxime continenter uixisse atque ad continentiam tam scriptis quam exemplis multas nobis exhortationes reliquisse. Sed et si quis sine fide uenturi eos saluari posse contradicat, quomodo id comprobare poterit, quod in eum scilicet non crediderint quem etiam per gentilem feminam, id est Sybillam, multo fere apertius quam per omnes prophetas uaticinatum uiderint? Neque enim ideo astruendum est eos incarnatioIlem domini futuram non exspectasse aut non credidisse quia hoc in scriptis illorum minime reperitur, cum nec fortasse in omilipus sanctorum prophetarum scriptis ipsa satis expressa sit, diuino id disponente consilio ut non quibuslibet aut per quoslibet tantum reuelaretur arcanum, cum etiam prouida dispensatione septuaginta interpretes, in multis scripturarum locis quas transferebant scriptum dei filium reperientes, hoc penitus praeterisse ac reticuisse dicuntur, ne scandalum scilicet infidelibus auditoribus magis commouerent guam fidem astruerent. Scimus quippe philosophos cum de diis quos populus uenerabatur, diuersa a caeteris sentirent et ideo a populo in fide dissiderent, metu tamcn compulsos communia cum illis templa tenere et ceremoniis eorum interesse ac se pariter idololatras simulasse.

 

[1.111] Unde Augustinus, De uera religione:

 

     Sapientes, inquit, quos philosophos uocant, scholas habebant      dissidentes et templa communia. Non enim uel populos uel      sacerdotes latebat de ipsorum natura deorum quam diuersa      sentirent. Omnes tamen, cum sectatoribus suis diuersa et aduersa      sentientibus, ad sacra communia nullo prohibente ueniebant. Sed      certe illud satis, quantum mihi uidetur, apparet aliud eos in      religione suscepisse cum populo et aliud eosdem ipso populo      audiente defendisse priuatim. Socrates tamen audacior caeteris      fuisse perhibetur, iurando per canem quemlibet aut lapidem et      quicquid iuraturo quasi ad manum occurrisset. Credo intelligebat      qualiacumque opera naturae, quae administrante diuina prouidentia      generentur, multo quam hominum meliora et ideo diuinis honoribus      digniora quam ea quae in telnplis colebantur. Non quod uere lapis      et canis essent colenda sapientibus sed ut hoc modo intelligerent      quod possent tanta superstitione demersos esse homines ut esset      tam turpis demonstrandus gradus, ad quem uenire si puderet,      uiderent quanto magis pudendum esset in turpiore consistere.      Simul et illos, qui mundum istum uisibilem summum deum esse      opinantur, admonebat turpitudinis suae docens esse consequens ut      quilibet lapis tamquam summi dei particula iure coleretur.

 

[1.112] Item:

 

     Socrates cum populo simulacra uenerabatur, et post eius      damnationem mortemque nemo ausus est iurare per canem nec      appellare quencumque Iouem sed hoc tantummodo memoriae      litterisque mandare. Quod utrum timore an aliqua cognitione      fecerint, iudicare non est meum.

 

[1.113] Ex his itaque uerbis aperte docemur quod scholae, id est doctrinae philosophorum, longe in fide dissentirent a uulgo, cum quo tamen habebant templa communia, cum eos tamen a se in fide dissidere tam populus quam sacerdotes sentirent. Nec solum diuersos a sua fide sed aduersos etiam existere. Qui cum manifeste cum populo exteriorem religionem templis exhlberent -- stultorum scilicet quorum infinitus est numerus -- multitudinem metuentes, priuatim tamen et quasi sapientiam loquentes inter perfectos, ipso etiam nonnumquam populo audiente, sectam fidei contrariam profitebantur atque defendebant. Quorum quidem Socrates maximus idolatriae derisor in tantum populares deos, id est idola, contemptum adduxit, ut eis canem praeferre auderet quem ad hanc irrisionem in lusiurandum susceperat. Unde et antiquorum nominum gloriam ipsls abstulit idolis.

 

[1.114] Superest nunc ut proposita quoque philosophorum proferamus de fide testimonia, ut utrumque populum infidelem ex ipsis suis doctoribus confutemus, iudeos scilicet ex proplletis, gentiles ex philosophis.

 

                                      TESTIMONIA PHILOSOPHORUM

 

[1.115] Primus autem nunc ille antiquissimus philosophorum et magni nominis occurrat Mercurius, quem prae excellentia sua deum quoque appellauerunt. Cuius quidem testimonium de generatione uerbi Augustinus, contra quinque haereses disputans, inducit dicens:

 

     Hermes, qui latine Mercurius dicitur, scripsit librum qui Logos      tileos appellatur, id est 'Verbum perfectum'.

 

Audiamus quid loquatur de uerbo perfecto:

 

     Dominus, inquit, et omnium factor deorum secundum fecit dominum.      Hunc fecit primum et solum et uerum. Bonus autem ei uisus est et      plenissimus omnium bonorum. Laetatus est et ualde dilexit eum      tamquam unigenitum suum.

 

Item alio loco dicit:

 

     Filius benedicti dei atque bonae uoluntatis, cuius nomen non      potest humano ore narrari.

 

Augustinus:

 

     Quem primo fictum dixit, postea unigenitum appellauit.

 

Quantum plenissimus sit Iohannes euangelista dicit: De plenitudine eius omnes accepimus.

 

[1.116] Deos autem, hoc est animalia rationalia immortalia et impassibilia, philosophi planetas seu etiam mundum ipsum uocare consueuerunt. Unde et propheta solem et lunam et caetera "militiam caeli" uocat, morem gentilium secutus qui eis tamquam rectoribus suis et protectoribus immolabant. Horum autem deorum excellentiores, iuxta Platonem, summus deus de creatione hominis facienda alloquitur, quasi omnia quae in terris deorsum fiunt, a superioribus per occultas planetarum ac siderum naturas administrentur. Ita enim dicit:

 

     Dii deorum quorum opifex idem paterque ego, opera uos siquidem      mea dissolubilia natura me tamen ita uolente indissolubilia...      etc.

 

Ad hoc et illud pertinet quod in VIII De ciuitate dei de platonicis dicitur:

 

     Omnium, inquiunt, animalium in quibus est anima rationalis,      tripertita diuisio est: in deos, homines, daemones. Deorum sedes      in caelo est, hominum in terra, in aere daemonum.

 

Et Boethius, super Porphyrium:

 

     Quandocumque, inquit, deum supponimus 'animali', secundum eam      opinionem facimus quae solem stellasque atque hunc totum mundum      animatum esse confirmat, quos etiam deorum nomine appellauerunt.

 

[1.117] Beatus uero Augustinus quod dicitur de sole et caeteris caelestibus luminaribus, nequaquam refellere audet, sed sibi incertum esse profitetur, utrum uidelicet quidem rectores spiritus illis insint per quos etiam uiuificentur, et, quod mirabile dictu uidetur dicit etiam se ignorare utrum haec quoque pertineant ad societatem eorum quos nos christiani angelos uel caelestes spiritus dicimus. Unde in Enchiridion ita dicit:

 

     Utrum archangeli appellentur uirtutes et quid inter se distem      sedes siue dominationes siue principatus siue potestates, dicant      qui possunt, si tamen possunt probare quod dicunt. Ego me ista      ignorare profiteor. Sed nec illud certum habeo utrum ad eandem      societatem pertineant sol et luna et sidera, quamuis nonnullis      lucida esse corpora non cum sensu uel intelligentia uideantur.

 

[1.118] Ne quis forte sacris eruditus litteris abhorreat Hermetis philosophi uerba, quibus uidelicet ait de deo patre quod secundum fecerit dominum, hoc est genuerit filium, cum profecto deus filius a deo patre nec factus nec creatus sed tantum sit genitus -- sciat etiam a catholicis et sanctis doctoribus multa de eadem generatione similiter abusiue prolata, cum nonnumquam patrem auctorem filii uel eum procreasse uel filium a patre formatum uel ipsius patris esse effectum abusiue pronuncient.

 

[1.119] Unde Hilarius, De trinitate, libro III:

 

     Secundum apostolum, quia in Christo inhabitat omnis plenitudo      diuinitatis corporaliter, sed incomprehensibiliter,      inenarrabiliter, ante omne tempus et saecula unigenitum ex his      quae ingenita in se erant procreauit, omne quod deus est per      caritatem atque uirtutem natiuitati eius impertiens; ac sic      ingenito, perfecto aeternoque patri unigenitus et perfectus et      aeternus est filius; ea autem quae ei sunt secundum corpus quod      assumpsit, bonitatis eius ad salutem nostram uoluntas est.

 

Idem in XI:

 

     Verba quae loquor uobis, non a me loquor, nam dum non a se      loquitur, auctori eum necesse est debere quod loquitur.

 

Item:

 

     Ad id quod agit secundum natiuitatem, sibi pater auctor est.

 

Rursus idem in XII, de non nato deo patre et nato ab eo fillo loquens ait:

 

     Neque ipsum non natum atque nasci, quia illud ab altero, hoc uero      a nemine est; et aliud est sine auctore esse semper aeternum      aliud quod patri, id est auctori, est aeternum. Ubi enim pater      auctor est, ibi et natiuitas est. At uero ubi auctor aeternus est      ibi et natiuitatis aeternitas est, quia sicut natiuitas ab      auctore est, ita et ab aeterno auctore aeterna natiuitas.

 

Item:

 

     Quod ex aeterno natum est, id si non aeternum natum, iam non erit      et pater auctor aeternus. Si quid igitur ei, qui ab aeterno patre      natus est, ex aeternitate defuerit, id ipsum auctori, qui pater      est, non est ambiguum defuisse: quia quod gignenti est infinitum,      infinitum est etiam nascenti.

 

Item:

 

     Ex aeterno nihil aliud quam aeternum. Quod si non aeternum, iam      nec pater, qui generationis auctor, aeternus est.

 

Item:

 

     Ex te natus ostenditur ut nihil aliud quam te sibi significet      auctorem.

 

Idem in psalmo II:

 

     Tu formasti me et posuisti super me manum tuam. Utrumque      significat: ut quod formauit antiquum sit, quod superposuit manum      nouissimum sit.  Quod enim secundum naturam diuinitatis formatus      sit, apostolus docet dicens: Qui cum in forma dei esset. Quod      enim in forma est, formatur.  In forma et ei pater naturae et      diuinitatis est, ut referri possit ad patrem et formatus ab ipso      sit.

 

[1.120] Augustinus, Quaestionum ueteris et nouae legis capitulo LVII:

 

     Deus pater de se filium generauit in quo ipse uideretur qui nihil      ab eo distaret, ut magnitudini suae congruus responderet      effectus.

 

Item:

 

     Simillimum itaque suum filium creans, edidit ex se quasi alterum      se.

 

Idem in eodem:

 

     Habuit itaque ante mundum creatae sobolis principatum, ut pater      rerum futurus ante esse debuerit pater proprius hoc est proprii      sui fetus.

 

[1.121] In Aecclesiastico etiam ipsa dei sapientia, quae filius eius dicitur, tam ab ipso creata quam genita commemoratur.

 

     Sapientiam, inquit, dei praecedentem omnia quis inuestigabit?      Prior omnium creata est sapientia et intellectus prudentiae ab      aeuo. Fons sapientiae uerbum dei in excelsis.

 

Et iterum:

 

     Unus est altissimus creator omnipotens et dominans deus. Ipse      creauit illam in spiritu sancto et effudit illam super omnia      opera sua.

 

Item infra:

 

     Sapientia inter benedictos benedicetur dicens: Ego ex ore      altissimi prodiui primogenita ante omnem creaturam. Girum caeli      circuiui sola...  etc.

 

Et rursum:

 

     Ab initio et ante saecula creata sum et usque ad futurum saeculum      non desinam... etc.

 

[1.122] Quid itaque mirum, cum in uerbis quoque Aecclesiasticorum ac sanctorum doctorum nonnulla tam abusiue proferantur ad generationem uerbi demonstrandam, ut deus pater auctor esse filii sui et eum procreasse, uel filius ab eo creatus uel eius dicatur effectus esse, secundum id scilicet quod ab eo est genitus potius quam creatus uel factus, et ille tantum genitor potius quam creator uel auctor -- quid, inquam, mirum si praedictus philosophus, Hermes uidelicet, nullis aecclesiasticis imbutus disciplinis, abusionem uerborum non cauerit, dicendo scilicet "fecisse" pro "genuisse"? Sed nec in hoc quod secundum a patre filium dixerit, a uerbis quoque sanctorum alienus non exstitit. Unde et Hilarius, De trinitate in XII:

 

     Filius ex te deo patre deus uerus et a te genitus, post te ita      confitendus ut tecum, quia aeternae originis suae auctor aeternus      es.  Nam dum ex te est, secundus a te est.

 

"Secundus", inquam, ex modo subsistendi, non ex differentia dignitatis. Hic quippe a deo patre quasi primo loco subsistit cum spiritus tamquam tertio loco ab utrisque sit. Unde et patrem Ieronimus principalem spiritum ad filium nominat, opere uidelicet illo suo De tribus uirtutibus ita loquens:

 

     Dauid in psalmo tres spiritus postulat dicens: Spiritu principali      confirma me spiritum rectum innoua in uisceribus meis spiritum      sanctum tuum ne auleras a me. Qui sunt isti tres spiritus?      Spiritus principalis pater est, rectus spiritus Christus est,      spiritus sanctus spiritus sanctus est.

 

Augustinus, Quaestionum ueteris et nouae legis capitulo LVIII:

 

     Spiritum sanctum, qui tertius sit a patre, secundus autem a      Christo secundum numeri ordinem

 

ac si diceret: secundum ordinatam et congruam computationis ordinationem, iuxta uidelicet ipsam existentiae seriem quae in ipsis est personis, non secundum aliquos earum dignitatis gradus. Pater quippe a nullo est, filius a patre solo est, spiritus sanctus ab utrisque simul esse contrahit.

 

[1.123] Reuoluatur et ille maximus philosophorum Plato eiusque sequaces, qui testimonio sanctorum patrum prae caeteris gentium philosophis fidei christians accedentes, totius trinitatis summam post prophetas patenter ediderunt, ubi uidelicet mentem, quam *noym* uocant, ex deo natam atque ipsi coaeternam esse perhibent, id est filium, quem sapientiam dei dicimus, ex deo patre aeternaliter genitum. Qui nec spiritus sancti personam praetermisisse uidentur cum animam mundi esse astruxerint, tertiam a deo et *noy* personam.

 

[1.124] Quod uero Plato sanctae trinitatis fidem non solum docuerit sed et ita esse conuicerit, Claudianus praefectorio patricio De statu animarum scribens his astruit uerbis:

 

     Plato, inquit, procedat in medium, qui tantis equidem saeculis      ante puerperium uirginis, ante incarnationem dei, ante praedictam      summae trinitatis in gentibus ueritatem, ineffabiliter unum tres      in diuinitate personas mirabili ingenio, immutabili eloquio      quaesiuit, inuenit, prodidit: patrem deum paternamque mentem,      artem siue consilium et utriusque horum amorem mutuum, unam      sumrmam aequiternam indiuisam diunlitatem non solum ita credi      oportere docuit, sed ita esse conuincit.

 

Quod autem Claudianus "mutuum amorem" ad inuicem patris et filii dixerit non incongrue animam mundi, id est uniuersorum fidelium uitam atque salutem, Plato nominauit, sine quo uidelicet amore dei quaelibet anima mortua iacet.

 

[1.125] De qua quidem anima mundi ea diligenter consideremus quae a Platone dicta sunt, a quo caeteri quoque philosophi quid de anima ipsa dixerunt habuisse creduntur. Hanc itaque, mundi uidelicet ammarm quasi tertiam a deo et noy personam distinguens, prolixiori ac diligentiori descriptione prosequens, eam tam in seipsam quam in effectis suis integerrima designatione declarat; iuxta quam et nos spiritum sanctum modo secundum effecta operum suorum dicere solemus, modo secundum naturalem bonitatis eius affectum quem in seipso ab aeterno habuit, sicut diligentius postmodum distinguemus. Nunc autem illa Platonis uerba de anima mundi diligenter discutiamus, ut in eis spiritum sanctum integerrime designatum esse agnoscamus.

 

[1.126] Dicit itaque Plato hanc ante mundi constitutionem factam siue genitam a deo esse; in quo spiritus sancti perpetuam processionem qua ex deo patre est, nobis, ni fallor, insinuat. Solent quippe philosophi "factum" ex deo siue "genitum" dicere omne quod a deo habet esse. Unde et Hermes superius filium dei factum a deo dixit, secundum hoc quod ab ipso habet esse tamquam aeternaliter genitus, non temporaliter ab ipso fact us aut creatus. Plato quoque omne quod a deo habet esse "genitum" dicit ex ipso, non tamen ideo omne quod a deo est filium eius esse, uelut ipsum mundum et caetera eius opera.

 

[1.127] Ait autem sic, cum de mundo antea locutus ad animam mundi peruenisset:

 

     Nec tamen, inquit, eo quod nos ad praesens loquimur ordine, ortum      animae deus annuit lunioremque ac posteriorem corporibus eam      fecit.  Neque enim decebat rem antiquiorem a postgenita regi.

 

Item:

 

     Deus tam antiquitate quam uirtutibus praeire animam naturae      corporis iussit dominamque eam et principali iure uoluit esse      circa id quod tueretur.

 

In quo etiam notandum est quod, dum eam praeesse regimini mundi ut "dominam" dicit profecto eam omni praefert creaturae et deum esse astruit, quam postmodum his uerbis animam mundi uocauit:

 

     Hoc dixit et demum reliquias prioris concretionis, ex qua mundi      animam commiscuerat... etc.

 

[1.128] Bene autem spiritum sanctum animam mundi quasi uitam uniuersitatis posuit, cum in bonitate dei omnia quodammodo uiuere habeant, et uniuersa tamquam uiua sint apud deum et nulla mortua, hoc est nulla inutilia nec ipsa etiam mala, quae optime per bonitatem ipsius disponuntur, iuxta quod tam apud euangelistam quam apud platonicos scriptum esse meminimus:

 

     Quod factum est in ipso uita erat

 

ac si aperte dicatur: omnia temporaliter facta per ipsum, hoc est per ipsam dei bonitatem condita, in ipsa dei bonitate quodammodo perenniter uiuebant, cum apud diuinam prouidentiam omnia ab aeterno per eius bonitatem optime essent ordinata, ut tam bene singula procedere uellet quantum oporteret. Huic non incongrue illud apostoli consonare uidetur, quod perhibet philosophorum quosdam dixisse quod in deo uiuimus, mouemur et sumus, ac si hanc animam mundi ipsum intelligerent deum.

 

[1.129] Quod uero dicit deum excogitasse "tertium animae genus", quod animam mundi dicimus, tale est ac si tertiam a deo et noy personam astruat esse spiritum sanctum in illa spirituali diuina substantia. "Excogitare" dicitur deus, hoc est ex integro percipere unius personae discretionem, quam nos digne cogitare atque ab ipso patre et filio plene distinguere non sufficimus. Soli quippe sibi trinitas diuina uere est cognita. Tantumdem etiam ualet aliquid a deo excogitari aliquo modo, quantum illud se habere illo modo, hoc est ita ueraciter esse.

 

[1.130] Deinde statim huius tertiae personae, quam animam mundi collocat, diligentem adhibet descriptionem, cum animam ipsam ex indiuidua et incommutabili substantia consistere perhibet, ac rursum ex diuidua, secundum quod scilicet seipsam anima scindere per corpora putatur.  Tale quippe est quod dicit animam ex hoc et illo constare tamquam si diceret ipsam sic tam hoc quam illud in se habere ut ipsa animae substantia et indiuidua et quodammodo diuidua sit. Nam et spiritus sanctus et in seipso simplex omnino substantia est et ex natura diuinitatis omnino inuariabilis atque incommutabilis in seipso perseuerat, atque idem spiritus per effecta multiplex quodammodo uocatur et septem spiritus nonnumquam dicitur, secundum septiformis suae gratiae efficaciam. Unde et in laude diuinae sapientiae, spiritus eius et unicus et multiplex et discurrens et stabilis esse describitur.

 

[1.131] Dicit itaque philosophus animam ipsam esse

 

     ex indiuidua semperque in suo statu perseuerante substantia      itemque alia quae inseparabilis comes corporum, per eadem se      corpora scindere putatur

 

quia spiritus sanctus et huiusmodi est qui ex suo statu quem in seipso, non in effectis suis habet, omnillo simplex est atque incommutabilis, et quodammodo multiplex esse secundum effecta putatur; quod est seipsum in "corpora scindere", secundum quod ipsa uidelicet anima inseparabilis comes est corporum, cum hanc scilicet multiplicitatis scissuram nullo modo quantum ad seipsam habere possit, sed, ut dictum est, quantum ad effecta, suorum uidelicet distributione donorum, cum aliam isti gratiam, aliam illi tribuat, et seipsum singulis non aequaliter uel eodem modo conferat, ut hinc quoque alium spiritum iste, alium ille habere dicatur.

 

[1.132] Egregie quoque "putari" dictum est et non "esse", quia si uere ac proprie loquamur, non est haec multiplicitas spiritus sed effectorum ipsius, cum eum uidelicet in hoc uno multiplicem dicamus quia multiplicia facit; quod est effecta eius magis esse diuersa quam ipsum.

 

[1.133] Cum itaque in ipsa anima mundi indiuidua et diuidua, siue, ut dictum est, eadem et diuersa concurrat substantia, addit, his duobus in ipsa anima sibi concurrentibus, quandam mixturam effici ex indiuiduo scilicet et diuiduo, ac rursus ex eodem et diuerso, hoc est incommutabili et commutabili. In qua quidem, ut ita dicam, mixtura spiritus sancti proprietas diligenter et integre uidetur expressa, tam in seipso scilicet quam in effectis, ut dictum est, suis. Dicit itaque quia deus hoc "tertium substantiae genus" ita, ut dictum est, "mixtum locauit medium inter utramque substantiam", indiuiduam scilicet atque diuiduam, quia, cum sit ipse quoque spiritus ex deo tamquam ab ipso procedens, utrumque horum ab ipso habet a quo esse habet. Et hoc est dicere quod deus locauit hoc ipsum animae genus inter utraque supra dicta quasi medium eorum, hoc est mixtum ex eis; ac si diceret quod ab ipso deo a quo ipsa est anima, tam hoc quam illud habet, ut uidelicet et indiuidua sit in sua substantia et diuidua secundum effecta. Quod autem dictum est "locauit", congrue dictum est iuxta metaphoram locutionis qua dictum est "medium", quasi inter aliqua circumstantia collocatum.

 

[1.134] Postquam autem assignauit mixturam animae ex indiuiduo et diuiduo, transit ad mixturam ex eodem et diuerso, dicens animam eandem eodem modo ex eodem et diuerso consistere, sicut ex indiuiduo consistit atque diuiduo:

 

     Cuius, inquit, pars idem, pars diuersum uocetur

 

cum uidelicet spiritus ipse et idem sit in substantia cum deo et noy, id est cum patre et filio, et diuersus in proprietate personae. Possumus et eundem, hoc est incommutabilem in se, eum dicere et diuersum quodammodo per effecta esse, cum non solum ipse ea quae diuersa sunt fecerit, secundum quod superius dictum est, ex diuidua constare substantia, uerum etiam ea per temporum successionem mutat ac uariat prout opportunum esse iudicat, iuxta illud Boethii:

 

     Stabilisque manens dat cuncta moueri.

 

Et iam quidem superius eum incommutabilem esse assignauerat cum ait:

 

     Semperque in suo statu perseuerante substantia.

 

Sed quod uariabilis per effectuum suorum mutationem esset, nondum addiderat; quod nunc facit. Bene itaque dicit animam ipsam quoddam medium esse, id est mixtum ex indiuidua in se substantia et diuidua per coniugationem corpoream, id est coniunctionem ipsius ad corpora, quando scilicet ipsa ad rem quamlibet creandam uel regendam atque disponendam se applicat sicut quaelibet anima corpori suo, sua impertiens beneficia.

 

[1.135] Cui etiam philosophus totam uim et concordiam proportionalem numerorum tribuit, ut in diuinae gratiae bonitate uniuersarum rerum concordiam consistere doceat. Omnis quippe ordo naturae et concinna dispositio numerorum proportionibus uestigatur atque assignatur, et omnium perfectissimum exemplar numerus occurrit qui rebus congruit uniuersis. Quod quidem eos non latet qui philosophis rimantur arcana.

 

[1.136] Hinc est etiam quod arithmetica, quae tota circa proportiones numerorum consistit, mater et magistra caeterarum artium dicitur, quod uidelicet ex discretione numerorum caeterarum rerum uestigatio doctrinaque pendeat. Cuius etiam ut ineffabilem exprimerent benignitatis eius dulcedinem, totam ei musicarum consonantiarum ascribunt armoniam, qua et ipsum iugiter resonare firmamentum et superiores mundi partes repleri perhibent. Nihil quippe est quod ita oblectet et nimia suauitate sui alliciat animos, slcut melodia. Nihil ita pronum ad eos componendos uel commouendos uel pacandos, ut iuxta illud primi capituli Boethianae Musicae scirent philosophi

 

     quod nostrae tota animae corporisque compago musica coaptatione      coniuncta sit

 

adeo quidem ut iracundiam insaniamque melodia sedari et grauissimarum infirmitatum dolores curari animaduerterent atque efficerent.

 

[1.137] Quod qui ignorat nec adhuc experimento didicit legat praedictum Musicae capitulum et inueniat quomodo

 

     Pythagoras ebrium adolescentem sub frigii modi sono incitatum,      spondeo succinente reddidit mitiorem et sui compotem. Nam cum      scortum, inquit, in riualis domo esset clausum atque ille furens      domum uellet comburere, cumque Pythagoras stellarum cursus, ut et      mos nocturnus erat, inspiceret, ubi intellexit sono phrygii modi      incitatum multis amicorum admonitionibus a facinoribus noluisse      desistere, mutari modum praecepit atque ita furentis animum      adolescentis ad statum mentis pacatissimae temperauit.

 

Inueniet etiam ibidem quod

 

     cum uinolenti adolescentes tybiarum etiam cantu, ut fit,      instincti, mulieris pudicae fores frangerent, admonuisse      tibicinam ut spondeum caneret dicitur Pythagoras. Quod cum illa      fecisset, tarditate modorum et grauitate canentis, illorum      furentem petulantiam consedasse.

 

Videbit ibidem et quomodo

 

     Terpander atque Arion Lesbios atque Iones grauissimis morbis      cantus eripuere presidio

 

necnon et qualiter

 

     Ismenias Thebanus Boethiorum pluribus, quos sciatici doloris      tormenta uexabant, modis fertur cunctas absterslsse molestias.

 

Ubi etiam

 

     Empedocles, cum eius hospitem qmdam gladio furibundus inuaderet,      inflexisse modum dicitur canendi, itaque adolescentis iracundiam      temperasse.

 

     In tantum uero, inquit Boethius, priscae philosophiae studiis uis      musicae artis innotuit, ut Pythagorici cum diurnas in sompno      resoluerent curas, quibusdam cantilenis uterentur, ut eis lenis      et quietus sopor irreperet. Itaque experrecti aliis quibusdam      modis stuporem somni confusionemque purgabant, id nimirum      scientes quod nostrae tota animae corporisque compago musica      coaptatlone coniuncta sit. Nam ut sese corporis affectus habet,      ita etiam pulsus cordis motibus incitantur.

 

[1.138] <Item>:

 

     Quod scilicet Democritus Hippocrati medico tradidisse fertur, cum      eum quasi insanum, cunctis Democriti ciuibus id opinantibus, in      custodia medendi causa uiseret. Sed quorsum isthaec? Quia non      potest dubitari quin nostrae animae et corporis status eisdem      quodammodo proportionibus uideatur esse compositus, quibus      harmonicas modulationes posterior disputatio coniungi copularique      monstrabit.

 

[1.139] Quod si parum fidelibus uideantur quae iuxta philosophos de uirtute diximus harmonica, nisi et sacrae id scripturae testimomo confirmemus, occurrat memoriae qualiter spiritu malo in Saul irruente, actum est prudentium uirorum consilio, uim harmonicae suauitatis non ignorantium, ut uesaniae tantae stimulis Dauidici moduli mederentur. Unde et postmodum uir deo plenus cum ad diuini cultus religionem amplificandam templum aedificare disponeret, psalmos qui decantarentur composuit et omnium musicorum instrumentorum genera congregauit, ut tam uocum quam sonorum consonantiis rudem alliceret populum, per quae antea diabolicum in reprobo rege mitigauit tormentum. Ex quo praecipue traditur quam naturalis sit <animae> harmonica modulatio, quae ita naturam eius suauitate sui componere ac reparare ualet ut maligni quoque spiritus tormenta eam perturbare non queant.

 

[1.140] Legimus et quorundam sanctorum animas, ne quid dolons in exitu suo paterentur, ad melodiae dulcedinem sponte hinc egressas fuisse. Unde in Vitis patrum scriptum esse meminimus quod, cum frater quidam uellet uidere animam peccatoris et iusti quomodo abstrahitur a corpore et non uellet deus contristare eum in desiderio eius, inuenit hominem peregrinum iacentem in platea egrotum, non habentem qui ei curam adhiberet. Et cum uenisset hora dormitionis eius, conspicit frater ille Michaelem et Gabrielem descendentes propter animam eius. Et sedens unus a dextris et alius a sinistris eius rogabant animam eius ut egrederetur, et non exibat quasi nolens relinquere corpus suum. Dixit autem Gabriel ad Michaelem:

 

     Assume iam animam istam ut eamus.

 

Cui Michael respondit:

 

     Iussi sumus a domino ut sine dolore eiciatur, ideoque non      possumus cum ui auellere eam.

 

Exclamauit ergo Michael uoce magna dicens:

 

     Domine, quid uis de anima hac quia non acquiescit nobis ut      egrediatur?

 

Venit autem ei uox:

 

     Ecce mitto Dauid cum cythara et omnes psallentes Ierusalem, ut      audiens psalmum ad uocem ipsorum egrediatur.

 

Cumque descendissent omnes in circuitu animae illius cantantes hymnis, sic exsiliens anima illa sedit in manibus Michaelis et assumpta est cum gaudio.

 

[1.141] Bene itaque philosophi, immo dominus per eos id forsitan ignorantes, tam ipsi animae mundi quam superioribus firmamenti partibus nimiam ac summam harmonice modulationis suauitatem assignant, ut quanta pace, quanta fruantur concordia, quam diligentius possent exprimerent et quam concorditer cuncta in mundo diuina disponat bonitas; quam illi animam mundi, ueritas spiritum sanctum, ut dictum est, nominat. Quis etiam, si diligenter attenderit, non animaduertat quid de caelesti dixerunt harmonia quae in superioribus firmamenti partibus incessanter resonat, cum caelestes uidelicet spiritus ex assidua diuinae maiestatis uisione et summa inuicem concordia ligentur, et in eius quem conspiciunt laudes iugi et ineffabili exultatione illud decantent, quod iuxta Isaiam seraphin die ac nocte conclamare non cessant:

 

    Sanctus, sanctus, sanctus dominus deus sabaoth... etc.

 

[1.142] Superiores itaque caeli uel firmamenti partes beatos hos spiritus uel eorum mansionem intelligimus; quos etiam septem planetarum nomine propter excellentiam claritatis ipsorum, quos spiritualiter diuina gratia quae septiformis dicitur illuminat, non incongrue designasse uidentur. Qui et bene apud Isaiam "seraphin", id est "incendium", ex ipsa diuinae uisionis illuminatione in amorem dei maxime succensa, nuncupantur. Superior autem eorum mansio tam dignitate quam positione dicenda uidetur, a qua hii qui superbierunt in hunc caliginosum et densum aerem detrusi dicuntur, qui loci quoque positione inferior sicut et inhabitatione deterior, "inferni" nomine non inconuenienter accipi potest. Bene et beati spiritus illi siue superna eorum mansio firmamento comparatur. Qui, caeteris per superbiam corruentibus, hoc in suae fidelitatis et humilitatis remunerationem acceperunt, ut sic in contemplatione diuinae maiestatis firmarentur, ut omnino ulterius labi non queant.

 

[1.143] Unde Gregorius, in Iob, libro XXVI:

 

     Prius, inquit, caelum factum dicitur, et hoc idem postmodum      firmamentum uocatur, quia natura angelica et prius subtilis est      in superioribus condita, et post, ne umquam potuisset cadere,      mirabilius confirmata.

 

Idem super Ezechielem homelia:

 

     Creauit deus caelum, quod postxodum uocauit firmamentum. Caelum      ergo fuerunt hii qui prius bene sunt conditi; sed postmodum      firmamentum appellati sunt, quia ne ommno iam caderent, uirtutem      incommutabilitatis acceperunt.

 

[1.144] Illud quoque quod ait Plato animam locatam esse a deo in medietate mundi eamque per omnem globum teretis orbis aequaliter porrigi, pulchre designat gratiam dei, omnibus communiter oblatam, cuncta, prout salubre uel aequum est, benigne in hac magna domo sua seu templo disponere. His autem illud libri Sapientiae aperte concinit:

 

     Spiritus domini repleuit orbem terrarum... etc.

 

atque illud psalmiste:

 

     Spiritu oris eius omnis uirtus eorum.

 

[1.145] Quod uero totum mundum unum animal Plato dicit, maximam concordiam uniuersorum operum dei demonstrat, quasi diuersorum membrorum in uno corpore animalis, quibus omnibus una praeest anima, singulis tota praesens et in diuersis una et eadem operans diuersa. Sic et apostolus totius scclesis concordiam unitatemque demonstrans, eam unum corpus Christi tamquam capitis appellat, per quosdam nexus et compagines fidei et caritatis ex diuersis fidelibus coniunctum, ita sibi inuicem seruientibus uel administrantibus quasi diuersa membra in uno corpore, ex quibus alterum alterius eget obsequio, uno omnibus spiritu praesidente et diuersa in diuersis operante, sicut anima in diuersis totius corporis membris:

 

     Haec enim, inquit, omnia operatur unus atque idem spiritus,      diuidens singulis prout uult.

 

[1.146] Quam patenter similitudinem beatus Ambrosius, in I Pauli epistola ad Corinthios, ad mundani quoque corporis constitutionem patenter applicuit, dicens:

 

     Multa membra cum inuicem sui egeant, non discrepant in unitate      naturae quamuis diuersa sint, quia diuersitas haec in unum      concurrit ut corporis unitas expleatur, sicut et ea quibus mundus      constat, cum sint diuersa, non solum officiis sed et naturis, ad      umus tamen mundi proficiunt perfectionem et ex omnibus his      nascitur temperies quaedam.

 

[1.147] Huic etiam inuolucro, de positione scilicet animae in medio mundi locatae, hoc est de diuina gratia omnibus communiter oblata, ipsa etiam diuina facta (secundum allegoriam mysteriam) manifeste concordant, cum uidelicet, doctrmam suam et uere religionis cultum propagaturus dominus in mundo, Ierusalem, quae in medio terrae est, elegit; quam quasi caput regm sui constituit, in qua primum ad magnificandum cultum suum sdificare sibi templum quasi regale palatium uoluit, ubi etiam uberrimam spiritus sancti gratiam apostolis infudit, per quam per eos totus spiritualiter uegetaretur mundus. Unde scriptum est:

 

     Deus autem rex noster operatus est salutem in medio terrae

 

et rursus:

 

     De Sion exibit lex et uerbum domini de Ierusalem.

 

[1.148] Medium autem mundi et quasi umbilicum terrae super illum Ezechielis prophetae locum quo scriptum est:

 

     Haec dicit dominus: Ista est Ierusalem in medio gentium posui eam      et in circuitu eius terras Ieronimus asserit his uerbis:      Ierusalem in medio mundi sitam hic idem propheta testatur,      umbilicum terrae eam esse demonstrans; et psalmista exprimens      domini passionem: Operatus est ait salutem in medio terrae.

 

[1.149] Hic plantata est uinea quae extendit palmites suos usque ad mare cum hinc uitis uera Christus apostolis suis, quasi palmitibus per uniuersum orbem directis, uniuersum mundum ubertate doctrinae spiritualis inebriauit.

 

[1.150] De hac autem uegetatione ac uiuificatione spiritus sancti sanctus Saluianus episcopus ad sanctum Solonium episcopum libro I De gubernatione dei pythagoricum testimonium inducit dicens:

 

     Pythagoras philosophus, quem quasi magistrum suum philosophia      ipsa suscepit, de natura ac beneficiis dei disserens sic locutus      est: 'Animus per omnes mundi partes commeans atque diffusus, ex      quo omnia quae nascuntur animalia uitam capiunt'. Quomodo igltur      mundum negligere deus dicitur quem hoc ipso satis diligit, quod      ipsum semper totum mundi corpus intendit?

 

De Saluiano autem isto, Marsiliensis aecclesis episcopo, et de libro eius ad Solonium episcopum et aliis operibus ipsius, Gennadius Marsiliensis praesbyter, De illustribus uiris scribens, inter illustres uiros et eorum opera mentionem facit.

 

[1.151] Qui etiam post Pythagorae testimonium Tullium inducens deum ipsum quem Pythagoras "animum" uocat, "mentem" a Tullio appellari commemorat dicens:

 

     Tullius quoque: 'Nec uero deus ipse', inquit 'qui intelligitur a      nobis, alio molo intelligi potest quam mens soluta quaedam et      libera et segregata ab omni concretione mortali, omnia sentiens      et mouens'.  Alibi quoque: 'Nihil est', inquit, 'praestantius      deo'. Ab eo igitur mundum regi necesse est. Nulli igitur naturae      obediens aut subiectus deus; omnem ergo regit ipse naturam.

 

[1.152] Augustmus quoque libro IIII De ciuitate dei, capitulo XXXII de Varrone loquens ait:

 

     Dicit etiam idem auctor acutissimus atque doctissimus quod hii      soli ei uideantur animaduertisse quid esset deus, qui crediderunt      eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem.

 

[1.153] Mentem itaque, id est animum siue animam, deum dixerunt secundum hoc quod totius mundi regimini quasi anima corpori praeest. Unde et per sapientem quendam adhortantem non digne deum excolere, nisi mente scilicet a uiciis purgata et uirtutibus adornata, pulchre in ipso suae adhortationis et disciplins exordio dictum est:

 

                     Si deus est animus nobis, ut carmina dicunt,           Hic tibi praecipue sit pura mente colendus.

 

Ac si aperte filium instruens dicat: cum deus sit nobis animus, hoc est uera et spiritualis uita, sicut et ipsa perhibent scripta poetarum, uelut illa Virgilii uerba quae super hoc ipsum Macrobius inducit, sicut postmodum ostendemus -- hunc praecipue, scilicet deum, bene uiuendo glorifica.

 

[1.154] Bene etiam cum animal esse Plato mundum dixerit, ipsum quoque intelligentem, hoc est rationale animal, esse perhibuit, secundum hoc scilicet quod eius anima quanto caeteris prestantior existit, tanto rationabilius in ipso cuncta agit atque disponit. De cuius quidem summae rationis ordinatione, cum subditur quod haec ipsa, mundi uidelicet anima, "causas omnium quae proueniunt prouidet", diuinam ei omnium naturarum prouidentiam assignat et diuinae plenitudinem scientiae, ex quo etiam ipsa deus esse innuitur. Metiri ac deliberare ea quae futura sunt ex praesentibus dicitur, quia iuxta ea quae iam sunt, oportet futura praeparari, ut eis congrua ordinatione coherere possint atque aptari. Quod autem subditur ex reliquiis concretionis mundanae animae nostras, id est humanas, animas esse confectas tale est ac si diceret eas animam mundi in potentiis ac uirtutibus imitari, sed longe in hoc ipso a dignitate eius abscedere, ut uidelicet quemadmodum anima illa totius mundi administratiom praeest, sic singulis corporibus nostris singulae animae suae uitam eis animalem, non spiritalem praebentes.

 

[1.155] Et bene heae quasi reliquiae mundanae animae dicuntur, quae scilicet ad animalem pertinent uitam, quia haec inferioribus ipsa relinquit animabus quae per eam dignum expleri non est. Unde et eorum haeresis confutatur qui dominum Iesum non aliam animam quam spiritum sanctum habere profitentur. "Reliquias" etiam mundanae animae non incongrue dicit ea quae ad operationem eius quam in nobis habet, pertinent; secundum quod in corporibus ipsa degenerare dicitur, sicut suo exponemus loco. Sicut enim reliquiae his quibus supersunt inferiora quaedam et indigniora uidentur, ita haec, quae non ad aeternitatem spiritus sed ad temporales eius operationes attinent, posteriora dignitate censentur

 

[1.156] Congrue etiam dicit animam "mundi" non alicuius rei in mundo, sicut et animam hominis dicimus, non alicuius membri humani. Anima quippe ab "animando" dicta est, nec aliquid proprie animari dicitur, nisi id in quo tota uis uegetationis ita consummatur, ut nihil corpori illi uegetato adherere extrinsecus necesse sit ad uegetationem quam habet in ipso conseruandam. Cum itaque mundus, iuxta philosophos, uniuersa concludat, ut nihil extra ipsum diuinitus disponendum relinquatur, recte anima mundi sicut et anima hominis dicta est, cum uniuersa uis animae in eo consummetur; adeo ut nec ipsum mundum oculos uel caetera sensuum instrumenta habere oportuerit, sicut et ipse perhibet Plato, cum nulla extra ipsum remaneant ad quae ista opportunitatem aliquam habeant.

 

[1.157] His ex Platone breuiter collectis atque ad nostrae fidei testimonium satis, ut arbitror, diligenter expeditis, consequens existimo ad sequaces eius commeare, ut ea quae ab ipsis quoque de anima mundi dicta sunt, nulla ratione conuenienter accipi posse monstremus, nisi spiritui sancto per pulcherrimam inuolucri figuram assignentur.

 

[1.158] Hoc quippe loquendi genus philosophis quoque sicut et prophetis familiarissimum est, ut uidelicet, cum ad arcana philosophiae perueniunt, nihil uulgaribus uerbis efferant, sed comparationibus similitudinem lectorem magis alliciant. Quae enim quasi fabulosa antea uidebantur et ab omni utilitate remota secundum litterae superficiem, gratiora sunt, cum, magnis plena mysteriis postmodum reperta, magnam in se doctrinae continent aedificationem. Ob hoc enim, teste Augustino, teguntur ne uilescant.

 

[1.159] Qui secundo quidem libro De doctrina christiana, cum causas difficultatis uel facilitatis sacrae scripturae, aperiret, ait:

 

     Obscure quaedam dicta densissimam caliginem obducunt; quod totum      prouisum esse diuinitus non dubito, ad edomandam labore superbiam      et intellectum a fastidio reuocandum, cui facile inuestigata      plerumque uilescunt.

 

Item:

 

     Qui prorsus non inueniunt quod querunt, fame laborant; qui autem      non quaerunt quia in promptu habent, fastidio saepe marcescunt.      Igitur salubriter spiritus sanctus ita scripturas modificault ut      locis apertioribus fami occurreret, obscurioribus autem fastidia      detergeret.

 

[1.160] Quasi ergo in latebris dominus quiescere gaudet, ut, quo magis se occultat, gratior fit illis quibus se manifestat, et quo magis ex difficultate scripturae laboratur, meritum lectoris augeatur.

 

[1.161] De quo psalmista:

 

     Posuit, inquit, tenebras latibulum suum

 

et rursum:

 

     Tenebrosa aqua in nubibus aeris

 

quia, inquit Gregorius,

 

     obscura est scientia in prophetis.

 

De quo etiam scriptum est in lege:

 

     Accessit Moyses ad caliginem in qua erat deus.

 

Et Solomon in Paralipomenon ait:

 

     Dominus pollicitus est ut habitaret in caligine

 

idem in Prouerbiis:

 

     Gloria dei est celare uerbum et gloria regum inuestigare      sermonem.

 

Qui etiam ad scripturarum obscuritates quasi ad latebras, in quibus inueniatur deus, perscrutandas inuitat nos in Prouerbiis dicens:

 

     Sapiens animaduertet parabolam et interpretationem, uerba      sapientum et aenigmata eorum. Quae quidem tanto cariora sunt      intellecta quanto in his intelligendis maior opere facta est      impensa.

 

[1.162] Hinc est illud Ieronimi, ad Magnum oratorem scribentis, super hoc ipsum quod in exordio Prouerbiorum Solomon modo dixerit:

 

     In exordio, inquit, Prouerbiorum commonet ut intelligamus      sermones prudentiae, uersutiasque uerborum, parabolas et obscurum      sermonem, dicta sapientium et aenigmata quae proprie      dialecticorum et philosophorum sunt.

 

[1.163] Quantum etiam semper philosophia arcana sua nudis publicari uerbis dedignata sit, et maxime de anima et de diis per fabulosa quaedam inuolucra loqui consueuerit, ille non mediocris philosophus et magni Ciceronis expositor, Macrobius, diligentissime docet. Remotis enim generibus figmentorum siue fabulosorum quae philosophos non decent, supposuit illud quod honestissime assumunt. Ait namque quod, quando

 

     sacrarum rerum notio sub pio figmentorum uelamine honestis et      tecta rebus et uestita nominibus enunciatur, hoc est figmenti      genus quod cautio de diuinis rebus philosophantis admittit.

 

[1.164] Idem post pauca:

 

     Sciendum est, inquit, non in omnem disputationem philosophos      admittere fabulosa, sed his uti solent cum uel de anima uel de      ethereis potestatibus loquuntur. Caeterum cum ad summum deum et      principem omnium, qui apud graecos togaton, qui et protopanton      nuncupatur, tractatus se audet attollere, uel ad mentem, quam      graeci noym appellant, originales rerum species, quae ideae      dictae sunt, continentem, ex summo natam et perfectam deo -- cum      de his, inquam, loquuntur summo deo et mente, nihil fabulosum      penitus attingunt; sed si quid de his assignare conantur quae non      sermonem tantummodo, sed cogitationem quoque superant humanam, ad      similitudines et exempla confugiunt. Sic Plato, cum de togaton      esset loqui animatus, dicere quid sit non ausus est, hoc solum de      eo sciens quod sciri qualis sit ab hominibus non possit. Solum      uero si simillimum solem de uisibilibus repperit et per eius si      militudinem uiam sermoni suo attollendi se ad non      comprehensibilia patefecit. Ideo et nullum eius simulacrum, cum      diis aliis constituerentur, finxit antiquitas; quia summus deus      et nata ex eo mcnss sicut ultra animam, ita sunt supra naturam,      quo nihil fas est de fabulosis peruenire. De diis autem, ut dixi,      caeteris et de anima non frustra se nec ut oblectent, ad fabulosa      conuertunt. Sed quia sciunt inimicam esse naturae, apertam      nudamque expositionem sui, quae sicut uulgaribus hominum sensibus      intellectum sul uario rerum tegmine operimentoque subtraxit, ita      a prudentibus arcana sua uoluit per fabulosa tractari. Sic ipsa      mysteria figurarum cuniculis operiuntur, ne uel haec adeptis      nudam rerum talium natura se praebeat; sed summatibus tantum      uiris sapientia interprete sui arcani consciis, contenti sint      reliqui ad uenerationem, figuris defendentibus a uilitate      secretum.

 

[1.165] Iuxta quod et ueritas ipsa de integumento parabolarum suarum apostolis loquitur dicens:

 

     Vobis datum est nosse mysterium regni dei; caeteris autem in      parabolis, ut uidentes non uideant et audientes non intelligant.

 

[1.166] Ex hac itaque Macrobii traditione clarum est ea quae a philosophis de anima mundi dicuntur, per inuolucrum accipienda esse. Alioquin summum philosophorum Platonem, summum stultorum esse deprehenderemus. Quid enim magis ridiculosum quam mundum totum arbitrari unum esse animal rationale, nisi hoc per integumentum sit prolatum? Animal quippe esse non potest nisi sensibile sit, cum sit nota definitio animalis "substantia animata sensibilis". Quis autem ex quinque sensibus mundo inesse poterit nisi forte tactus, qui omnibus est communis animalibus? Desunt quippe ei caeterorum sensuum instrumenta, ipso attestante Platone, ubi uidelicet ostendit quare ei aut oculi aut aures aut caeterae partes humani corporis necessariae non fuissent. Aut quae est pars corporis mundi qua ipse, si tangatur, sentire queat magis quam arbores uel plantae, quab terrae radicitus affixas eadem anima uiuificari dicunt? Numquid ex effossione terrae potius sentiet mundus quam arbores ex frondium auulsione uel totius corporis sui abscisione? Arbores tamen et quaslibet plantas insensibiles esse constat, ideoque ad exclusionem earum in definitione animalis post "animatum" ponitur "sensibile".

 

[1.167] Praeterea cum dicant animam mundi singulis infusam corporibus, ea animare quae ad animandum apta repperit, quid opus erat creatione nostrarum animarum, quas postea factas esse Plato commemorat? Aut quid opus est animam mundi his corporibus nostris inesse quae non animat? Quid enim euidentius est quam corpora nostra ex propriis animabus humanis magis quam ex anima mundi uitam animalem habere? His quippe animabus praesentibus statim animata sunt, et eisdem absentibus inanimata, licet, ut aiunt, in eis anima mundi etiam post mortem perseueret, quae in omnibus tota est corporibus, etiam in his in quibus uacat. Quid etiam est quod absentibus humanis animabus anima mundi corpora nostra, licet eis insit, animare non sufficit, cum ipsa, testante Platone, "cunctis inuisibilibus praestantior a praestantissimo auctore facta" sit? Numquid minoris efficaciae est in nobis quam caeterae animae, aut iam corpora nostra defuncta non sunt idonea ad animandum sicut antea erant, praesentibus humanis animabus? Potest ex uno corpore innumeros uermes uiuificare, cum iam ipsum corpus non ualet animare? Quae deest aptitudo defuncto corpori ne nunc quoque animetur, nisi tantum praesentia humans animae, quae et praesens corpus uiuificat et recedens ipsum mortificat? Quod si etiam ista ad inuolucrum deffectamus quae de anima mundi a philosophis dicta sunt, facile est rationabiliter cuncta accipi nec a sacrae fidei tenore exorbitare.

 

[1.168] Conferant humanae animae corporibus nostris animalem uitam; conferat anima mundi, quam, ni fallor, spiritum sanctum intellexerunt philosophi, ipsis animabus nostris uitam spiritalem, distributione scilicet suorum donorum, ut sint singulae animae uita corporum, spiritus autem sanctus uita animarum quas uegetando ad profectum bonorum operum promouet. Quodam itaque modo animae nostrae corpora quaedam spiritus sancti dicendae sunt, quas ipse per aliquod gratiae suae donum quasi templum inhabitat et uirtutibus uiuificat.

 

[1.169] Unde et illud est Augustini, sermone VI De uerbis domini:

 

     Sicut enim uita corporis anima est, sic uita animae deus. Sicut      exspirat corpus cum animam emittit, ita anima cum deum amittit.      Deus amissus mors animae, anima amissa mors corporis. Mors      corporis necessaria, mors animae uoluntaria.

 

[1.170] Sed et illud quod aiunt animam totam singulis corporibus infusam, omnia uiuificare, atque animare quae ad animandum idonea repperit, nulla ipsorum duritia uel densitatis natura impediente, pulchrum est inuolucrum, quia caritas dei, quam spiritum sanctum dicimus, cordibus humanis per fidei siue rationis donum primitus infusa, quaedam uiuificat, ad bonorum operum fructum nos promouendo ut uitam assequamur aeternam et in quibusdam ipse spiritus uacare dicitur, prauitatis eorum duritia repugnante.

 

[1.171] Hanc autem animae uidelicet mundanae doctrinam praecipue diligentissimus philosophorum in expositione Macrobius posteris reliquit. Cuius quidem uerba, si subtiliter inspiciamus, totam fere fidem nostram de spiritu sancto in ipsis expressam inueniemus, cum hanc ipsam animam et creatorem nominet atque ex deo patre et noy, hoc est deo filio, eam esse astruat. Quam dum quandoque "mentem" nominat mentem pro anima uel spirituali natura generaliter ponit. Aliter itaque filium noym, id est mentem dicit, aliter animam ipsam mentem appellat. Mens quippe patris filius dicitur secundum quod sapientia ipsius uel ratio uocatur. Animam quoque, cum mentem nominat, spiritualis eam esse naturae, non corporcae, insinuat. Quod quidem et per semetipsum aperiens, dum quaedam Virgilii uerba exponeret, ait:

 

     Et ut puritati eius attestaretur, mentem nominauit

 

item:

 

     Et ut illius mundam animae assereret dignitatem, mentem esse      testatus est

 

ac si aperte doceat ob hoc eam mentem uocari, ut sinceritas naturae spiritualis et dignitas in ea demonstraretur. Sic enim et cum dominum Iesum mentem humanam habuisse dicimus, mentis uocabulo ipsam eius animam nominamus.

 

[1.172] Haec autem sunt illa quae proposuimus Macrobii uerba:

 

     Anima ergo, inquit, creans sibi condensque corpora -- nam ideo ab      anima natura incipit, quam sapientes de deo et mente noym      nominant -- ex illo purissimo fonte, quem nascendo de originis      suae hauserat copia, corpora caeli et siderum, quae condidit      prima, animauit.

 

Et post aliqua, cum ipse ipsius animae uires distingueret quas in corporibus exercet, secundum quas omnium animatorum ordinata est natura, ut alia scilicet aliis praesint, adiecit dicens:

 

     Hunc rerum ordinem et Virgilius expressit, nam et mundo animam      dedit, et ut puritati eius attestaretur, mentem uocauit: 'Caelum'      enim ait, 'terras et maria et sidera spiritus intus alit' id est      anima. Et ut illius mundans anime, assereret dignitatem, mentem      esse testatus est: 'Mens agitat molem'. Necnon ut ostenderet per      ipsam animam constare et animari uniuersa quae uiuunt, addidit:      'Hinc hominum pecudumque genus' et caetera, utque asseueraret      eundem esse in anima semper uigorem, sed usum eius hebescere in      animalibus corporis densitate, adiecit: 'Quantum non noxia      corpora tardant'.

 

[1.173] Haec quidem omnia tam Virgilii quam Macrobii uerba facile est iuxta propositum nostrum ad nostrae fidei tenorem accommodare, nec aliter ea conuenienter exponi. Quod itaque ait:

 

     usum animae hebescere in animalibus corporis densitate

 

tale est spiritus sancti gratiam suorum beneficiorum efficaciam minus habere in carnalibus et bestialibus hominibus, qui magis sensibus quam ratione reguntur, carnalibus scilicet dediti uoluptatibus, ut ipsam densitatem corporis carnalium illecebrarum magnitudinem intelligamus. Qui etiam, ubi ait ipsam animam creare sibi corpora et condere, eam creatorem rerum et per hoc deum esse astruit, et creatarum rerum ordinationem et praeparationem ad bona opera donorum suorum distributione, ut sibi eas dignum habitaculum efficiat. Ab anima naturam dicit incipere, quia per gratiam spiritus sancti nascimur spiritualiter, ut simus filii dei magis quam serui. Sicut enim subtracta hac gratia moreremur in uitiis, ita et eadem collata nascimur in ueram uirtutum uitam, quam quidem per naturam habemus, et contra naturam uitia, cum sit uicium corruptio naturae. "De deo et mente" anima nominatur, quia tam patris quam filii idem est spiritus, cum ab utroque procedat. Unde etiam, ut ait Augustinus in XV De trinitate, capitulo XVIIII:

 

     Quia ipse spiritus communis est ambobus, id uocatur ipse proprie      quod ambo communiter

 

cum uidelicet tam pater etiam ipse quam filius spiritus sit et sanctus.

 

[1.174] Cum autem de deo uel *noy* nasci aut creari siue fieri anima quandoque a philosophis dicitur, abusio est uerborum magis quam error sententiae: "creari" namque uel "fieri" recte non dicitur nisi in his quae incaeperunt, hoc est aeterna non sunt; "nasci" uero, hoc est de substantia ipsa patris existere, proprium est filii, de quo suo loco post modum plenius disseremus. "Creari" tamen siue "nasci" seu "fieri" pro "esse ex aliquo" philosophi nonnumquam ponunt, ut supra meminimus. Unde et Macrobius tam noym ipsam a deo quam animam a noy creatam dicit, hoc est ex ipso esse. In eadem quoque significatione "nasci" hoc loco abutitur. Hermes uero superius cum dixerit quod "deus secundum fecit dominum", filium ipsum ex deo patre esse ostendit. Fontem sapientiae purissimum ipsam noym appellat, hoc est sapientiam patris, quam nihil quantumcumque sit obscurum latere potest. De copia huius fontis ipsa dei bonitas animauit prius "corpora caeli ac siderum", hoc est ipsos angelos uel caelestes spiritus, qui ante hominem conditi sunt, secundum quod scriptum est:

 

                                DE PLENITUDINE EIUS OMNES ACCEPIMUS

 

[1.175] "Caeli ac siderum" dictum est secundum dignitatum differentiam, cum alios spiritus aliis praelatos et superiores credamus. Unde angelos atque archangelos dicimus seu dominationes. Corpora summi spiritus dici possunt etiam angeli, ab ipso, ut dictum est, spiritualiter uiuificati; uel etiam "corpora" dicit secundum hoc quod omnem creaturam quodammodo corpoream dicimus, hoc est circumscriptam.  Unde Gennadius in libro De orthodoxa fide, capitulo X:

 

     Nihil, inquit, incorporeum et inuisibile in natura credendum est,      nisi solum deum, qui ex eo incorporeus creditur quia ubique est      et omnia complet, et ideo inuisibilis omnibus creaturis quia      incorporeus est.

 

Creatura omnis corporea, angeli et omnes cslestes uirtutes corporeae, licet non carne subsistant. Ex eo autem corporeas esse credimus intellectuales naturas quod localiter circumscribuntur, sicut et anima humana quae carne clauditur, et demones qui per substantiam angelicae naturae sunt corporei.

 

[1.176] Bene autem dictum est ex ipsa sapientia eos esse animatos, quia haec est uita aeterna ut cognoscamus sicut et cogniti sumus, facie ad faciem deum uidentes. Haurit spiritus de fonte illo, cum nos de diuinae sapientiae, intelligentia imbuit secundum quod dictum est:

 

     De meo accipiet et annunciabit uobis.

 

Unde et spiritus saptentiae siue intellectus siue scientiae dictus est. Quod uero dictum est:

 

     Mens agitat molem

 

hoc est totius mundans fabricae quantitatem, quasi cuncta in mundo uiuificet aut moueat superius expositam Platonis sententiam prosequitur de spiritu dei, quod scilicet optime cuncta disponit

 

     Stabilisque manens dat cuncta moueri.

 

Quam quidem agitationem animae Solomon quoque in Ecclesiaste diligenter exprimens ait:

 

     Oritur sol et occidit, et ad locum suum reuertitur. Lustrans      uniuersa in circuitu pergit spiritus et in circulo suo      reuertitur.

 

Quis est iste circulus nisi ambitus globosi et teretis orbis, de quo scriptum est

 

     quia Spiritus domini repleuit orbem terrarum

 

Diuinae quippe bonitatis gratia sic omnia replet, ut nihil penitus ab operatione suae administrationis uacet, quae sicut solem usibus nostris oriri facit seu occidere, sic et caetera quaeque disponit optime.

 

[1.177] Adeo autem praedicta Virgilii uerba, de anima scilicet mundi, ueritate plena uidentur ut ea quoque quasi in auctoritatem assumere doctores sancti non abhorruerint. Unde et Ieronimus, cum illum Ezechielis locum exponeret ubi scriptum est "Et introduxit in atrium interius per uiam orientalem", ait:

 

     Si autem et exterius et interius accipimus atrium, sic      intelligendum quod deus et circumfusus sit et infusus, dicens per      prophetam: Qui tenet caelum palmo et terram pugillo, ut omnia      uideantur ab illo concludi; et rursum: Caelum autem thronus est,      terra autem scabellum pedum meorum, ut intra omnia esse credendum      sit iuxta illud uirgilianum:               Principio caelum ac terras camposque liquentes,     Lucentemque globum lunae titaniaque astra,           Spiritus intus alit totamque infusa per artus         Mens agitat molem et magno se corpore miscet.

 

[1.178] Idem, in epistola Pauli ad Ephesios, libro II:

 

     Diuersitas autem praepositionum, in quibus dicitur "unus deus et      pater omnium, qui super omnia et per omnes et in omnibus",      diuersam intelligentiam sapit. Super omnia enim est deus pater,      qui auctor est omnium. Per omnes filius, qui cuncta transcurrit      uaditque per omnia.  In omnibus spiritus sanctus quia nihil      absque eo est. Tale quid de creaturis et de deo etiam Zeno cum      stoicis suspicatur; quem secutus Virgilius:     Deum namque ire per omnes Terrasque tractusque maris      et reliqua et:               Principio caelum et terras camposque liquentes,     Lucentemque globum lunae titaniaque astra,        Spiritus intus alit totamque infusa per artus             Mens agitat molem et magno se corpore miscet.

 

[1.179] Viuere quippe in deo cuncta dicuntur, ut supra meminimus, secundum hoc quod in ipso nulla sunt mortua, hoc est inutilia, sed omnia utiliter aut conuenienter facta seu ordinata. Unde scriptum est:

 

     Quod factum est in ipso uita erat

 

hoc est in ipsa antequam fierent prouidentia diuinae sapientiae, commodissime erant ordinata. Hinc rursum dicitur: "Deus cui omnia uiuunt"; et apostolus:

 

     In quo, inquit, uiuimus, mouemur et sumus.

 

Tam homines quam pecudes uiuificat, cuius dona aliqua ad uitam tam sapientissimi quam simplices atque idiotae habent. Unde et in Ecclesiaste dicitur:

 

     Quis nouit spiritus filiorum Adam si ascendat sursum, et si      spiritus iumentorum descendat deorsum?

 

hoc est qui sint praedestinati ad uitam, qui deputati ad mortem de sapientissimis et idiotis?

 

[1.180] Haec de Macrobio collecta sufficiant. -- Si quis autem me quasi importunum ac uiolentum expositorem causetur, eo quod nimis improba expositione ad fidem nostram uerba philosophorum detorqueam et hoc eis imponam quod nequaquam ipsi senserint, attendat illam Caiphae prophetiam quam spiritus sanctus per eum protulit, longe ad alium sensum eam accommodans quam prolator ipse senserit. Nam et sancti prophetae, cum aliqua spiritus sanctus per eos loquatur, non omnes sententias ad quas se habent uerba sua intelligunt; sed saepe unam tantum in eis habent, cum spiritus ipse qui per eos loquitur multas ibi prouideat, quarum postmodum alias aliis expositoribus et alias aliis inspirat. Unde Gregorius in Registro, ad Ianuarium episcopum Caralitanum scribens, loquitur:

 

     In intellectu sacrae scripturae respui non debet quicquid sanae      fidei non resistit. Sicut enim ex uno auro alii murenulas, alii      anulos, alii dextralia ad ornamentum faciunt, ita ex una      scripturae sacrae sent en tia exposi tores q uique per innu meros      intellectus quasi uaria ornamenta componunt, quae tamen omnia ad      decorem caelestis sponsae proficiunt.

 

Ipse praeterea Macrobius ea quae de anima mundi a philosophis dicta sunt, mystice interpretanda esse supra meminit. Quae etiam cum iuxta litteram. exponi ueraciter aut conuenienter nullatenus queant, ut supra meminimus, ipsa nos littera ad expositionem mysticam compellit.

 

[1.181] Pluribus quoque sanctorum testimoniis didicimus platonicam sectam catholics fidei plurimum concordare. Unde non sine causa maximus philosophorum Plato prae caeteris commendatur ab omnibus, non solum a peritis saecularium artium, uerum etiam a sanctis. De quo pater Augustinus in libro VII De ciuitate dei:

 

     Mirantur, inquit, quidam nobis in Christi gratia sociati cum      audiunt uel legunt Platonem, eum de deo ista sensisse, quae      multum congruere ueritati nostrae religionis agnoscuntur. Unde      nonnulli putauerunt eum, quando perrexit in Egyptum, Ieremiam      audisse uel scripturas propheticas hi eadem peregrinatione      legisse. Sed diligenter computata temporum ratio, quae chronica      historia continetur, Platonem indicat a tempore quo prophetauit      Ieremias, centum ferme annos postea natum fuisse. Qui cum      octoginta et unum uixisset, ab anno mortis eius usquequo      Ptolomeus rex Egypti scripturas propheticas per septuaginta      hebreos, qui etiam graecam linguam noucrant, interpretandas      habendasque curauit, anni reperiuntur ferme sexaginta. Quapropter      in illa peregrinatione sua Plato nec leremiam uidere potuit tanto      ante defunctum, nec easdem scripturas legit in graeco, quae      nondum fuerant in graecum translate, nisi forte, quia fuit      acerrimi studii, sicut egyptias ita et istas per interpretem      didicit.

 

[1.182] Adeo autem ipsa Platonis dicta uerbis domini atque eius praedicationi consonare uidentur, ut, sicut idem praedictus doctor in II De doctrina christiana profitetur, quidaln lectores et dilectores Platonis ausi sunt in tantam prorumpere dementiam quod dicerent

 

     omnes domini nostri Iesu Christi sententias quas mirari et      praedicare coguntur, de Platonis libris eum didicisse.

 

[1.183] Hinc etiam Ptolomeus rex in Platonis dogma eadem uideri, nisi fallor, dictus est quod deum et nlentem, id est patrem et uerbum, ex platonicis scriptis didicerat. Unde septuaginta interpretes, cum ei legem transferrent, arcanum diuinae generationis, prudenti ut iudei dicunt consilio, penitus tacuertlnt, ne si id quoque apud hebreos praedicari audiret, duplicem diuinitatem esse deprehenderet, quod antea tantum unius dei cultor exstiterat, nec propter platonicum dogma ab unitate deitatis deuiauerat, licet ibi plures distingui personas audierit, unius tamen deitatis singularitate seruata. Hinc Ieronimus in prologo Pentateuchi meminit dicens a praedictis septuaginta multa huiusmodi reticeri, ut est illud:

 

     Ex Egypto uocaui filium meum

 

et similia.

 

[1.184] Ex quo liquidum est platonicam sectam fidei sanctae trinitatis plurimum semper assentire, et eam diligentius caeteris omnibus philosophis a Platone et sequacibus eius distingui ac describi. Unde et non immerito in eius laudem Valerius Maximus his prorumpit uerbis:

 

     Platone paruulo dormiente in cunis, apes mel inseruerunt eius      labellis. Qua re audita, prodigiorum interpretes singularem      eloquii suauitatem ore eius emanaturam dixerunt.

 

Excellentius autem et conuenientius id interpretandum esse non dubito, si ad diuinae dignitatis gloriam hoc miraculum referatur, ut hoc ei deus insigne praesagii conferret qui diuinitatis suae per eum diligentius arcana reuelaturus esset.

 

[1.185] Oportebat quippe ut summae sophis quae Christus est, uerbum uidelicet et sapientia dei patris, summus philosophus eiusque sequaces plurimum attestarentur. Unde et iuxta beatum Augustinum, apostolus

 

     Atheniensibus loquens (ut supra meminimus) cum rem magnam      dixisset, et quae a paucis posset intelligi, quod in illo      scilicet uiuimus, mouemur et sumus, adiecit: Sicut et uestri      quidam dixerunt.

 

Platonem quippe atheniensem fuisse constat.

 

[1.186] Illud autem in quo non mediocriter errasse Plato et uidetur et dicitur, illud, inquam, quod animam mundi factam esse dicit, hoc est inicium habuisse, et quod supra Macrobius, cum de anima mundi loqueretur, asseruit deum et noym ultra animam esse quasi superiores dignitate, cum constet apud omnes uere catholicos tres personas in diuinitate per omnia sibi coequales et coeternas esse -- si diligentius attendatur, a ueritate non exorbitat, sicut postmodum ostendemus de processione spiritus disserentes. Non enim sine causa hic philosophus prae caeteris commendatur ab omnibus, tam fidelibus, ut supra meminimus, quam infidelibus.

 

[1.187] Cum itaque in omni doctrina philosophis platonica secta enituerit, iuuat etiam quorundam platonicorum testimonia inferre, quae idem pater Augustinus in VII Confessionum commemorat in scriptis eorum se repperisse; in quibus quidem tota fere fidei nostrae summa circa diuinitatem uerbi apertissime continetur, sicut ipsa postmodum tradita est a summis scriptoribus noui testamenti, Iohanne scilicet et Paulo apostolis.

 

[1.188] Ait quippe Augustinus ibidem, ad deum sermonem intendens:

 

     Procurasti mihi per quendam hominem immanissimo tyfo turgidum      quosdam platonicorum libros ex graeca lingua in latinam      uersos. Et ibi legi, non quidem his uerbis, sed hoc idem omnino      multis et multiplicibus suaderi rationibus, quod "in principio      erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. Hoc      erat in principio apud deum. Omnia per ipsum facta sunt et sine      ipso factum est nihil. Quod factum est in ipso uita erat, et uita      erat lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non      comprehenderunt." Et quia hominis anima, quamuis testimonium      perhibeat de lumine, non est tamen ipsa lumen, sed uerbum deus      est "lumen uerum, quod illuminat omnem hominem uenientem in hunc      mundum", et quia "in hoc mundo erat et mundus per eum factus est      et mundus eum non cognouit." Quia uero "in sua propria uenit et      sui eum non receperunt, quotquot autem receperunt eum, dedit eis      potestatem filios dei fieri credentibus in nomine eius", non ibi      legi. Item legi ibi quia uerbum deus non ex carne, "non ex      sanguine, non ex uoluntate uiri, neque ex uoluntate carnis, sed      ex deo natum est." Sed quia "uerbum caro factum est et habitauit      in nobis", non ibi legi. Indagaui in litteris illis multis modis      dictum quod sit filius "in forma patris non rapinam arbitratus      esse aequalis deo", quia naturaliter id ipsum est. Sed quia      "semetipsum exinaniuit, formam serui accipiens in similitudinem      hominum factus et habitu inuentus ut homo; humiliauit semetipsum,      factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis, propter      quod et deus eum exaltauit a mortuis et donauit ei nomen, quod      est super omne nomen, ut in nomine Iesu omne genu flectatur      caelestium, terraestrium et infernorum et omnis lingua      confiteatur quia dominus Iesus in gloria est des patris," non      habent illi libri. Quod enim ante omnia tempora et super omnia      tempora incommutabiliter manet unigenitus filius tuus coaeternus      tibi, et quia de plenitudine eius accipiunt animae ut beatae      sint, et quia participatione manentis in se sapientiae renouantur      ut sapientes sint, est ibi. Quod autem "pro impiis mortuus est",      non est ibi.

 

[1.189] At uero ne aliquis sexus inter homines sapientiae fama caeteris praestantes fidei nostrae testimoniis desit, illa etiam famosa Sybilla inducatur, quae nec diuinitatem uerbi nec humanitatem nec utrumque aduentum nec utrumque iudicium uerbi eius prophetando praetermisit: primum quidem iudicium quo Christus iniuste iudicatus est in passione, et secundum quo iuste udicaturus est mundum in maiestate. De qua Augustinus, Contra quinque haereses:

 

     Audiamus quid etiam Sybilla uates eorum de eodem dicat: 'Alium',      inquit, 'dedit dominus hominibus fidelibus colendum', item:      'Ipse tuum cognosce dominum dei filium esse'. Alio loco filium      dei symbolon appellat, id est consiliarium uel consilium. Et      propheta dicit: "Vocabitur nomen eius admirabiilis consiliarius".

 

[1.190] De qua rursus idem pater Augustinus in XVIII De ciuitate dei:

 

     Eo, inquit, tempore nonnulli Sybillam 11ncteam uaticinatam      ferunt.

 

     Quam quidam rilagis credunt esse Cumanam.

 

Et sunt eius uiginti et septem uersus, qui

 

          sicut eos quidam latinis uersibus est interpretatus, hoc           continent:          Iudicii signum, tellus sudore madescet;       E caelo rex adueniet per secla futurus,       Scilicet in carne praesens ut iudicet orbem... etc.

 

Quorum quidem uersuum primae litterae in graeco coniunctae id sonant: Iesus Christus filius dei saluator. Infert etiam Lactantius quaedam de Christo uaticinia Sybille:

 

     In manus, inquit, infidelium postea ueniet. Dabunt deo alapas      manibus incestis et impurato ore exspuent uenenatos sputos; dabit      uero ad uerbera simpliciter sanctum dorsum. Et colaphos accipiens      tacebit ne quis agnoscat quod uerbum uel unde uenit, ut inferis      loquatur, et spinea corona coronetur. Ad cibum autem fel et ad      sitim acetum dederunt; inhospitalitatem hanc monstrabunt      mensam. Ipsa enim insipiens gens tuum deum non intellexisti,      ludentem mortalium mentibus; sed spinis coronasti, fel      miscuisti. Templi uelum scindetur, et in medio die nox erit      tribus horis. Et morietur tribus diebus somno suscepto. Et tunc      ab inferis regressus ad lucem ueniet primus resurrectionis      principio ostensus.

 

[1.191] Hoc profecto Sybillae uaticinium, ni fallor, maximus ille poetarum nostrorum Virgilius audiciat atque attenderat, cum in quarta ligloga futurum in proximo sub Augusto Caesare, tempore consultans Pollionis, mirabilem cuiusdam pueri de caelo ad terras mittendi, qui etiam peccata mundi tolleret et quasi saeculum nouum in mundo mirabiliter ordinaret, praecineret ortum -- admonitus, ut ipsemet ait, Cumei carminis uaticinio, hoc est Sybillae quae Cumea siue Cumana dicitur. Ait quippe sic, quasi adhortans quoslibet ad congratulandum sibi et concinendum seu conscribendum de hoc tanto puero nascituro, in comparatione cuius omnes alias materias quasi infimas et uiles reputat, dicens

 

     Sicilides musae, paulo maiora canamus.      Non omnes arbusta iuuant humilesque miricae      Ultima Cumei uenit iam carminis stas      Magnus ab integro seclorum nascitur ordo.      Iam redit et uirgo, redeunt saturnia regna.      Iam noua progenies caelo dimittitur alto.

 

Et post pauca:

 

     Teque adeo decus hoc sui, te consule inibit Pollio.      Si qua manent sceleris uestigia nostri      Irrita perpetua soluent formidine terras.

 

Item, de puero:

 

     Pacatumque reget patriis uirtutibus orbem... etc.

 

Quae apertissimam de incarnatione filii dei continent prophetiam ipso fortassis poeta ignorante quid in Sybilla uel in eo spiritus sanctus loqueretur, sicut et de Caipha contigit, dicente

 

     quia expedit ut unus moriatur homo pro populo et non tota gens      pereat.

 

Ubi et subditur:

 

     Hoc autem a semetipso non dixit.

 

[1.192] Facillime autem ex subsequeutibus conuinci potest hanc Eclogam de nullo ueraciter aut conuentienter accipi posse, nisi de incarnato unigenito dei typice, more prophetico dicantur, cum apertissime falsa et omnino impossibilia deprehendantur esse, si ad litteram exponantur, nec saltem commode in adulationem, ut quibusdam uidetur, afferri, quae statim iudicio omnium tamquam incredibilia respuuntur, ut magis contra poetam commoueant auditorem ad indignationem quam ad beneuolentiam trahant. Sed haec diligentius alibi nobis ostendenda siue exponenda occurrent, cum de incarnatione scilicet uerbi, magis quam de diuinitate eius testimonia conferemus.

 

[1.193] Qui etiam postmodum in alia Egloga, diuinarm trinitate non mediocriter innuens, ex cuiusdam ad alium persona dicit:

 

     Trina tibi haec primum triplici diuersa colore      Licia circumdo terque haec altaria circum      Effigiem duco. Numero deus impare gaudet.

 

Vota quippe hic quidam sortilegi ritus ostendens, qui maximam uim habeat ad constringendum rebellem, minatur dicens: tria fila eiusdem substantiae, id est de lana, sed diuersa triplici colore tibi, in effigie uidelicet tua, circumdo, ad te uidelicet constringendum et capiendum, quasi illud Solomonis attendens:

 

     Funiculus triplex difficile rumpitur.

 

Et tunc, inquit, ipsam effigiem tui sic ligatam duco ter circum altaria. Denique cur uel tema licia dixerit uel triplicem colorem slue trinum circultum altaris, quasi in omnibus ternarii numeri magnam uim attenderet ad celebrationem diuinorum sacrorum, adiecit quia "deus gaudet impare numero", ac si diceret quia hoc numero secundum personarum trinitatem describi uult sui perfectionem. Quae quidem personae cum sint eiusdem substantiae sed proprietatibus diuersae, bene tribus laneis filis diuersorum colorum expressae uidentur.

 

[1.194] Nunc itaque ad proposita de diuinitate uerbi testimonia reuertamur, et, cum Dauid et Solomone regibus Israel, tertium adhibeamus gentium regem, ad summi uaticinium regis. Quid enim apertius illo testimonio Nabuchodonosor de filio dei?

 

     Ecce inquit, uideo uiros solutos quatuor. amoulantes in medio      ignis et species quarti similis filio dei.

 

[1.195] Iuuat autem et Dindimi regis bragmanorum inferre testimonium, ut in quatuor regum auctoritate nostrae assertio fidei praeemineat: duorum quidem iudeorum et duorum gentilium Dauid scilicet et Solomonis, Nabuchodonosor et Dindimi, sintque hii quatuor reges quasi quatuor rotae nobilis quadrigae summi regis, per quas uidelicet fides quatuor euangeliorum de sancta trinitate per uniuersum deferatur mundum, et tanto regum auctoritas sit firmior quanto potestas sublimior, et qui edicta populis legesque proferunt, sacrae quoque fidei documenta tradant.

 

[1.196] Ait itaque Dindimus in I ad Alexandrum epistola, ait, inquam, sic inter caetera religionis uel fidei suae gentis insignia:

 

     Non suscipit deus sacra sanguinea, cultum diligit incruentum,      spernit funesta libamina, uerbo propitiatur orantibus; quod solum      ei <commercium) cum homine est suaque nimis similitudine      delectatur. Nam uerbum deus est, hoc mundum creauit, hoc regit      atque alit omnia, hoc nos ueneramur, hoc diligimus, ex hoc      spiritum trahimus. Siquidem deus ipse spiritus atque mens est.      Atque ideo non terrenis diuitiis nec largitate munifica, sed      religiosis operibus et gratiarum actione placatur.

 

Ex his liquide uerbis traditur tam uerbum ipsum dei quam spiritum ab ipso fidelibus infusum esse deum. Quem rex ille non solum credebat, uerum etiam alteri magno regi scribendo praedicat.

 

[1.197] Quantae autem religionis seu abstinentie, populus bragmanorum fuerit ut illis deus supra uniuersas nationes fidei sacrae, intelligentiam inspirare deberet, epistolae ipsae Dindimi ad Alexandrum continent. Quibus quidem epistolis, si fides adhibenda sit, nulla hominum uita quantumcumque religiosorum, innocentiae atque abstinentiae bragmanorum aequiparanda uidetur. Unde et hos in exemplum abstinentiae beatus quoque Ieronimus nobis proponit de quibus inter caetera in 11 Contra louinianum meminit dicens:

 

     Bardesenes, uir babylonius, in duo dogmata apud indos      ginnosophistas diuidit, quorum unum appellat bragmanas, alterum      samoneos; qui tantae continentiae sint, ut uel pomis arborum      iuxta Gangim fluuium uel publico orizae et farinae alantur      cibo. Et cum rex ad eos uenerit, adorare illos solitus sit      pacemque prouinciae suae in illorum praecibus arbitrari sitam.

 

Ad quos etiam diuina gratia praedicationem euangelii directam esse ipsa eiusdem epistola ad Magnum oratorem perhibet his uerbis:

 

     Pantenus stoicae sectae philosophus, ob praecipuae eruditionis      gloriam a Demetrio Alexandriae episcopo missus est Indiam, ut      Christum apud bragmanas et illius gentis philosophos praedicaret.

 

[1.198] Seneca quoque, inter uniuersos philosophos tam moralis doctrinae quam uitae gratiam adeptus, spiritum sanctum omnium distributorem donorum patenter profitetur, ita de ipso ad Paulum apostolum in IV scribens epistola:

 

     Profiteor bene me acceptum lectione litterarum tuarum quas      galatis, corinthiis, acheis misisti. Spiritus enim sanctus in te      supra excelsos sublimior satis uenerabiles sensus exprimit.

 

[1.199] Restat denique ad maximum illum latinorum philosophum, Boethium scilicet, descendere, qui omnes fere liberalium artium disciplinas scribendo uel transferendo seu etiam exponendo latinis tradidit, ac diligenter sanctae trinitatis fidem Symmacho socero et compatricio scribendo edisserens, de unitate quoque personae Christi ac diuersitate naturarum quae in ipso sunt, diuinae scilicet et humanae, ad Iohannem diaconum qui postea papa effectus est, scribendo contra Euticen et Nestorium optime disputauit, fidemque nostram et suam, ne in aliquo uacillaret, tam de diuinitate quam de diuinitatis incarnatione tractando, inexpugnabiliter astruxit. Constat hunc egregium senatorem romanum, consulem quoque atque patricium, tempore praedicti Iohannis pape floruisse, a Siluestro papa uigesimi et eum in illa persecutione christianorum, qua in Iohannem papam caeterosque christianos Theodoricus seuit, una cum praedicto Symacho occubuisse. De quo in Gestis pontificum necnon et in Libro miraculorum beati Benedicti scriptum est, qualiter uidelicet ambos Theodoricus rex gothorum interfecit.

 

[1.200] In Gestis quidem ita scriptum reperies:

 

     Rex haereticus Theodoricus duos senatores et consules et      patricios gladio interfecit, Boethium et Symachum; quorum etiam      abscondi corpora praecepit.

 

In Libro autem miraculorum praedicti sancti ita continetur:

 

     Theodoricus post Odoacrem gothorum principatum cum regio nomine      suscipiens, homo pestilens arrianae sectae, denique inter caetera      facinora Iohannem papam corporali inedia maceratum necauit,      duosque senatorii ordinis uiros et ex-consules, Symmachum      uidelicet atque Boethium, in carcere gladio transuerberauit.

 

[1.201] Cum itaque dominus et per prophetas iudeis et per praestantes philosophos seu uates gentibus catholice, fidei tenorem annunciauerit, inexcusabiles redduntur tam iudei quam gentes, si cum hos in caeteris doctores habeant, in salutem animae, cuius fundamentum est fides, ipsos non audiant. Et quidem multi ex gentibus, nonnulli ex iudeis in hoc quoque a doctoribus populi sui instructi, fidem sanctae trinitatis recognouerunt, in uno corpore aecclesiae quasi duo parietes coniuncti. Ex gentibus quidem primo graeci, ex quibus praedicti philosophi fuerunt. Post graecos latini, qui, sicut in disciplinis saecularium artium imitati sunt graecos, ita et in uera fidei doctrina ab ipsis exempla sumpserunt, cum eos scilicet christianam fidem suscepisse audissent, quos ingeniorum subtilitate praeditos omnibus philosophiae rationibus armatos esse cognouerant.