Dissertatio de opinionum probabilitate.

§ I - Utrum liceat usu opinionis probabilis in concursu probabilioris

Celebris est quæstio, an liceat sequi opinionem minus probabilem, probabiliori relicta. Prima sententia negat cum Goneto, Contensono, Genetto, Habert, Juenino, Merbesio, Fagnano, Armilla, Sylvestro, Cajetano (licet dicat Croix, l. 1, n. 323, hunc in Summa, verb. Opinionis usus, esse pro sententia benigna) et aliis paucis, qui ita enixe suam sententiam tuentur ut multis conviciis afficiant secundam sententiam, cui nos subscribemus. Sed bene ait Cardenas debiles esse argumentationes quæ indigent maledictis; maxime quum Innocentius XI prohibuerit benignam sententiam censurari, ut notat Croix, l. 1, n. 327. Quæ enim judicantur esse contra bonos mores Ecclesia non solum non approbat, sed nec etiam tolerat, prout docet s. Augustinus apud Croix, loc. cit.: Ecclesia

quæ circa fidem vel bonam vitam sunt nec approbat nec tacet. Conantur citati auctores suam sententiam probare pluribus textibus canonicis, nempe illo: In dubio tutior via eligenda est. Reg. 11 in 6. Item: Tene certum, dimitte incertum. Cap. Si quis, q. 4, dist. 7. Item: Qui amat periculum peribit in illo. Eccli. 3, 27. Sed hi aliique similes textus, qui passim ab his adducuntur, infra videbimus quod vel nimis vel nihil probant.

Secunda sententia docet licitum esse uti opinione solide probabili, probabiliori omissa. Ita Azor., Sylvius, Valent., Vasq., Sanch., Pal., Conink., Bonac., Sayr., Laym., Less., Lugo, Tol., Salm., p. Nav., Pont., Barb., Trull., Fill., Bec., Regin., Abelly et alii quamplurimi cum Viva in prop. 3 damn. ab. Alex. VIII, Bossio, p. 1, tit. 1, § 17, Delbene, tract. 2 de consc. opin., dub. 5, Ronc., l. 1, q. 1 in reg. prax., Moya, quæst. sel., quæst. 6, Croix, lib. 1, n. 268, citans pro hac sententia inter cæteros s. Antonin., b. Albertum magnum. Eandem secuti sunt ec thomistis Bart. de Med., 1, 2, q. 19, a. 6, Bannez, in 2, 2, q, 10, a. 1, coroll. p., Petr. Led., in Summa, tom. 2, tr. 8, cap. 22, diff. 2 cira 11 conc., Greg. Martinez, 1, 2, q. 19, a. 6, dub. 6, Did. Alvarez, 1, 2, qu. 19, d. 80, Lud. Lopez, 1 p., Instruct. c. 120 et 287, Vinc. Candida, t. 1, disp. 3,

a. 20, Petr. de Lorca, 1, 2, tract. 1, disp. 39, memb. 2, Lud. Montesinus, 1, 2, disp. 29, qu. 5, a. 3, Petr. Cornejo, tom. 1, tract. 8, disp. 3, dub. 6, Petr. de Aragona, 2, 2, q. 63, a. 4, dub. penult., Mich. Salon., contr. 2, conc. 4, Jo. Malderus episcopus, 1, 2, q. 19, a. 5, d. 68. Marcus Serra, 1, 2, q. 19, a. 6, dub. 4. Item mag. Nider, qui part. 3, c. 11, § 3, dicit hanc sententiam docere theologos tam antiquos quam modernos. Tapia, in cat. mor., lib. 9, art. 12, inquit: Opinio autem minus probabilis practice potest eligi, relicta probabiliori et tutiori. Tesseda, tract. 2, contr. 7, n. 9, ait: Quando utraque pars est secura, ut quando utraque est probabilis, bene potest quis sequi opinionem probabilem, probabiliori et securiori omissa. M. Gallego, in tract. de consc. prob., dub. 1, dicit sententiam benignam esse longe probabiliorem. Idem tenent ex dd. gallicis Isambertus doctor sorbonicus, in 1, 2, disp. 9; Du-Vallius regius professor in Sorbona, de act. hum., qu. 4, art. 12; Gammachæus, in 1, 2, q. 19, con. 2, etiam doctor sorbonicus; item Bail et alii apud Croix. Jactant se adversarii pro ipsis esse d. Thomam; sed Petrus Antonius Terillus scriptor anglus in suo illustri libro de probabilitate, ubi egregie et accuratim totam hanc materiam in trutinam revocavit, in quæst. 29, explicat mentem d.

Thomæs fuisse omnino oppositam rigidæ sententiæ. Et sic etiam testantur ex dominicanis m. Nyder, loc. sup. cit., et p. Barnabas Gallego, qui in dicto tractatu de consc. pro benigna sententia citat quamplurimos thomistas, et asserit hanc esse communem scholæ thomisticæ, quæ nullus unquam censebit quod tenere communiter voluerit sententiam hanc contra magistrum suum. Denique sententiam nostram vocant communem Suarez, Palaus, Aversa, Leander, Valent., Bonac., Medina, Garcia, Busemb., Sporer, p. Paulus Segneri, Pelbartus, Crois etc. Sinamus contrarios clamare quod nostra sententia sit nova et numquam prioribus sæculis audita. Veritas est quod olim numquam hæc quæstio in terminis expressis agitata fuit; sed anno 1577 primum discussa fuit a m. Medina, qui benignam sententiam expresse docuit, et hæc ab eo tempore communissime, ut ipsi adversarii fatentur, guit amplexata. Si igitur sententia rigida, ut audent gratis asserere ejus sectatores, usque tunc ab initio Ecclesiæ in possessione fuit, quomodo fieri potuit ut tam cito communiter a dd. respueretur, et benigna reciperetur sententia? Quænam vis necessaria fuisset ad hanc quercum eradicandam quæ per tot sæcula in Ecclesia viguisset? Sed novimus opus non fuisse hac vi, quoniam ista quercus ab adversariis ficta nunquam exstitit. Immo p.

Terillus probat sententiam severam non esse auditam in scholis usque ad Jansenii tempus: et ipse in qu. 22 et qu. 27demonstrat tam ss. Patres quam scholasticos antiquos, omnes vel fere omnes fuisse pro benigna sententia; neminem vero eorum ait certum esse pro rigida. Christianus Lupus autem, eximius doctor et professor lovaniensis, tom. 9, par. 1, dissert. 1, cap. 1, refert et probat quod Theodoretus, s. Hieronymus, s. Fulbertus, s. Alexander aliique plures docuerint et practicaverint sententias minus probabiles, tutioribus ac probabilioribus omissis. Et cap. 4, 5 e 6ostendit, summos pontifices et ecclesiam catholicam semper permisisse usum probabilis, probabiliori relicta. Et ita ait egisse majores nostros. Testatur insuper Moya nostram sententiam tenuisse universitates omnes, religiones, episcopos, summos pontifices in quisbusdam casibus; prout Gregorius VII, Mart. V, Eug. IV, Greg. XIII et alii, apud Ardesk, tom. 2, p. 2, tr. 1, cap. 2, usi sunt opinione probabili quod papa possit dispensare in matrimonio rato, quamvis contraria opini sit communissima inter theologos, ut notat Sanch., lib. 2, d. 14. Objicit Contensonus illud Senecæ: Argumentum pessimi turba est. Sed aliter loquitur s. August.: Utilissimum maximæ multitudini, excellentissimæ auctoritati cedere et secundum hoc agere.

Turba populi indocti certe nihil prodest ad mores honestandos, sed maxime prodest et valet auctoritas gravium et piorum dd. Ubi enim veritas certa non apparet, ex illa parte bene esse præsumitur pro qua major numerus sapientum assistit. Objicit etiam Natalis de Alex., l. 3, reg. 14, academiam parisiensem propositionem damnasse hanc: Omnem probabilitatem, sive extrinsecam sive intrinsecam, in conscientia satisfacere putamus: nec exemplis urgebimus; ubique enim eodem omnimo modo philosophamur. Sed ibi nil aliud proscriptum esse bene ait Croix, l. 1, n. 323, quam usum illimitatum sententiæ probabilis, quem nec sententia benigna admittit, cum damnata sit similis propositio 3 ab Inn. XI, quæ dicebat: Generatim cum, probabilitate sive intrinseca sive extrinseca, quantumvis tenui, modo a probabilitatis finibus non exeatur, confisi, aliquid agimus, semper prudenter agimus. Sed hoc merito est damnatum, cum tenuis probabilitas nunquam vera probabilitas dici possit. Et falsum est dicere quod tenuis probabilitas intra fines probabilitatis exsistat.

At non solum auctoritatibus, sed etiam validissimis rationibus, et potissimum quinque, nostra sentenia firmatur. Ratio primo est, quia ad honeste agendum sufficit prudenter agere, quin prudentius agere teneamur.

Commune est enim et communiter receptum axioma illud: Qui probabiliter agit, prudenter agit. Sinnichius et alii tenebant non esse licitum sequi opiniones probabiles, sed inter probabiles tutiores semper eligendas ess. Sed hæc sentetia primo damnata fuit in academia lovaniensi (ut refert Caram., tom. 4 fundam., n.510), in qua vetitum fuit quibusdam tueri propositionem hanc: Ad securitatem conscientiæ non sufficit opinio probabilis. Deinde clare proscripta fuit cum propositione 3 damnata ab Alex. VII, quæ dicebat: Non licet sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam. Ex quo patet licitum esse sequi opinionem probabilem, relicta tutiori; nam pro opinione probabilissima certum est ex dicta propotisione damnata intelligendam esse (ut dicunt Viva et alii) quamcumque opinionem vere probabilem quæ fines probabilitatis non excedit, nam magis et minus non variant specim. Constat autem quod opinio probabilissima specie differt a sententia moraliter dicta. Hæc cuim omnem prudentem formidinem excludit, ita ut opposita improbabilis videatur: opinio autem probabilissima, etsi inter probabiles principem locum habet, tamen intra fines probabilitatis est et ideo omnem prudentem formidinem non excludit, nec contraria improbabilis dici potest, ut recte et

indubitanter asserunt Viva sup. d. prop. 3, et Croix, lib. 1, n. 180. Si quis autem opunionem probabilissimam sumeret pro moraliter certa, hoc implicaret in terminis; nam opinio de se habet formidinem prudentem conjuctam, ut res aliter se habere possit, juxta certum principium s. Thomæ cum Arist., ut mox videbimus: sententia vero moraliter certa de se habet ut a prudenti formidine sit immunis. Præterquamquod, cum hujus propositionis auctores usum opinionis probabilissimæ prohiberent, non equidem intelligebant damnare usum sententiæ moraliter certæ, ita ut solum admitterent certitudinem evidentem et demonstrativam, quam in rebus moralibus ridiculum esset requirere. Excludebant igitur tantum opinionem nter probabiles probabilissimam, idest quæ ad certitudinem moralem non pertingit et a formidine non est immunis. Et in hoc sensu, quo propositio proscribi debuit, pontifex quidem proscripsit. Et sic sane declaravit licitum esse absolute sequi opinionem probabilem seu illam quæ intra probabilitatis fines continetur, etsi non sit moraliter certa. Nec huic obstat, ut opponunt, illud s. Augustini, de util. cred., cap. 11: Tria alia hominum genera profecto improbanda ac detestanda: primum est opinantium etc. Nam ibi s. Doctor statim subdit: Idest eorum qui se arbitrantur

scire quod nesciunt. Hinc constat, ibi s. Augustinum loquutum fuisse non de probabilibus, sed de temerariis opinionibus.

Totum ergo dubium reducitur ad discernendum quænam sit opinio vere probabilis. Fautores severæ sententiæ diversæ opinionem probabilem definiunt. Thyrsus Gonzalez definit esse illam quæ, inspectis omnibus, operanti vera apparet. Esparsa autem dicit esse illam quæ nititur motivo fallibili, sed tam magni momenti ut formido alterius partis prorsus exigua remaneat. Sed audiamus a magistro Fagnano, probabilioristarum facile principe, quænam sit illa opinio probabilis, quam tantum tute sequi possumus in agendo, ut docens præscribit in cap. Ne innitaris, de const., n. 402: Est ea in qua, omnibus sigillatim perpensis, scilicet rationibus ac auctoritatibus, et in unum conflatis, usque adeo acquiescat intellectus ut concipiat rem ita esse et judicet sine ulla trepidatione ac formidine opinionem illam esse veram: ex quo tandem certitudo moralis, etsi non evidens et demonstrativa, resultet. Idem ait Habert, t. 3, de consc., cap. 4, qu. 1, qui cæterum alibi cum ejusdem furfuris Sorbonæ doctoribus non dubitavit docere illam (ut Bellarmini verbis utar) omnino erroneam opinionem, nempe quod papa, etiam ex cathedra definiens, tam in materia fidei morum,

possit errare; forte quia hæc falsissima sententia, a nostris auctoribus communiter rejecta, ipsis Gallis moraliter certa et a formidine immunis videatur. Dum autem e converso nescio quomodo præfati auctores, asserendo quod non licet uti ad agendum nisi sententiis moraliter certis, et sic revera penitus usum opinionum probabilium reprobando, quamvis nomine videantur admittere: nescio, dico, qomodo excusari possint in propositionem damnatam mox allatam non incidisse.***

Sed quidquid sit de hoc, ex dictis cernitur quod probabilioristæ confundunt probabilitatem cum certitudine morali. Nostri autem auctores bene distinguunt sententiam moraliter certam ab opinione probabili: et dicunt quod sententia cujus opposita non est probabilis vel est exigue probabilis, illa est certa moraliter. Opinio vero probabilis est ea quæ gravi motivo nititur, sed fallibili et cum formidine oppositi, ita ut contraria opinio etiam sit probabilis ideoque vere etiam esse possit. Distinxit Aristoteles scientiam, prudentiam et opinionem. Recte igitur intelligitur tum scientia, per quam certe judicamus de speculabilibus; tum prudentia, per quam certe judicamus de agibilibus; tum opinione, per quam probabiliter judicamus cum formidine oppositi. Ita Philosophus, lib.

de anima, cap. 2, n. 7. Ad judicandum igitur quod aliquid sit licitum juxta opinionem probabilem, non est opus ut judicemus opinionem esse omnino veram, sed sufficit si judicemus esse probabiliter veram, idest grave motivum habere quod sit vera, licet in oppositum adsit formido. Et hæc est differentia inter scientiam et opinionem. Adhærere scientiæ est sequi veritatem certam: adhærere opinioni est sequi veritatem probabilem. Unde Aristoteles, lib. 7 ethic., c. 7, n. 5, deridet eos qui ita firmiter adhærent suæ opinioni ut alius scientiæ. Confirmat hoc d. Bernardus, l. 5, c. 3, n. 5, dicens: Cæterum, opinio, certi nihil habens, verum per verisimilia quærit potius quam apprehendit. Ex quo constat opinionem non posse esse judicium certum de rei veritate, quum oriatur ex motivo fallibili. Et clarius confirmat s. Thom., 2, 2, q. 1, a. 4: Assentit intellectus alicui dupliciter: uno modo, quia ad hoc movetur ab ipso objecto etc.; alio modo, non quia sufficienter moveatur ab objecto proprio, sed per quamdam electionem voluntarie declinans in unam partem magis quam in aliam. Et siquidem, si hæc sit cum dubitatione et formidine alterius partis, erit opinio: si autem sit cum certitudine absque tali formidine, erit fides. Idem d. Thomas, 1 p., q. 79, a. 9, ad 4: Opinio significat actum intellectus qui

fertur in unam partem cum formidine alterius. Ex quibus omnibus concluditur quod veritas cognita sine formidine dicitur certitudo, veritas autem probabiliter cognita cum formidine dicitur opinio. Volunt adversarii, ut diximus, quod opinio vero probabilis sit illa tantum quæ, hinc inde omnibus pensatis, cognoscitur vera: ita ut oppositum videatur certe falsum. Sed errant in terminis; nam hoc dicendum de scientia sive de certitudine morali, non autem de opinione probabili, quæ de se fert ut sit fallibilis, et ejus contraria sit etiam probabilis idest probabiliter vera. Veritas igitur certa pertinet ad judicium oponionis; cum veritas propria opinionis alia non sit quam probabilitas.

Certum est ideo quod agere ex certitudine non est agere opinando; e converso agere opinando non est agere ex certitudine, sed ex motivo gravi verisimili cum formidine oppositi. Probabilioristæ autem cum Natali Alex., l. 3 de pecc., reg. 19, videntur velle adstruere quod etsi licet opinari in rebus mere speculativis, non tamen liceat in materia morum, circa quam dicunt quod opinari non esset actus prudentiæ. Sed in hoc manifeste errant; nam in primis eis expresse obstat damnatio prædictæ prop. 3 ab Alex. VIII, quæ hujusmodi usum opinandi

interdicebat, dicendo: Non licet sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam. Deinde respondetur quod actus opinandi in agibilibus, non solum est actus prudentiæ, sit quam recta ratio agibilium (ut definitur a d. Thoma, 2, 2, qu. 57, a. 4, cum Aristotele), necessaio prudentia resppicere debet ambiguitatem rerum agibilium, ad differentiam, certum est apud d. Thomam, loc. cit., ad 2, qui ait prudentiam esse in opinativa parte animæ et versari circa operabilia contingentia, scilicet quæ aliter se habere possunt. Quo s. Doctor clare docet quod opinari pertinet ad prudentiam, etsi res aliter haberi possit quam homo opinetur. Addit ibid. Cajetanus et dicit quod licet s. Thomas alibi dixerit quod prudentia posita sit in intellect, ad quem spectat scientia veritatis, idest cognitio principiorum universalium; tamen ibi intellectu ut connoter congitativam, quæ est regula particularium actionum. Cogitativa enim idem est ac actus opinandi secundum circumstantias particulares, quæ in actionibus concurrunt: juxta principium ejusdem s. Doctoris in 6 eth.: Opinativum est cogitativa, scientificum est intellectus.

Hinc ait Cajetanus quod etsi intellectus cognoscat singularia, directa tamen et activa notitia de singularibus singulariter, quæ proprie convenit prudentiæ, convenit cogitativæ. Quod clarius explicando, dicimus quod prudentia, quæ est proxima regula nostrarum actionum, non semper potest per certam notitiam dirigere actiones particulares, idest quæ particulares circumstantias habent, quia certa notitia pertinet ad scientiam, et de particularibus non datur scientia, ut dicunt philosophi, sed prudentia debet necessario dirigere actiones particulares rationibus verisimilibus deductis per discursum ab aliquo principiogenerali. Igitur, est conclusio evidens, si actus cogitandi sive opinandi est necessarius ad dirigendas actiones particulares, et hic actus certe ad prudentiam pertinet; ergo opinari sine dubio est actus prudentiæ, et ideo licitum.

Et quod in opinabilibus circa mores liceat sequi partem libertati faventem, modo sit probabilis, idest aliquo gravi fondamento fulciatur, expresse confirmatur a s. Thoma, in lib. 3 eth., ante medium, ubi docet: Quia operabilia sunt contingentia, non cogitur ratio ad assentiendum huic vel alterì parti contradictionis, sicut accidit in mnibus opinabilibus (nota) et maxime circa operabilia

in quibus plurima attenduntur, secundum quorum quodlibet aliquid potest judicari bonum. En igitur quod s. Doctor docet in opinabilibus hominem in potestate habere eligere quamlibert partem contradictionis, modo actio possit cohonestari ex aliquo motivo gravi sed fallibili. Dixi gravi, non autem cert: nam aliter non versaremur in opinabilibus sed in certis. Dixi etiam fallibili; quia, ut supra vidimus ex ipso d. Thoma, intrinsecum est opinioni esse fallibilem et cum fallibilitatis formidine esse conjunctam. Illudque sedulo adverte: Sed in potestate habet homo quod etc. Quo clare deonatutr hominem libere sequi posse in dubiis opinabilòibus partem libertati faventem. Alias non dixisset s. Thomas: In potestate habet homo quod assentiatur unì vel alterì parti; sed dixisset quod in his dubiis tenetur necessari unì parti, nempe tantum tutæ, assentiri. Et hoc magis late patet ex alio d. Thomæ textu de verit., q. 14, art. 1: Intellectus determinatur per voluntatem, quæ eligit assentiri unì parti determinatæ propter aliquid quod est sufficiens ad movendam voluntatem, non intellectum, quia opinio probabilis sufficit bene ad movendam voluntatem ut illi assentiatur, non autem ad movendum intellectum, qui de se non movetur sine voluntatis imperio, nisi a veritate certe cognita.

Instant alii ex adversariis, diversæ forte sententiæ a primis, et dicunt quod saltem tenendæst opinio quæ magis vera cum aliqua sufficienti præponderantia apparet. Sed respondetur quod hæc apparentia non efficit ut opinio probabilior sit verior quam minus probabilis; quia veritas consistit in indivisibili, et secundum se non potest esse major vel minor, sed tantum potest magis vel minus apparere vera. Hæc autem apparentia non potest esse regula necessaria nostrarum actionum, dum multipliciter fallere potest. Non enim raro aliqua opinio quæ alicui probabilior apparet, alicui minus probabilis apparebit. Immo sibimetipsi opinio quæ heri minus probabilis erat, hodie probabilior apparebit. Numquid hæ apparentia veritatis tam fallax potest esse regua universalis toti populo christiano? Aut hæc poterit esse lez certa qæ omnes homines adstringat, cum communis dd. hanc legem et regulam omnino neget, ut diximus et infra latius explicabimus? Non requirit Dminus, cum opiniones probabiles sequi permittit, ut sciamus eas manifeste habere sibi cnjuncttam veritatem, quia id esset impossibile, dum opinio de sua natura habet ut sit fallibilis cum formidine oppositi: requirit tantum ut sequamur opiniones quæ probabiliter adhærent sive conjunctæ esse possunt cum veritate, etsi

cum formidine alterius partis; quia quod sufficit ad prudenter agendum, sufficit ad honeste agendum, ut docent Gerson., de præpar. ad miss., cons. 3, alph. 37, lib. S., Sanch., dec., lib. 1, c. 9, n. 10. Vasq. etc. Quando igitur adsunt duæ opiniones, altera magis, altera minus probabilis, tunc non fit comparatio inter veritatemet falsitatem, ita ut si minus probabilis eligitur, non ideo præfertur falsitas veritati; sed comparatio fit inter duas apparentias veritatis, quarum licet una videatur major quam altera, utraque tamen videtur magna, ita ut utraque potest esse vera. Qua de re eodem tempore quo opinio probabilior apparet verisimilter vera, apparet etiam verisimiliter falsa, et opinio opposita apparet simul probabiliter vera. Hinc opinio probabilior non potest dici opinio vera: alias opinio probabilior esser veritas manifesta sit proprie scientia, non opinio. Sed dici debet probabiliter seu fallibiliter vera; nam quum ipsa a motivo fallibili ortum habeat et fines probabilitatis non excedat, infertur quod opinio contraria sit etiam probabiliter vera. Und est ut magni auctores licet aliquam sententiam probabiliorem judicent, contrariam tamen non dubitant vocare satis vel valde probabilem; prout Lugo, de Poen., d. 17, n. 107, loquens de obligatione

confitendi circumstantiss aggraventes, ait: Ex his sententiis licet prima valde probabilis sit, magis tamen placet secunda, idest sententia non esse obligationem etc.

Falsum est igitur dicere quod major probabilitas sentetiæ unius elidat et destruat contrariæ probabilitatem; prout, dicunt, majus pondus lancem pro se inclinat, quamvis in altera lance etiam adsit pondus aliud sed minus grave. Nam respondetur primo quod hoc est falsum: si enim ex una parte esset pondus decem librarum et ex altera quindecim, licet hoc pondus lancem inclinaret, tamen ridiculm esset dicere pondus oppositum decem librarum nullius vel parvi esse momenti propter unciam excedentem. Respondetur secundo quod paritas non currit; nam quod pondus majus inclinet pro se lancem currit in genere quantitatis, non autem in genere quantitatis, non autem n genere moris sive judicii, ubi major apparentia seu æstimatio veritatis non efficit quod aliqua opinio majus pondus veritatis habeat, sed tantum quod magis appareat accedere ad veritatem. Sed hoc non tollit ut id quod minus apparet verum aliquando revera sit falsum. Non nego autem quod etiam in genere judicii major probabilitas elideret minorem casu quo ex eodem principio utraque probabilitas precederet; sed utique non elidit cum illæ probabilitates, ex diversis

principiis emanant; quia tunc quælibet vim suam retine, dum adhunc pro minori probabilitate tunc esse veritas probari potest.

Nec penitus verum est opinionem probabiliorem respectaminus probabilis esse moraliter certam: iq ut Natalis de Alex., strenuus rigidæ sententia defensor, audet (se omnino improbabiliter) docere quod in sacramentis conferendis licite possumus uti opinione probabiliori minus tuta, prout moraliter certa; nam hoc merito communiter rejicitur ab auctoribus nostris, cum sit damnata ab Innoc. XI propos. 1, quæ dicebat: Non est illicitum in sacramentis conferendis sequi opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta tutire etc. Non dicitur relicta probabiliore, sed tutiore; quia pontifex docere voluit non licere usum opinionis quantumcumque probabilioris, sed inter probabiles semper tenendam esse tutiorem in sacramentis ocnferendis. Et hujus rationem patet, ut diximus, illam utique esse, quia quæcumque probabilis opinio, etsi minus probabilis, a probabiliori non eliditur, sed adhuc suum retinet fondamentum probabilitatis, ob quod prudenter judicatur veram etiam esse posse.

Et quod liceat opinionem minus probabilem sequi, probabiliori relicta, constat ex decreto Sixti IV irca prædestinationem B. V. Mariæ ad Dei maternitatem ante prævisionem

peccati, editio 11 septembris anno 1482, quo pontefiz declaravit temerarium, præsumtuosum et poena dignum attentatum aliquorum qui contendebant non posse recitari illam celebrem orationem al B. V. Mariam: Peccatores non abhorres, sine quibus nunquam fores tanto digna filio. Ratio quam expressit pontifez, quia opinio quod B. Virgo Maria non exstitisset mater Dei nisi Adam peccasset, probabilis era juxta scholam thomisticam, quamvis schola scotistica oppositum tanquam probabilius teneret. Hinc si nunc scotista han oratione, recitaret, utique non peccaret, utpote adhærens illi sentetiæ quam non posset refellere quin incurreret notam teneritatis, uti habetur in præfata declaratione. Attamen, ut bene aadvertit p. Segneri, si scotista non posset opinionem contrariam sibi minus probabilem sequi, deberet quidem peccare contra religionem, tenens B. Virginem, etiam Adamo non peccante, matrem Dei exstistisse: quia detraheret Virgini cultum absolutum, ei debitum juxta Scoti sentetiam et tribueret ei cultm falsum, nempe taxativum, et in tantum debitum, in quantum prævisum fuit peccatum Adæ.

Constat id clarius ex cap. Placet, de conv. conjug., ubi casus fuit quod mulier quædam, credens maritum mortuum, professionem in religione cum voto fecerat; viro tamen

reverso, de monasterio educta fuerat. Quærebatur an post viri obitum ipsa tenebatur redire ad monasterium. Respondit pontifex: Quod licet votum ejus usquequaque non tenuerit, eatenus tamen fuit obligatorium, quatenus se poterat obligar: promisit enim intrando monasterium se non exacturam carnis debitum, quod erat in potestate ipsius; redire vero ad sæculum in ejus potestate non erat, se in potestate mariti: et ideo quantum ad ipsam tenuit votum, quod post viri obitum tenere non desiit, cum ad eum casum, a quo efficax poterat habere principium, pervenisse noscatur. Consultius itaque, congruentius ad salutem, ut

a monasterium redeat, ub bona ducta intentione professionem fecerat et habbitum religionis accepit. Si vero ad hoc induci non poterit, ipsam invitam non cogendam. Nota, quæso, quod sententia pontificis erat quod illa mulier, etsi ad initio servare non tenebatur votum remanendi in monasterio, cum esser sub potestate viri, post tamen viri obitum ad illud obstringebatur. Constat ex verbis: Et ideo quantum ad ipsam tenuit votum, quod post viri obitum tenere non desiit etc. Et hujus rationem clarius explicat Glossa ibid., dicens: Si res venit ad eum statuma quo incipere potuit, tenet, etiamsi ad initio non teneret. At, hoc non obstante, pontifez censuit mulierem

invitam non cogendam redire ad monasterium. Quare? peto: quoniam utique pontifez probabile exstimavit eam non teneri ad redeundum, forte ex illo alio principio: Quod ab initio non valet, nec processu temporis convalescere potest. Quamvis ipse pontifez tutius et probabilius juxta proprium judicium sentiret illam ad reditum obligari. Optassero ut mens Fagnanus super hoc textu mihi respondisset, et nos teneri ostendisset uti semper opinione quæ nobis apparet vera, sine oppositi formidine, ut ipse requirit, nullam faciens differentiam inter opinione, et scientiam. Optassem, dico: sed ipse textus præfati ne mentione, quidem facit, quantamcunque curam in ejus commentariis volvendis potui adhibere. Adde quod dicit s. August. qpist. 19ad s. Hieronymum: Alias (idest scriptores non canonicos) ita lego ut, quantalibet sanctitate doctrinaque præpolleant, non ideo verum putem quia ipsi senserunt, sed quia mihi, vel per illos auctores canonios vel probabili ratione, quod a vero non abhorreat, persuadere potuerunt. Nota igitur quanti æstimabat s. Doctor ratione, probabilem. Et nota ly quod a vero non abhorreat, quo significavit s. Augustinus ipsum non requirere rationem quæ mundique vera sibi videretur, sed tantum quæ a vero non abhorreret: prout certe est opinio

minus probabilis, quæ non solum a vero non abhorret sed insuper grave fundamentum habet veritatis. Illud autem quod dicit s. Doctor, scilicet non acquiescere alicui sententiæ dd., nisi ratio sibi suadeat, intelligitur qando sententia doctoris videtur a vero abhorrere, non autem cum præsumitur doctor ille non temere locutus, prout infra latius dicetur in § II, ubi sermo occurret de probabilitate extrinseca. Cæterum, Sotus quamvis pro contraria sententia citetur, attamen l. 6 de just., quæst. 1, a. 6, sic ipse docet: Quando sunt opiniones probabiles inter graves dd., utramque sequaris, in tuto habes conscientam. Sed hoc magis patet ex sequentibus rationibus.

Ratio secunda est, et valde gravis, quia in dubio legis possidet libertas: non datur enim culpa ubi lex nona dest, ex illo Apost. Rom. 4, 15: Ubi non est lex, nec prævaricatio. Quem locum s. Augustinus c. 7 commentans, ait: Concupiscentiam nesciebam, nisi lez diceret: Non Concupisces. Hinc ait d. Thomas, in 4. dist. 15, q. 2, a. 4, ad 2: Illud dicitur licitum quod nulla lege prohibetur. Lex autem, ut obiget, debet esse certa: Erit autem lex manifesta, ait s. Isidorus in c. Erit autem, dist. 4. Et sic pariter docent communiter dd. Cum Sanch., Cajet., Bannez, Perez, Medina, Ledesma etalii cum Croix, n. 272, et

Carden., disp. 15, c. 10, n. 551. Probatur ex cap. Cum jure 31, de off. et potest. jud. deleg., ubi legitur: Nisi de mandato certus exsisteris, exsequi non cogeris quod mandatur. Lactantius, l. 3 inst., c. 21, ait: Stultissimi est hominis præceptis eorum velle parere quæ utrum vera aut falsa sint dubitatur. S. Leo, Cap. Sicut quædam, dist. 14, docet: In his quæ vel dubia fuerint vel obscura id noverimus sequendum quod nec proeceptis evangelicis contrarium nec decretis ss. PP. inveniatur adversum. S. Thomas, quodl. 14 de veritate, a. 3: Nullus ligatus per præceptum aliquod, nisi mediante scientia illius procepti. Hinc habetur pro omisso quod non est declaratum in lege, ex l. Quidquid, ff. de verb. obblig.: Quidquid adstringendæ obligationis casa dictum, id, nisi palam ecprimatur, omissum esse intelligendum est. Et ideo habetur ut permissum quidquid a lege vetitum non invenitur, ut in l. Nec non, ff. ex quibus caus. maj. etc., ubi: Omnia snt permissa per legem quæ prohibita non inveniuntur. Et huic conformatur l. Viri, § Sic autem, c. De caduc. tol., in qua sic habetur: Lex, si aliud voliusset, expressisset. Hinc ajunt celebres jurisperiti (vide Menoch., cons. 30, n. 8) præsumi legem noluisse imponere id quod non expressit cum facile exprimere potuisset. Ex his omnibus bene

deducit Perez, quod qui de legis exsistentia dubitat, erte nn ligatur a lege. Certum est enim Deum liberatis dominium homini concessisse ut agere posset omnia quæ a divina lege non prohibentur, ut ex eoc. Apost. 1 Cor. 7, 37: Potestatem autem habens suæ voluntatis. Hinc ait Sanchez, de Matrim. d. 41, n. 36: Quoties dubium est an impositum sit præceptum naturale, divinum vel humanum de aliqua re, non obligari dubitantem; quia, donec constet de præcepto, possidet voluntatis libertas. Certum autem est principium illud: In pari causa melior est conditio possidentis. Reg. 65, de reg. juris in 6. Ubi notandum quod dicitur est, non vero sit, ad significandum hanc non esse dispositionem humanam sed naturalem, cum non procedat ex arbitrio sed ex ipsa natura, quæ, cum acquissima sit, non vult homines sua libertate privari, quam possident et pro qua jus certum habent semper ac jus legis est dubium. Quotiescumque igitur lex est dubia, nulla servitute libertas vinciri potest; omne flumen, omnis ager, omnis domus libera est a quacumque servitute donec servitus probetur. Libera quælibet res præsumitur a servitute; l. Si sibi, c. de servit. Quomodo sola libertas hominis tam infelix habenda est ut ligetur a servitute et a lege dubia?

Hinc quando dicunt adversarii non esse

licitum sequi opinione faventem libertati adversus legem, patenter errant in terminis. Na,m quotiescumque adest lex aliqui vetans, omnino rejicienda est opinio libertati favens, sed prius tunc probandum est legem adesse. Exemplo res clarior fiet. Lex est quod in diebus censeret in die festo licitum esse depingere, fforte ne censeret licitum esse pingere contra legem? Certe nequaquam; revera enim censeret ipse quod pingere non sit opus servile. Quare qui contrariam teneret, scilicet quod pingere opus servile sit, male argueret, si diceret non esse licitum pingere quia esse contra legem: hoc enim asserere non posset, cum dubitatur an adsit lex pingere vetans vel non. Potius dicere deberet opinionem contrariam militare noncontra legem sed contra sententiam eorum qui adstruunt quod in eo casu adsit lex pingere vetans. Et tunc sequens opinione, pro libertate, etsi minus probabilem, ageret non contra legem, sed contra sententiam asserentem adesse legem. Denique vellent fautores rigidæ sententiæ mundum obstringere ad observandas tamquam leges omnes ills innumerabiles opiniones quas probabiliores ipsi esse arbitrantur. Fautores autem benignæ sententiæ volunt leges servari ut leges, opiniones autem ut opiniones, quæ numquam

vim legis habere possunt. Utinam christiani eges certas servarent, quin eis addantur incertæ1 Sicut enim Deus præcepit nihil a lege augerendum, ita nihil addendum, ut Deut. 4, 2: Non addetis ad verbum quod vobis loquor, nec auferetis ex eo.

Deinde hic consequenter peto: ubi adversarii indicare possunt legem hanc esse scriptam quod teneamur inter opiniones probabiles probabiliores sequi? Hæc lex quidem, prout universalis, deberet omnibus esse nota et certa. At quomodo ista lex certa dici potest, cum communis sententia dd., saltem longe major illorum pars, post tantum discrimen absolute asserunt hanc legem non adesse? Usquedum igitur de tali lege dubitatur, opinio quod adsit hæc lex sequendii probabiliora quamvis alicui videatur probabilior, nunquam tamen lex dici poterit, sed appellanda erit mera opinio, utpote ex fallibili motivo deducta, quæ vim nullimode habet ut lex obligandi.

Hæc secunda ratio valde adversarios angit; ideo pluribus objuctionibus eam evertere conantur. Objiciunt 1°: possessio libertatis prævalere non potest possessioni Dei, qui antecedenter habet hominis dominium. Hanc objectione, putant insolubilem. Sed nos multipliciter eam clare solvemus. Et primo respondetur, argumentum probare nimis: nam

probat neque inter probabiles licitum esse probabiliores sequi, quia, quum possessi legis semper præferenda sit possessioni libertatis, in dubio nec etiam opinione probabiliori nos uti possumus. Secundo respondetur, quod possessio Dei sive legis divinæ utique præferenda est possessioni libertatis quando constat de legeM sed quando de ea dubitatur, et insuper probabile est quod lex non adsit, tunc homo, cui certe datum est a Deo dominium suæ liberatis, nullimode tenetur legi dubiæ parere. Cum enim in aliquo casu de lege dubitatur, dubitatur etiam necessario de possessione legi. Tertio respondetur quod licet lex divina,q uatenus ab æterno a Deo constituta, anterior sit ad libbertatem hminis, obligatio tamen legi est in tempore ad libertatem posterior; nam lex nonnisi homini jam in sua libertate condito promulgatur sive significatur. Patet hoc ex illo Ecclesiastici c. 15, v. 14: Deus ab initio constituit hominem, et reliquit illum in manu consilii sui. Adjecit mandata et procepta sua. Si colueris mandata servare, conservabunt te. Ergo primo fuit homo in manu conslii sui relivtus, hoc est in possessione, suæ liberatis immissus, deinde illì Præcepta Dei adjecta. Unde clare constat hominis libertatem a lege Dei non obstringi, nisi postquam lex significata illì fuerit, ut ait a s. Th.,

loc. cit., et ut fuse i tertia ratione adducenda ostendemus, Donec igitur per certam notitiam de lege divina non constat, non est in dubio exspoliandus homo possessione suæ libetrtatis,q am a Deo sine dubio antecedenter ad legis obligationem accepit.

Præterea, recte dicit Croiz, lib. 1, n. 339, Cum Polanco, quod semper ac agimus cum invincibili ignorantia legis, nimirum quia nobis latet crta ipsius notitia, ut moz diximus, tunc etiamsi actio sit revera vetita, nos tamen non operamur contra legem sed juxta legem divinam, non quidem antecedentem sed consequentem. Necesse autem est has duas leges dari in Deo, sempe antecedentem et consequentem. Antecedens enim est illa qua Deus rectas actiones jubet, vel vetat iniquas. Consequens, qua Deus vult aut saltem permittit agee quod invincibiliter ignoramus esse vetitum, prudenterque licitum judicamus. Exemplo res patet: si quis invincibiliter putat teneri ad pejerandum pro salvanda vita hominis, tenetur quidem pejerare. Peto ex qua lege? Ex hac utique lege consequente seu saltem permissiva illius actionis, licet actio sit contra legem antecedentem qua perjurium prohibetur; ex quo liquet i casu ignorantiæ invincibilis non esse regulam proximam agendi primam legem, sed esse secundam, per quam nobis et nunc honestas

actionis manifestatur, juxta ultimatum conscientiæ dictamen, secundum quod qui operantur, recte quidem operantur.

Objiciunt 2° axioma illud: in dubio melior est conditio possidentis; procedit tantum in materia justitiæ, non vero in aliis. Sed respondetur communissimam esse oppositam sententiam, quod non solum in materia justitiæ, sed etiam in omni alia materia prævalet jus possessionis. Ita Sanchez, dec. l. 1, c. 10, an. 10, Sot., Bald., Navarr., Covar., Ledesm., Suar., Sayr., Salas, Lugo, de justit., d. 17, n. 37, et d. 23, n. 110, Pal., d. 3, p. 6, Croix, l. 1, n. 502, cum Terill., Bon., Tann., Fill., Sporer, qui vocat hanc sententiam hodie receptam, Moya, de opin. prob., q. 8, an. 15, et quamplures apud ipsum, contra Mercor., Gonet, Gonzalez etc. Ratio est 1°, quia idem motivum rationis quod currit pr materia justitiæ etiam currit pro aliis. Nam sicut in materia justitiæ melior est conditio possidentis, quia possessor habet jus certum in re, quo nequit spoliari per jus dubium alterius; ita dicendum in aliis materiis. Cum enim quid post adhibitam diligentiam veritatem non poterit attingere, jam perseverat in possessione suæ libertatis, et propterea habet jus certum ad illam, quo per nullum jus dubium pribatus censetur. Ratio 2°, quia, ut ait Sanchez, loc. cit., n. 11:

Possessio est titulus universalis omnibus virtutibus eo modo quo aliqua pars potentialis justitiæ, ut obedientia Dei, trascendit omnes virtutes. Nam, quum essentia justitiæ sit unicuique jus suum tribuere, hoc omni virtuti competit; prout religio tribuit suum jus Deo, charitas proximo, temperantia sibi ipsì, et sic de aliis. Et ideo merito dicitur quod ratio justitiæ si omnium virtutum pars potentialis sive generica, in qua cæteræ virtutes inter se conveniunt. Qua de re si contra justitiam esser privare in dubio possidentem jure suo, pariter contra justitiam esset in dubio legis hominem sua possessa liberate spoliare. Et quod possessio liberatis in omni virtute in dubio sit præferenda, confirmatur ex c. Laudabilem, de frigid. et malef., in quo habetur quod pontifex concedit ei qui duvitat de potentia ad copulam conjugalem ut possit experiri per triennium, modo de impotentia non sit certus. Hæc sunt verba textus: Si frigidas prius probari non possit, cohabitent per triennium. Hæc sunt verba textus: Si frigiditas prius probari non possit, cohabitent per triennium. Unde sic arguo: lex non accedendi ad non suam est lex divina et naturalis ac pracedens omni juri quod homo habere possit ad suam libertatem, ut dicunt contrarii. In dubio igitur an vir sit potens vel ne, quod idem est ac in dubio an illa conjux sit sua vel non, quomodo potest ad eam accedere et tactus inhonestos cum

ea habere, copualmque experiri, dum actus habiti cum non sua certe sunt mortalia? Numquid Eccesia in lege naturali potest dispensare? Quomodo igitur potuit pontifez permittere in tali dubio copulæ experientiam per triennium? Omnino ideo dicendum est quod lex naturalis ad suam non accedenti obligatione, non inducat, nisi constet quod in tali casu lex manifeste existat. Alias in dubio possidet libertas, et ideo dubitans de sua impotentia, nisi ipsa ut certa probetur potest per triennium experiri. Propterea pontifz ex hoc principio ductus, nempe quod, nisi constat de lege, semper possidet libertas, constitutionem illam promulgavit.

Nec valet dicere quod in dicto casu possidet contractus matrimonii bona fide initus. Nam si servand esset regula ab adversariis universe statuta, quod divina lex, prout æterna omnemque libertatem humanam præcedens, semper possidet antecedenter ad omnes humanos actus, et ideo in dubio semper illi parendum, nullimode in nostro casu posset dici matrimonium adversus legem Dei possidere. Imo dico quod axioma illud - In dubio melior est condtio possidentis -, attenta præfata contrariorum regua, nec etiam in materia justitiæ valere posset adversus sententiam communem, quam omnes concedunt contra paucos, ut videre est apud Sanch., de Matr.

lib. 2, d. 41, n. 12, et Croix, lib. 1, n. 500 et reg. 11 in 6, ubi: Cum sunt partium jura obscura, reo potius ffavendum est quam actori. Et reg. 65 in 6: In pari delicto et causa, melior est conditio possidentis. Et licet hæ regulæ sint pro foro externo, ut vult Fagnanus, tamen valent etiam pro interno, quatenus externum non nititur falsa præsumtione, ut communiter docent cum Sanch., l. 1, d. 5, Pal., Salas et Viva, opusc. de consc., q. 2, art. 1, n. 5. Ratio autem cur etiam axioma istud valere posset in materia justitiæ, adeo ut quisque adhuc bonæ fide possessor teneretur rem possessam restituere, est, quia jus suum est respectu ad alteram partem, non autem ad legem divinam de re non sua restituenda, quæ semper in dubio possidet et semper est præferenda. Si ergo possessor bonæ fidei non tenetur restituere in dubio probabili, est quia, cum non constet tunc de exsistentia divinæ legis obligantis ad restitutionem, possidet hominis libertas. Et hæc ratio profecto æque in casu prædicto impotentiæ et in quacumque materia currit.

Objiciunt 3° docttrinam d Thomæ, qui in quodlib. 8, a. 13, sic ait: Si quid habet talem opinionem ut putet se licite habere posse simul plures præbendas, cum dubio tamen oppositæ partis, non licere ei plures

proebendas habere. Respondet primo d. Antoninus, reg. 4, quodlib. 8, super hoc loco d. Thomæ: Hæc autem verba d. Thomæ non possunt intelligi nisi de his ubi manifeste patete ex Scriptura vel Ecclesiæ determinatione quod sit contra legem Dei, et non de illis ubi non oportet; alias sibi contradiceret in eodem libro, quod non est credendum. Deinde respondetur cum Christiano Lupo, tom. 9, part. 1, diss. 1, quod s. Doctor hic intelligit non posse aliqem operari cum dubio practico; secus autem, si operetur ex opinione probabili. Et hoc patet ex verbis quæ s. Doctor ibi addidit (sed aadversariis ea adnotare non placuit): Si, manente tali dubitatione (en dubium practicum de quo loquitur s. Doctor), plures præbendas habeat, periculo se committit et sic procul dubio peccat. Aut ex contrariis opinionibus in nullam dubitatione, adducatur, et sic nunquam mittit se discrimini nec peccat. Nota verba: aut contratiis opinionibus in nullam duvitationem adducatur; formans nimirum ex aliqua earum opinionum probabilium judicium certum, non quidem speculativum, cum opinio de se ferat ut sit speculative dubia et cum formidine, alias non erit opinio, sed scientia sive fides, ut iisdem verbis docet ipse s. Doctor, prout retulimus supra, sed judicium certum practicum, dubitationem

speculativam deponens et in unam ex contrariis opinionibus probabilem intellectum voluntarie delinans. Tunc enim, dicit d. Thomas, hic non peccat nec discrimini (tam ab adversariis exaggerato) se committit. Et sic intelligendi (ne nimis longus sim) omnes canones et ss. Patres qui in oppositum ab adversariis afferuntur, dicentes non esse licitum operari cum formidine, hoc est cum formidine quæ generet dubium practicum, dubiumque reddat operantem an agendo peccet, juxta illud: Quia amat periculum, in illo peribit. Eccli. 3, 27.

Objiciunt 4° lex quidem debet esse certa ut obbliget, sed non declaratio legis. Quando, enim, dicunt, pro lege probabilior opinio seu ratio assistit, sat illa legem elucidat et ad legem obstringit. Respondetur 1°: negatur omnino quod hujysmodi legis declaratio dubia, utpote orta ex opinione fallibili, etsi probabiliori, ad legem obligare possit. Nam in rebus dubiis declaratio legis se habet ut nova lex; et ideo, sicut lex ad obliganum debet esse certa, sic et declaratio. Ita Salm., de leg., c. 3, n. 30, cum Vasq., Tapia, Vill., Lez., Dian., Idem docent Sanch. de Matrim., lib. 8, disp. 2, n. 10, et Croix, lib. 1, n. 215 et 574, cum Cardenas, Bonac., Terll., Pont., Loth., Delbene. Ratio, quia, cum dubium vrtitur an lex casum aliquem

comprehendat ve ne, dubia evadit ipsa lex an respectu ad casum illum adsit vel non; propterea declarati quod tunc locum habeat lex debet pariter, prout lex, esse certa et infalliblis, ut possit obligare; nam alias adhuc ad legem dubiam obstringeremur. Respondetur 2° et quæritur: quisnam hanc legis declarationem fecit de se aptam ad obligandum? Non fecit Deus, non pontifez, non illa quidem major probabilitas (ut dices) pro lege apparens: namaliqua opinio quæ mihi est probabilior, minus probabilis sæpe aliis erit; et ideo lex esset particularis pro iis tantum quibus illa opiniio probabilior appareret: sed hoc utique esset contra naturam legis, quæ ad commune bonum debet esse necessario universalis et universim proposita, ne populus, qui ad illam observandam tenentur, sæpius divisus sit et perplexus circa veritatem amplectendam, dum quisque concionator aut confessarius ex opinionum diversitate suum juxta sensum sæpe diverse fideles instrueret. Sed, etiam concesso quod exsistere possit hæc lex particularis, obligans eos tantum quibus opinio pro lege probabilior videatur, quomodo unquam poterunt adversarii probare declarationem hanc quod adsit lex sequendi quæ probabiliora apparent, sive quod illa apparentia majoris probabilitatis pro aliqua opinione vim habeat, ut lex, obligandi,

cum rationes, ut diximus, revicunt potius hanc obligationem non adesse, præsertim quia Deus non præsumitur homines obstringere voluisse ad hanc durissimam obligationem sequendi semper opiniones probabiliores, tanto cum onere ac periculo errandi formaliter, vel ob omissionem debitæ diligentiæ, vel ob hallucinationem passionis. Saltem, dico, rationes sunt dubiæ: ideo in hac tam magna rationum dubietate saltem sentetiam benignam reddit evidenter probabiliorem auctoritas tam longe communior, immo communis dd. qui talem obligationem non adesse testantur: ac proinde certos nos potius faciunt declarationem esse in contrarium, scilicet quod lex probabiliora sequendi minime adsit.

Demum pro conclusione hujus secundæ rationis (juxta meum judicium multum convincentis) dico sic: sententia adversantium docens non esse licitum sequi opinionem adversus legem, nisi hæc sit probabilior, ipsa non subsistit et clare deficit in principiis. Nam aut adversarii pro opinione probabiliori nil aliud intelligunt admittere nisi sententiam revera moraliter certam, quæ omnem formidinem oppositam excludat: eo quod, ut dicunt, divina lex in dubio semper possidet et ideo semper libertati præferenda. Et hoc est prorsus interdicere usum opinionum probabilium,

quibus intrinsecum est formidinem annexam habere, quod certe damnatum est in propositione 3 proscripta ab Alex. VIII, ut supra ostendimus. Aut vero inelligunt pro opinione probabiliori eam quæ magis vera apparet, etsi contraria etiam retineat sum verisimile fundamentum; et tunc dic quod si pro libertate possumus hanc probabiliorem sequi, possumus et minus probabilem. Ratio patet, quia, concesso quod liceat operari cum probabiliori, necessario concedendum quod lex in dubio non possideat, et ideo possidet libertas, quæ utique sua certa possessione non es privanda, nisi constet de lege.

Ratio tertia est, quia licet forte exsisteret lex sequendi probabiliora, non est tamen sufficiente promulgata. Certa autem est sententia quo lex, ut bliget, debet esse sufficienter promulgata, ut docet s. Thomas, quodlib. 90, a. 4: Ad hoc ut lex virtutem obligandi obtineat, quod est proprium legis, oprtet quod applicetur hominibus, qui secundum eam regulari debent; talis autem applicatio fit per hoc quod in eorum notitiam deducitur ex ipsa promulgatione. Docet etiam Gratianus inc. In ipsis, dist. 4: Leges instituuntur dum promulgatur. Pariter s. Bernardus, epist. 77 ad Hug. de s. Vict., scribit legem etiam divinam promulgatione indigere.

Alias, ait s. Doctor, valde injuste exigitur obeditio ubi non præcesserit auditio. Publicatio autem legis illa dufficiens dicitur qua lex fit subditis certa, dum dd. dicunt ad sufficientem promulgationem requiri ut quis morali certitudine agnoscat obligationem a lege præfixam. Ita Suar., Salas, Sanch., Perez, Garcia, Hurt. et Terill., qui ait legem, ut obliget, debere esse publicatama cum tali certitudine ut cerca ejus notitia magnam subditorum partem latere non possit et ipsi evidenter sciant. Quomodo igitur asseri potest legem illam (fictam ab adversariis) sufficienter esse publicatam, quando communis sententia dd. asserit nec publicationem nec legem unquam adfuisse?

Objiciunt promulgationem requiri in lege hummana, sed non in divina. Recte dicunt, et concedo, si hoc dicitur ad significandum quod superior humanus potest legem editam velle ut non obliget nisi post promulgationem; non autem sic Deus: quia fieri potest quod superiori humanus tulerit legem, et postea mutato consilio ad eam nolit subditos obligare, illam non promulgando; Deus autem statim ac legem edidit, simul etiam promulgasse intelligitur, adeo ut scientes hanc adesse, statim ac sciunt, eam servare tenentur. Verumtamen lex, ut obliget, sive humana sive divina sit, semper debet esse sufficienter

promulgata, sive cognita sive proposita sive indita (dic ut vis), tanquam certa. Nam si probabile est aliquam legem non adesse (ut probabile, imo probabilissimum est de hac lege sequendi probabiliora, prout diximu), patet probabile etiam esse, imoc ertum, illam non esse satis promulgatam, et ideo ad illam neminem teneri, cum adhunc in dubio legis nostra libertas possideat.

Ratio quarta. Merito autem judicatur hanc legem sequendi probabiliora non adesse, quia recte præsumitur Deus noluisse nobis imponere onus tam grave sequendi probabiliores opiniones, cum dixerit Christus Dominu: Jugum... meum suave est, et onus meum leve. Matth. 11, 30. At si esset obligatio sequendi opiniones probabiliores, adesset etiam necessario (ut bene arguunt Suarez, Laym. t Sanchez) obligatio probabiliores inquirendi, et ideo opus esset exquirere ac pensare primo rationes, illasque demum conferre ad deinde judicium formare. Tant magis, quia ad constituendam opinionem probabiliorem requirunt adversarii in ea non quamlibet, sed gravem præponderantiam. At quia non videt hoc onus (a quo nescimus qua conscientia se subtrahi possint probabilioristæ) esse onus non solum grave sed fere intolerabile, prout innumeris scrupulis obnoxium? Et ideo non

præsumitur noster benignus Deus illud nobis imponere voluisse, cum sit onus humanis viribus impossibile. Non solum autem dicitur impossibile (recte advertit s. Antoninus, p. 1, tit. 1, c. 10, p. 10, reg. 7) quod absolute non est possibile, sed etiam videtur interpretandum secundum virtutem epikejæ in lege nova esse impossibile quod vix est possibile, utpote nimiam habens difficultatem; alias quomodo salvaretur illud: onus meum leve? Ita s. Antoninus super controversia de qua agitur.

Dicet aliquis ex adversariis non esse obligationem sequendi opinionem quæ est probabilior in se, sed sufficere ut sequamur probabiliorem nobis; sed hoc subterfugium nescio quomodo possit eos liberare ab onere adhibendi omnem diligentiam ut inter probabiles probabiliores inveniant. Licite quidem sequeris probabiliorem tibi, ita ut, si non accidat, ut sequaris opinionem quæ revera sit probabilior in se, utique excusaris, sed quando? Quando diligentiamd ebitam adhibueris ad probabiliorem inveniendam. At in hac invenienda procul dubio non excusaris, si omittas diligentiam, quæ lnge major certe esse debet quam diligentia debita ad inveniendam probabilem; nam ad hanc sufficit tantum inenire aliquam graven rationem vel auctoritatem ut illam

sequi possis: sed ad inveniendam probabiliorem, observa quænam diligentia requireretur; ait enim Sanch., dec. l. 1, c. 9, c. 14: Intolerabile onus et multis scrupulis expositum esset, si probabiliores investigare teneremur; deberetenim perpendi ratio prior ex principiis intrinsecis, quod solum doctissimis concessum est, et differre consilium, si de majore probabilitate dubitent, usque ad meliorem diligentiam adhibendam; deinde perpendi auctoritates dd. Quandoque enim paucimultis præferendi sunt. Quandoque, insuper ergo addo, ut docet s. Thoma, 2 2, q. 4, a. 8, ad 2, auctoritas aliorum præferenda est rationi propriæ: Aliquis parvæ scientiæ magis certificatur de eo quod audit ab aliquo scientifico quam de eo quod sibi secundum suam rationem videtur. Verba s. Thomæ. Hinc p. Paulus Segneri (qui ob vitæ sanctitatem quantomerito apud Deum habitus fuerit, historia ejus vitæ testatur) scribit quod si ipse judicasset teneri se ad opiniones probabiliores sequendas, nesciaset modum quo salvus fieri potuisset. Dicebat enim: vel teneor sequi probabiliores in se, et tun quomodo sciam quæ opinio sit probabilior toto in casibus ubi occurrunt graves rationes et auctoritates hinc inde oppositæ? Vel probabiliores mihi, et angustia augeretur; nam aliquando forte opus mihi esset

judicare meam sententiam esse probabiliorem, contra sentnetiam s. Thomæ aut contra communiorem dd. gravium, cum illa magna præponderantia a contrariis requisita, ut supra; et tunc quis me tutum reddet quod ea præponderantia sit sufficiens, vel quod ipse rationes oppositas bene intelligam aut bene xaminem? Quod passione non alluciner, ita ut, si errem, error meu sit invincibilis?

Et revera, quod in opinionibus maximam partem sivi sensus proprius sive passio propria vindicet, et non ratio, passim accidit doctis et indoctis; immo sæpius evenit doctis, suadendum, quod veritas sit ex ea parte in quam magis a passione feruntur: Unisquisque faciliter credit quod appetit, dicit s. Thomas. Considera scotisticam scholam a tot sæculis thomisticæ oppositam; per hæc tempora nullum legimus aut ex fratribus minoribus doctrinis ordinis prædicatorum adhæsisse, nec quemquam ex istis adhæsisse illis. Et tamen, si franciscanus aliquis elegisset s. Dominici religionem, nonne certe manibus et pedibus Scoto adversaretur? Et e converso, si quis dominicanus ordinem minorum introisset, nonne doctrinæ s. Thomæ absolute se opponeret? Peto: in istis quid prævalet? sensus, an ratio? Non quidem

ratio, quia qu nuncexistimat probabiliorem sententiam suæ scholæ, si esset alterius, illam minus probabilem profecto putaret. Denique, dato quod quis nulla irretitus sit passione, quis securitatem ei præbebit quod sufficiente, diligentiam jam adhibuerit ad sententiam probabiliorem sententiam suæ scholæ, si esset alterius, illam minus probabilem profecto putaret. Denique, dato quod quis nulla irretitus sit passione, quis securitatem ei præbebit quod sufficientem diligentiam jam adhibuerit ad sententiam probabiliorem inveniendam? Et nonne magnæ istæ essent angustiæ, quæ vitam redderent miserrimam, legem durissimam et pericula peccandi facillima?

Hinc recte inferunt nostri dd. quod licet sententia rigida videatur i se aliquantum tutior, revera tamen sæpe tutior est benigna: quia rigida majus affert periculum peccandi formaliter, dum benigna majus periculum formaliter, dum benigna majus periculum affert tantuum materialiter peccandi, a quo periculo non tenemur averti, postquam veritatem invenire studuimus et nequivimus; tunc enim ignorantia, cum sit invincibilis, est utique etiam inculpabilis. Non ignoro autem quod Sinnichius et alii negarint dari ignorantiam invincibilem circa jus naturæ; sed hujusmodi propositio (ut refert Croix, lib. 1, n. 726) fuit Romæ damnata: Nullam admittimus ignorantiam invincibilem juris naturæ in ullo homine. Hinc dicimus cm communi dd. quod licet non detur invincibilis ignorantia circ aprima principia et onclusiones immediatas eorum et claras, bene vero datu circa conclusiones mediatas vel

obscuras, ut docent s. Th., 1, 2, q. 94, a. 4, Sal. et Croix, loc. cit., n. 720, cum s. Bon., b. Alb. magn., ac communi; et Gonet recte oppositam vocat improbabilem; Alias dicere deberemus, damnatum esse inter alios s. Hieronymum, qui in cap. 7 Jerem. excusabat cum qui occideret filiam, ut eam a gravissimis doloribus liberaret; damnatum esse s. Jo. Chrys., qui cum Origene et eod. s. Hier. admittebat licitam esse simulationem: quæ sententiæ certe hodie sunt improbabiles et falsæ. Vide Croiz, loc. cit. Si quis autem dicere vellet quod idem Sinnichius cum Vianen., Haynges, aliisque lovaniensibus dicebat, scilicet quod in peccatis contra legem naturalem nec invincibilis ignorantia excusat, hoc damnaturm est ab Alex. VIII in propos. 2 Baji, qui dixit: Tametsi detur ignorantia invincibilis juris naturæ, hæc ins tatu naturæ lapsæ non excusat a peccato formali. Et in prop. 46: Ad rationem et definitionem peccati non pertinet voluntarium. Docet autem s. August., l. 1 de retr.: Usque adeo peccatum voluntarium malum est ut nullo modo sit peccatum, si non est voluntarium. S. Th., 1, 2, q. 6, a. 5: Voluntarium non dicitur solum cujus principium est intra, sed cum additione scientiæ. Et ib., q. 19, a. 6: Manifestum est quod illa ignorantia quæ causat involuntarium tollit rationem boni et mali

moralis. Et idem s. August., loc. cit., c. 15: Quia voluit, ergo fecit, etiamsi, non quia voluit, peccarit, nesciens esse peccatum quod fecit. Ita nec tale peccatum sine oluntate peccati. Idest voluit actionem quæ era peccatum: sed quia non voluit peccatum, non peccavit, prout clarius explicat s. Thom., in opusc. de malo, q. 3, a. 8, dicens: Cum aliquis nescit fornicationem esse peccatum, voluntarie quidem facit fornicationem, sed non voluntarie facit peccatum. Hinc ex his omnibus uo certa dedcuntur: primum, quod in aliquibus etiam ad jus naturæ spectantibus datur ignorantia invincibilis; secundum, quod ignorantia invincibilis est etiam inculpabilis. Remanet tantum videndum quando ignorantia sit culpabis; et quoad hoc docet s. Th. cum communi, 1 2, q. 6,a. 8, quod ignorantia tunc peccatum est quando ignorat quis quæ potest scire et tenetur. Ergo e converso, quando quis, adhibito studio, non potest veritatem scire, ignorantia est utique inculpabilis. Quo autem studio, resumo, mihi erit vincibili ignorantia hujus legis (quam somniant adversarii) sequendi probabiliora, dum hæc ignorantia per tot sæcula et media discussione tot tantorumque dd. numquamd vinci potuit? Illa ignorantia invincibilis dicitur (ait s. Th. de alio casu loquens, 1 2, q. 76, a. 2) quæ

studio superari non potest. Hinc ait Sylvester verbo Confessio: Licet tutius statim, habita commoditate, confiteri quam differre, non tame tutius est tenere quod sic obligemur; quia viri timorati haberent maximas occasiones peccandi.

Ratio quinta est, quia, etiam dato quod adsit lex sequendi probabiliora, hæc est nobis opinio certe probabilior, nempe quod liceat sequi opinionem probabilem, probabiliori relicta, ut recte dicunt Moya, Viva, Croix, Cardenas, Delbene etc. Et hoc non directo sed reflexo judicio. Si quis autem diceret, uti notavimus, quod ad recte operandum nec opinio probabilior sufficit, scilicet cujus opposita adhuc probabilis est, sed quod requiritur certitudo moralis omnem prudentem formidinem excludens, huic obstt propositio 3 damnata ab Alexandro VIII, ut vidimus supra, ubidamnatum fuit dicere quo non liceat sequi opinionem inter probabiles probabilissimam, quæ utiqe fines probabilitatis non excedit. Sed, concesso (quod numquam concedi potest) quod requiratur omnino opinio probabilissima quæ ad certitudinem moralem pertiugat, dicimus benignam sententiam satis esse moraliter certam, itut contraria non videatur sufficienter probabilis, ut asserunt Viva sup. d. propos. 3, n. 11,

Croix, lib. 1, n. 341, cum Carden. Bardi autem ait sententiam oppositam esse in cofninio improbabilium; Terillus vocat eam evidenter falsam. Ad certitudinem autem moralem alicujus sentetiæ non requiritur ut auctores oppositam docentes omni ratione adhunc levi careant; sed sufficit, si sententia illa, omnibus perpensis, ita vera appareat ut contrariæ vix supersit apparentiia veritatis, ut ait Croix, l. 1, n. 181, vel, ut docet ibid. Lessius, ut contraria non videatur satis probabilis. Certitudo enim aliquando non resultat ex uno principio convincente, sed ex multat ex uno principio convincente, sed ex multis conjecturis gravibus et verisimilibus, quæ ad idem conferunt, ut dicunt s. Antonin. et Sylv. apud Croix, n. 184, his verbis: Certitudo moralis non resultat ex evidentia demonstrationis, sed ex probabilibus conjecturis, grossis et figurabilibus, magis ad unam partem quam ad aliam se habentibus, seu ex iis quæ pluribus et maxime sapientibus apparent vera. Et huic consentiunt etiam adversarii; nam Nat. Alexand., l. 3 de pecc., reg. 18, ait: Præsumtio vehemens prcertudine habenda est. Ac Fagnanus in c. Innitaris, de const., dicit: Etsi argumenta seorsim sumta non concludant omnino sed sint tantum probabilia; tamen si simul jungatur et sint multi ponderis, sunt apta generare moralem certitudinem, ut virtus

apprehensiva concipiat absque ulla formidine rem ita esse.

Hujusmodi autem moralis certitudo nostræ benignæ sententiæ clare hauritur ex principiis certis, ut supra positis, nempe quod qui probabiliter agit, ut probavimus cum s. Thoma. Item quod lex dubia non obliget; quia, etsi lex divina antecedat libertatem hominis, ad hunc ttamen posterior est legis obligatio, quæ non incipit nisi post agnitionem. Item quod, etiamsi adesset lex sequendi probabilior, hæc tamen non est sufficienter cognita, dum cmmunis dd. adstruit hanc legem non exsistere. Demum, quia hæc lex esset intolerabilis et humanis viribus imar; omnia hæc saltem simul conferta, una cum copia insignium doctorum qui nostram sententiam tuentur, satis eam reddunt, ex judicio reflezo, non solum probabilissimam sed etiam moraliter certam, juxta regulam moralis certitudinis mox supra expositam.

Quod autem ad recte operandum sufficiat operai ex opinione reflexa, quamvis aliqui negent, non tamen intelligimus quomodo hoc negari possit: nam alias adhuc errabunt illi qui ututur opinione probabiliori, quia agunt cum dubio practico; ideo enim ii possunt cm eo dubio speculativo oeprari quia in praxi oeprantur cum certitudine reflexa,

orta ex illo certo principio quod qui probabiliter agit, prudenter agit. Alias, nemo tutus esset utens opinione, sive probabili sive probabiliori, nisi tutiori uteretur. Nam, ut supra ostendimus, certum est quod opinio vere probabilis efficit ut opinio opposita, licet probabilior appareat, numquam possit vocari moraliter certa, ut adversarii adstruunt, sed numquam probare poterunt. Quod autem opinio speculative dubia fiat practice certa quoties accedit certitudo refleza, patet ex pluribus exemplis; dubitans enim quis an res, quam possidet bona fide, sit sua, non tenetur restituere. Pariter est licitum militi dubitanti de justitia velli pugnare, jubente principe. Item, mulier dubia de valore matrimonii tenetur reddere debitum petenti in bona fide, ex cap. Dominus, de 2 nupt. Omnia hæc ex illo principio certo reflexa quod in dubio nullus sua possessione sit soliandus.

Quoad vero textus supra oppositos, ad 1, In dubiis tutior via eligenda est, responderut cum s. Antonino hoc intelligi de consilio, non de præcepto; vel cum aliis dd. intelligi in dubio practico, non speculativo; vel cum aliis intelligi in opinionibus dubiis, nona utem in probabilibus; vel denique intelligitur, ut recte dicit Roncaglia, cum dubium versatur non quidem circa rei veritatem

sed circa honestatem actionis; quod idem est ac operai cum dubio non tantum speculativo sed etiam practico. Ex quo patet responsio ad etxtum s. August., lib. 1. de Bapt., quo valde nituntur nostri adversarii, præsertim Juenin. et Purch. Quidam dubitabat utrum apud donatistas licite reciperet Baptismum, quem in ecclesia catholica recte accipi certum habebat; inquit s. Doctor c. 3: Si dubium haberet non illic recte accipi quod in catholica recte accipi certum haberet, graviter peccaret in rebus ad salutem animæ pertinentibus vel eo solo quod certis incerta præponeret. Id iterum sic urget cap. 5: Accipere itaque in parte Donati si incertum est esse peccatum, quis dubitat certm esse peccatum non ibi potius accipere ubi certum est non esse peccatum? Ex quo incongrue inferunt contrarii semper peccare qui incertus de peccato operatur, nullam distinctionem facientes inter dubium practicum et formidinem. Et hoc est illud maximum æquivocum in quo ipsi aut falluntur aut nos fallere volunt: nam aliud est dubium practicum, cum quo numquam licet operari; alia est formido, quæ cum indivisibilis sit a quacumque opinione, sive probabili sive probabiliori, non impedit quidem operari, alias teneremur semper operari cum certitudine, ad quod Deus, ut ostendimus, certe

nos obstringere noluit. Hinc ad textum allatum s. Aug. facile respondetur quod in casu proposito ille donatista, cum esset moraliter certus recte accipi Baptismum in ecclesia catholica, et e converso esset practice dubius an recte acciperetur apud donatistas, nullaque via pateret e qua dubium deponere posset, ideo s. Doctor ex illa certa incertitudine seu dubietate peccati, quam ille deponere non poterat, merito inferebat certum esse peccatum.

Hic autem notandum quod si penitens paratum se ostendat sequi sententiam probabiliorem, imprudenter aget confessarius (per se loquendo), si juxta minus probabilem illum diriget. At si ille minus probabilem illum diriget. At si ille minus probabilem sequi velit, tenetur eum, utpote dispositum, confessarius absolvere, ut communiter auctores nostri bene docent. Et ita practicasse ss. Patres fuse ostendit Christianus Lupus, tom. 9, part. 1, diss. 1, c. 13, quæst. 5, ubi refert s. Dracontium obedisse s. Augustunum permisisse contra propria sentnetiam dari sacramenta illis qui, fulti probabili sententia, a nuptiis contractis post dimissam adulteram separari noluissent. Item fert quosdam pontifices contra proprium judicium in matrimonio rato dispensasse. Insuper refert s. Cyprianum culpasse

s. Stephanum eo quod sectantes sententiam probabilem pontifez minatus esser damnare: et ideo, ait Lupus, Cyprianus, licet ipse improbaret sententiam non rebaptizandi baptizatos ab hæreticis, tamen permisit illam, utpote probabilem, scribendo: Proferamus singuli quid sentiamus, neminem judicantes aut a jure communioni aliquem, si diversum senserit, amoventes. Quibus verbis utique significavit s. Doctor nullimode damnandos qui sequi vellent oppositam sententiam, prout probabilem ac tutam. Hoc autem non affero ad tuendum s. Cyprianum quod idcirco ipse recte sanctum pontificem culpasset; nam manifestum est quod errarit: sed tantum ad ostendendum hanc fuisse sententiam antiquorum et Patrum, scilicet opiniones probabiles minime esse reprehendendas.

Fagnanus, in cap. Ne innitaris, De constit., et Natalis de Alex., lib. 3, de pecc., reg. 17, opponunt textum in clemnt. Exivi, § Item, quia præterea, ubi fratribus minoribus rogantibus apostolicam sedem an suub gravi tenerentur ad ea quæ in religione s. Francisci verbis imperativis exprimebantur respondit pontifez: In his quæ animæ salutemrespiciunt, ad vitandos graves remorsus conscientiæ, pars securior est tenenda. Hinc sancivit ad illa teneri. Hunc textum valde extollunt adversarii; sed nescio cur. Respondetur

primo quod is probaret nimis, nempe quod teneremur ad sententias tutiores quin sufficerent probabiliores, contra decretum Alexandri VIII, ut supr, quo declaratum fuit certe licitum esse sequi opiniones quæ inter probabilitatis fines versantur nec ad certitudinem pertingunt. Deinde, peto, ex præfatis pontiicis, nisi quod pontifez censuit ipsos fratres, practice, ut arguitur, dubitantes, non solum cum formidine sed etiamc um gravi conscientiæ remorsu, teneri ad servandum quod tutius erat, ad graves nimirum remorsus conscientiæ vitandos: quibus angentibus, eis operari quod non erat tutius equidem non licebat. Secus autem dicimus quod pontifez sancivisset, si ipsi cum opinione probabili (quæ non apparet in eo casu exstitisse), practice dubium deponentes, egissent. Tunc enim non graves conscientiæ remorsus, sed simplex formido tantum eorum actionem consequuta esset; quæ formido, semper ac cum ignorantia invincibili conjuncta est, nequaquam actiones illicitas reddit: alias dicere deberemus quod neque cum probabiliori liceret operari, cum opinio probabiliori (dicant quid velint adversarii) necessario cum formidine etiam conjuncta esse debet; nam alioquin esset certitudo, non opinio, cui intrinsecum est, ut diximus sub initio,

formidine annexam habere. Oppponunt insuper, ummos pontifices semper elegisse partem tutiorem; et probant ex cap. Ad audientiam, et cap. Significasti, de homic., ubi dubitatem de homicidio declaratum fuit gerere se debere ut irregularem. Item ex cap. Juvenis, de spons., ubi pontifez pracepit ut juvenis qui matrimonium contraxerat cum puella non dum septenni, de qua dubitabatur an esset viripotens, separaretur ab illius puellæ consobrina, quam, illa mortua, duxerat. Item ex cap. Illud, de cler. excomm., in quo decisum fuit quemdam qui celebravit cum dubio de sua excommunicatione esse deponendum. Sed ad singula respondetur. Ad cap. Ad audientiam et c. Significasti, dicimus hoc specialiter sancitum esse de homicidio dubio, ne, si postea sacerdos comprehenderetur vere homicidam fuisse propter vulnus jam a se illatum, quod dubitabatur fuisse causa mortis, cum scandalo populi visus esset celebrare. Ad cap. Juvenis, dicimus quod in eo casu, cm ex una parte juvenis ille jam puellam in uxorem ad domum suam duxerat, ita ut juam conjux ipsius dicebatur, ex alia parte non cnstabat non fuisse doli capacem, ideo pontifez merito judicavit illum separari a consobrina propter publicam honestatem, ad scandalum vitandum, quoniam res agebatur in foro externo, in quo communis

boni ratio potissimum habenda est, ad differentiam fori interni, ubi privatum bonum tantum spectatur. Demum ad cap. Illud, de cler. rxcomm., dicimus quod ibi recte sacerdos ille depositus fuit qui temere celebravit, cum ex fama et aliis conjecturis de excommunicatione erat moraliter certus.

Ad 2, tene certum, dimitte incertum, respondetur, hoc dixisse s. Augustinum pro eo qui vellet omittere poenitentiam in die certo ut differret ad futurum incertum. Sed hoc quis negare potest esse contra prudentiam? Sed quid ad casum? Ad 3, Qui amat periculum peribit in illo, respondetur, intelligi de periculo formali, non de materiali, quod non tenemur vitare cum gravissimo incommodo, immo cum magno periculo peccandi formaliter, cui valde se committunt, ut diximus, qui legem adesse contendunt sequendi opiniones probabiliores, nisi alias imponere sibi velint obligationem sequendi tutiores, quod certe esset onus impossibile: qua de r merito deinde damnata fuit propositio 3 ab Aòex. VIII, ut supra retulimus, non licere sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam; quia velle adstringere homines ad sequendas semper sententias vel certas vel tutiores pro lege, tot inter dubia quæ in re morali occurrunt, esset præceptum impossibile, ad quod certe noluit Deus nos unquam obligare.

Concluditur igitur licitum esse sequi opinionem probabilem in concursu probabilioris, modo illa gravi motivo nitatur, sive intrinseco, scilicet ex ratine, sive extrinseco, ex auctoritate dd. Sed quia adversarii universe negare videntur probabilitatem extrinsecam ubi intrinseca non apparet, ideo ad § II transeamus.