§ VI - Solvuntur objectiones petitæ ex d. Thoma.

85.Objiciunt adversarii, nostram sententiam reprobari a d. Thoma et præsertim in

quodl. 3, art. 15, ubi: Omnis quæsti in qua de peccato agitur, nisi expresse veritas habeatur, periculose determinatur. Hinc inferunt quod sequi aliquam opinionem de qua veritas expresse non habetur, non potest esse sine periculo peccati. Sed errant: nam ibi s. Doctor loquitur de doctore nimis laxo aut nimis rigido qui incaute determinaret sine sufficienti fundamento usum alicujus opinionis esse licitum vel illicitum. Quia (sequitur Angelicus) error quo non creditur esse mortale quod est mortale conscientiam non excusat a toto, licet forte a tanto. Error vero quo creditur esse mortale quod non est mortale, ex conscientia ligat ad mortale. Explicans autem s. Antoninus (cujus verba retulimus cap. I, n. 22) hunc textum d. Thomæ, dicit quod si quis determinet aliquem actum esse mortalem, non habens auctoritatem expressam Scripturæ vel Ecclesiæ aut evidentem rationem, peccat, quia ædificat ad gehennam, Qui autem determinat non esse mortale quod est, adhuc peccat, sed tunc solum quando (ut prosequitur s. archiepiscopus) erraret ex ignorantia crassa: secus si ex probabili, puta quia consulit peritos in tali materia, a quibus sibi dicitur illud tale non esse mortale; videtur enim tunc ignorantia quasi invincibilis, quæ excusat a toto. Et hoc quantum ad ea quæ non sunt

expresse contra jus divinum vel naturale, ut contra artculos fidei, decem præcepta et hujusmodi, in quibus ignorans ignorabitur. Non exponitur igitur periculo peccandi sequens opinionem, probabilem, cum non operetur ex ignorantia crassa, etiamsi erraret contra legem; qua tali casu lex est dubia, dum opinio non est expresse contra jus divinum vel naturale. Idque confirmat s. Antoninus, sic dubdens: Et si diceretur hic esse usuram, et usura est contra decalogum; respondetur usuram esse contra præcepta decalogi, verum est reductive: sed hunc contractum esse usurarium non est clarum, cum sapientes contraria sibi invicem sentiant. Et inferius respondes ad illud, quod non liceat in dubio se exponere periculo peccandi, dicit: Id verum esse, sumendo proprie dubium; sed qui emit (addit) prædicta jura potest non dubitare de hoc, sed opinari licitum esse, ex quo per Ecclesiam non est determinatum contrarium, et multi sapientes licitum asseverent. Quis hinc non videt s. Antoninum expresse adhæsisse benignæ sententiæ, dum ait quod non dicitur dubitare qui assentit alicui opinioni probabili quæ approbat aliquem contractum ut licitum, quia oppositum non est certum, idest per Ecclesiam non determinatum, et quia multi sapientes (licet alii contradiceret, ut prius dixerat) licitum asseverent. Quid clarius?

86. Item opponunt doctrinam d. Thomæ, quam tradit in quodl. 8, art. 3, ubi prima facie videtur s. Doctor docere rigidum tutiorismum, omnemque invincibilem ignorantiam excludere; dicit ibi enim: Quod agitur contra legem semper est malum; nec excusatur per hoc quod est secundum conscientiam. Sed revera ex dicendis s. Thomas ibi non aliud docet nisi quod cum aliquis habet opinionem probabilem pro sola parte legis, sine probabilitate in contrarium pro libertate, tunc peccaret si vellet sequi partem libertati faventem. Et quod res sic se habet, observandum quod ibi d. Thomas quæstionem proponit. Utrum qui habet plures præbendas peccet: Supponit autem Angelicus quod opinio magistrorum sit tantum pro parte legis, ex verbis quæ subdit: Videtur quod qui habet plures proebendas peccat ex hoc quod opiniones magistrorum sunt in contrarium. Deinde in corp. artic. dicit: Aut ergo ille qui facit contra opinionem magistrorum, utpote habendo plures præbendas, facit contra opinionem veram. Unde supponit quod ille temere agat contra communem magistrorum opinionem, de qua licet non habeat certitudinem, nullam tamen habet probabilitatem in oppositum. Deinde respondet quod duplici modo potest is peccare, nimirum aut agendo contra legem aut contra conscientiam:

Respondeo quod duobus modis aliquis ad peccandum obligatur: aut faciendo contra legem, ut cum aliquis fornicatur, aut faciendo contra conscientiam. Et loquens de eo qui contra conscientiam agit, ait quod, si ille temere agat, sive cum certitudine sive cum opinione dubia de malitia illius actionis, quin dubium practicum deponat, semper peccat contra conscientiam: Ex conscientia obligatur aliquis ad peccatum, sive habeat certam fidem de contrario ejus, sive habeat opinionem cum aliqua dubitatione. Postmodum, loquens de eo qui agit secundum conscientiam sed contra legem, sic inquit: Illud autem quod aigtur contra legem semper est malum, nec excusatur per hoc quod est secundum conscientiam. Tò illud quod agitur contra legem omnino intelligendum cum agitur contra legem quam quia scit vel saltem scire potest et negligit; alias, si scire non possit, non peccat, quia ignorantia tunc est invincibilis, ut alibi docuit idem s. Doctor, 1 2, q. 76, art. 2, ubi dixit: Non autem imputatur homini ad negligentiam si nesciat ea quæ scire non potest; unde eorum ignorantia invincibilis dicitur quia studio superari non potest. Et revera agere contra legem nihil aliud proprie est nisi agere contra legem illam quæ scitur vel culpabiliter negligitur sciri; alioquin qui ageret contra

legem, peccaret, etiamsi ageret ex opinione probabiliori, imo etiam ex probabilissima; quod omnino certe alienum est a sensu d. Thomæ ex aliis ejus contextibus, ut dicit s. Antoninus, p. 1, tit. 3, c. 10, § 10, ubi, præcise loquens de prædictis Angelici verbis, ait: Hæc verba divi Thomæ non possunt intelligi nisi de his ubi manifeste patet ex Scriptura vel Ecclesiæ manifestatione quod sit contra legem Dei, et non de illis intelligitur ubi non apparet. Alias sibi contradiceret in eodem libro, quod non est dicendum. Hic autem locus de eodem libro intelligi potest art. 15ejusdem quodl., ubi d. Thomas dicit: Quandoque vero error conscientiæ non habet vim excusandi, quando scil. ipse error peccatum est, ut cum procedit ex ignorantia ejus quod quis scire tenetur et potest. Aut potest intelligi art. 10in quodl. 3, ubi ait: Qui assentit opinioni magistri contra manifestum Scripturæ testimonium sive contra id quod publice tenetur secundam Ecclesiæ authoritatem, non potest a vitio excusari.

87.Explicavit igitur d. Thomas casum quo agens peccaret contra legem. Quærit inde quando peccet contra conscientiam. Et dicit quod si ipse credit non licere plures habere prebendas, siquidem peccat. Si vero non credit certe, sed remanet dubius propter

contrarias opiniones, et tunc ait quod operans casu dubio (scilicet practico), etiam peccat. Si autem ex contrariis opinionibus non remanet practice dubius, sed operatur cum dictamine certo de honestate actionis, tunc non peccat. En ejus verba: Aut illa opinio magistrorum non est vera, sed magis contraria quam ipse sequitur, ita quod vere licet habere plures præbendas. Et tunc distinguendum est: aut talis habet conscientiam de contrario, et sic item peccat contra conscientiam faciens, quamvis non contra legem. Aut non habet conscientiam de contrario seu certitudinem (in editione romana legitur sed certitudinem, at alii melius legunt seu certitudinem, aliter non bene connecterentur vera quæ sequuntur), sed tamen in quandam dubitationem inducitur a contrarietate opinionum; et sic, si, manente tali dubitatione, plures præbendas habet, periculo se committit et sic proculdbio peccat. Aut ex contrariis opinionibus in nullam dubitationem adducitur, et sic non committit se discrimini nec peccat. Ex quo patet quidnam Angelicus voluit sic docere, nimirum quod si operans ageret cum dubio practico, nempe manente dubitatione, utique peccaret; non enim sufficit ad licite operandum solum judicium speculativum de probabilitate opinionis. Secus vero si addatur judicium practicum certum

de usu licito illius opinionis per quod honestas actionis reddatur operanti moraliter certa, ut recte intelligenda sunt verba: Aut ex contrariis opinionibus in nullam dubitationem adducitur, et sic non peccat. Hoc commentum non est meum, sed plurimorum sapientum et præsertim doctissimi Christiani Lupi, qui tom. 9, part. 1, diss. 1, sic explicat præfatum textum d. Thomæ.