§ VIII - Solvitur objectio octava, nempe: Quod sententia benignam est implicite damnata per plures propositiones ab Innocentio XI proscriptas.

101. Ultimo objiciunt quod a probabilismo ortæ sunt postmodum tot opiniones laxæ et propositiones damnatæ, inter quas proditæ sunt primæ quatur illæ proscriptæ ab Innoc. XI per quas saltem implicite damnatum videtur probabilismum, tamquam modus opinandi alienus ab evangelica simplicitate, sanctorumque Patrum doctrina, ut ait Alexander VII in sua bulla damnationis. Ita passim exclamant adversarii, plura in unum cum magno apparatu concerentes, sed unumquodque gratis sine ullo fundamento asserentes.

102. Respondemus: multum differunt a laxis opiniones benignæ quæ sunt graviter probabiles. Si quævis opinio probabilis benigna sive libertati favens appellanda esset laxa eo quod falsa esse potest, hac ratione etiam opinio probabilior pro libertate laxa dici deberet, dum etiam probabilior potest esse falsa. Sed revera opinio laxa illa tantum est dicenda quæ gravi caret fundamento; ideo repugnat asserere aliquam opinionem esse simul gravi motivo innixam et simul laxam. Porro hinc vanum est dicere quod ex opinionibus benignis mores relaxantur; non enim ex usu benignarum opinionum, sed laxarum et improbabilium corruptio morum vere derivatur. Nec verum est quod a probabilismo ortum habuerunt tot opiniones damnatæ, cum istæ jam ante damnationem ab ipsis probabilistis cernantur fere communiter rejectæ, sed verius derivatæ sunt ab humanarum mentium imbecillitate, ob quam etiam probabilioristæ falli possunt. Et de facto quoties ipsi plurimas sententias improbabiles docuerunt? Qua de re omnino falsum est consequenter dicere quod usus opinionum probabilium sit ille modus opinandi appellatus a pontifice alienus ab evangelica simplicitate. Nam si pontifex judicasset, probabilismum esse infaustum fontem opinionum laxarum, quomodo

non illud primo loco damnasset? Cur tanta ejus cura ad rivulos exsiccandos et non fontem? Revera igitur Alexander VII ib questus est non jam de justo modo opinandi cum gravi fundamento, sed de modo incauto et imprudenti, orto ex summa licentia luxuriantium ingeniorum, ut loquitur decretum; et ideo papa opiniones illas damnavit, quia nulla gravi ratione nitebantur. Et revera cur pontifex tam sedula discussione voluit ut aliquæ propositiones (quæ mox afferentus) examinarentur an essent vere probabiles, uti a suis patronis propugnabantur, nisi ut si in discussione reperiebantur satis probabiles, intactæ relinquerentur? Et quoad modum opinandi, ille tantum modus deinde vetitus est ab Innocentio XI, qui per tenuem probabilitatem aut per simplicem dictum cujusque authoris moderni permitteret operari. Quibus propositionibus dumtaxat proscriptis potius videtur papa approbasse quam interdixisse modum opinandi cum gravi fundamento, licet oppositum esset probabilius, prout communiter tunc temporis ab authoribus docebatur; exceptio enim firmat regulam. Præterea, hic modus opinandi per licentiam luxuriantis ingenii non solum apud probabilistas invenitur, sed etiam apud probabilioristas, quia ut plurimum forte aa. propositionum damnatarum non solum illas

defenderunt uti probabiles, sed etiam ut probabiliores. Tandem notandum quod Innocentius XI in pluribus propositionibus damnavit posse eas teneri tanquam probabiles, prout dicebat propos. 6: Probabile est ne singulis quidem rigorose quinquenniis per se obligare præceptum charitatis erga Deum. Item propos. 44: Probabile est non peccare mortaliter qui imponit falsum crimen alicui, ut suam justitiam et honorem defendat. Et si hoc non sit probabile, vix ulla erit opinio probabilis in theologia. Item propos. 57: Probabile est sufficere attritionem naturalem, modo honestam. Si ergo papa ideo has propositiones damnavit, quia uti probabiles afferebantur, supposuit igitur quod si revera probabiles fuissent, non erant damnabiles, sed potius in usum deducibiles.

103. Sed videamus quid dicebatur in quatuor primis propositionibus ab Innocentio proscriptis, quibus dicunt adversarii usum probabilium fuisse tacite intedictum, non obstante quod videant has easdem propositiones fuisse ante damnationem reprobatas aut saltem exceptas a nostri authoribus. Propsitio 1 dicebat: Non est illicitum in sacramentis conferendis sequi opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta tutiore etc. Hinc arguunt et dicunt: cur in scramentis conferendis tantum non possumus uti opinione

probabili, et possumus in aliis? Num reverentia quæ debetur sacramentis non debetur etiam præceptis divinis? Sed respondeo 1° retorquendo argumentum, si præcepta eandem requirunt reverentiam quam sacramenta, cur Ecclesia usum probabilitatis interdixit tantum in sacramentis et non in aliis? Deinde respondeo quod, juxta damnationem præfæ propositionis, illicitus est usus non tantum opinionis probabilis sed etiam probabilioris, ut supra diximus (quidquid aliter proferat Natalis Alexander); et ratio est, quia in sacramentis conferendis certa adest lex qua prohibemur sequi opinionem probabiliter dubiam, se uti omnino debemus sententia tuta pro valore sacramenti, vel saltem moraliter certa, quæ etiam tuta est, ut vitetur periculum vel frustrationis sacramenti, quæ (ut plurimi dicunt) est gravis læsio reverentiæ specialis sacramentis debitæ, vel ut vitetur periculum damni sacramenta suscipientium, ut forte probabilius alii sentiunt cum Vasq., Sanch., Perex, Salonio et aliis. Certum enim est non esse licitum usum opinionis probabilis, ut omnes probabilistæ conveniunt, ubi est periculum damni alieni quando opinio versatur circa substantiam rei, v. gr. an suscipiens recipiat sacramentum vel non, vel an medicina prosit aut noceat ægroto. Secus autem quando opinio versatur circa

modum rei, nempe ac actio sit honesta vel non; ratio, quia opinio quantumvis probabilis non potest efficere ut sit sacramentum quid non est sacramentum, vel ut sit medicina quæ est potius venenum. Sed contra in aliis materiis, ubi non agitur de substantia rei solida, probabilitas bene efficit ut actio sit honesta, posito quod lex prohibens probabiliter non exsistit, vel satis manifeste non est proposita, ut dictum est cap. I, § I et II. Procedamus ad alias propositiones.

104. Propositio 2 dicebat: Existimo judicem posse judicare juxta opinionem etiam minus prbabilem. Si ergo judex (dicunt) non potest judicare secundum minus probabilem, nec potest confessarius, quem nemo negat in tribunali Poenitentiæ judicem esse constitutum. Resp. eodem modo: ideo judex nequit judicare ex minus probabili, quia lex certa exsistit, tum humana, tum divina, ut ipse unicuique jus suum tribuat: necesse enim erat ad bonum publicum, rixasque vitandas, ut judicibus potestas jurisdictionis conferretur qua secundum jura validiora partium ipsi dominium honorum eis tribuerent ubi pro aliqua ipsarum non staret possessio; nam alias doctores docent quod judex non potest in causa criminali reum damnare, etsi pobabilius sit eum deliquisse, nisi reus sit de crimine convictus: imo etiam in causa civili

dicunt nec posse judicem expoliare reum qui legitime rem possidet, nisi actor pro se afferat rationes convincentes, ut tenet Croix, l. 4, n. 1485, cum Filguera etc., ac Cardenas, in prop. 2 Innoc. XI, d. 3, c. 4, n. 33 et 39. Quia tunc judex, jus dicendo pro reo, non quidem judicaret secundum opinionem minus probabilem, sed secundum probabiliorem, imo et certam de jure, nempe quod legitima possessio dat jus certum reo retinendi rem, donec constet de jure actoris, ut late probatCarden., p. 1 in Crisi, d. 16, c. 8, legibus expressis, authoritate dd. communissima et claris argumentis. Pro confessariis autem nullibi habetur talis lex sequendi probabiliora. Verum est quod confessarii in sacramento Poenitentiæ sunt judices, sed nonnis super peccatis commissis, ut de eorum gravitate judicet debitamque poenam imponant, et super dispositione poenitentium ut absolutionem eis impertiantur si sint dispositi, et negent si indispositi, puta si illi aliquam certam obligationem adimplere nolint. Hæc tantum ad cnfessarium pertinent quoad officium judicis. Quoad officium vero doctoris, ad ipsum etiam pertinet instruere poenitentes de rebus necesariis ad salutem circa fidem et de obligationibus certis circa mores. Circa autem opiniones probabiles nihil ad eum spectat ut teneatur definire quæ

inter probabilia sint vera, modo poenitens sit in bona conscientia. Hac lege tantum confessarii ligantur, et hanc solam potestatem habent. Cæterum, nec tenentur nec possunt obstringere poenitentes ut probabiliora sequantur; quinimo, semper hac eos dispositos inveniunt, tenentur utique rigoroso jure absolvere. Nequimus autem intelligere quomodo possit confessarius judicare poenitentem indispositum eique absolutionem denegare (ut adversarii dicunt) quando ille velit sequi aliquam opinionem graviter probabilem, relicta probabiliori, cum ipse ex una parte jus habeat certum ad absolutionem obtinendam ratione confessionis peractæ, ut tenet communis sententia cum Suarez, 3 p., tom. 4, d. 32, se. 5, n. 4, cum s. Anton., Nav. etc., Lugo, de sacr. Poen., d. 22, n. 39, Sanchez, l. 1, in dec., c. 9, n. 28, Croix, l. 1, n. 445et Salm., de Poen., c. 12, n. 44, cum Soto, Vasq., Azor., Salas, Vict., Salon., Valent., Rodr. et aliis innumeris. Et ex alia parte per sententiam, saltem communiorem dd., hujusmodi poenitens rite dispositur existimatur. Hinc argumentum judicis retorquemus et dicimus: si judex nequit reum damnare, nisi convictum de crimine, quia non potest ex delicto incerto poenam certam imponere; pariter non poterit confessarius damnare poenitentem tanquam reum peccati

et indispositum, ubi obligatio est incerta, imo ubi rationem ille probabilem habet quod ab ea non ligetur. Ergo, instant, judex stare debet judicio rei? Resp. minime; tunc enim non est quod confessarius censeat veram opinionem poenitentis, sed tantum judicat illam a poenitente ut tutam teneri, ita ut jam ipsum credat dispositum; quo casu non potest quidem ei denegare absolutionem, modo non judicet opinionem poenitentis evidenter improbabilem et falsam. Nam sicut ad theologum spectat judicare de veritate sive de majori probabilitate opinionum, ad confessarium non pertinet nisi judicare de dispositione poenitentis, ut eum absolvere vel dimittere teneatur.

105. Ideo plures ex ipsis probabilioristis ex hac convincenti ratione fatentur non posse confessarium negare absolutionem poenitenti sequi volenti opinionem probabilem, quam ille putat tute posse sequi. Pontassus, rigidæ fautor sententiæ, v. Confessarius, c. 2, sic loquitur: Fatendum tamen quod, si confessario persuasum foret opinionem sui poenitentis esse probabilem, tunc ei absolutionem posset impertiri, quandoquidem tunc contra conscientiam suam non ageret. Idem tenet Cabass., theor, jur., lib. 3, cap. 13, n. 13, dicens: Quivis confessarius absolvere debet eum poenitentem qui non vult ab opere

abstinere quod secundum probabilem piorum et doctorum aliquod hominum non reprobatam in Ecclesia authoritatem est licitum, quamvis juxta probabilem aliorum authoritatem, quam ipse sequitur confessarius, habeatur minus probabilis, ut ostendunt Nav., Sylvius etc. Et rationem dat: quia, esto confessarius aget contra propriam opinionem, non tamen contra propriam conscientiam, cum teneatur absolvere dispositum. Item Victoria, qui scripsit ante annum 1545, de confess., n. 109, sic ait: Sed quid facit (confessarius) quando ambæ opiniones sunt probabiles et habent suos proprios assertores? Respondeo: sive sit ejus proprius sacerdos sive non, tenetur cum absolvere in tali casu; ita Paludan., 4 d. 17, qu. 2, art. 1, et Goffr., quodlib. 9. Probatur aperte; talis enim est in gratia, et confessor habet probabilitatem quod sit in gratia, quia scit esse probabilem ejus opinionem; ergo non debet ei negare absolutionem. Ergo sufficit probabilitas, etsi non sit major et etiamsi sit minor. Hucusque Victoria. Item Adrianus pariter, de confess., q. 5, dub. 7, sic dicit: Si a pluribus doctoribus gravioris seu etiam æqualis authoritatis contrarium teneatur, non debet adeo de se præsumere sacerdos ut totum velit in suam opinionem (quæ forsitan erronea est) coarctare. Idem dixit Navarrus, manual., c. 26,

n. 4: Si sint contrariæ doctorum opiniones, et confessarius credit evidenti se textu vel ratione niti, poenitentem autem dubia, non debet eum absolvere; at si poenitens utitur pari ratione vel fere pari et habet pro se aliquem doctorem clarum, poterit eum absolvere. Addit postea: Cum dubitatur an poenitens hoc facere aut dare debeat, benigniorem opinionem confessarius eligere debet. Et citat Angelum et Sylvestrum.

106. Non negandum cum Croix, l. 6, p. 2, a. 1737, quod si poenitens ostendat se paratum ad sequendum id quod est probabilius vel etiam tutius, tenetur confessarius, per se loquendo, eum dirigere secundum opiniones probabiliores, imo et tutiores; quia, cum id sit majoris perfectionis, tenetur confessarius incumbere majori profectui sui poenitentis. Spectat autem ad prudentiam confessarii videre utrum benignæ an rigidæ sententiæ usus sit profuturus suo poenitenti; licet enim usus benignæ sententiæ nullum morale periculum peccandi involvat, tamen non est omnibus indiscriminatim suadendus. Præsertim dico quod ubi opinio probabilis magis inducit hominem in periculum peccati formalis, omnino tunc suadenda est opinio tutior; imo censeo ad eam suadendam præcipue teneri confessarium, cujus est tamquam medici tutiorem pro suo poenitente curam adhibere.

Et universe, per se loquendo, omnes quidem debemus usum opinionum tutiorum inculcare, sicut et consiliorum; ad ea enim quæ perfectioni repugnant, non possumus sine culpa alios inducere. Verumtamen, sicut usus consiliorum suadendus est, non imperandus, ita et usus sententiarum tutiorum. Imo aliquando sicut usum consiliorum justis de causis dissuademus, prout alicui facile in turpia relabenti, de matrimonio consilium damus: ita alicui qui prævidetur ex usu cujusdam opininis tutioris constitui in facili periculo peccati formalis recte suadebitur usus sentetiæ minus probabilis, qui illius saluti magis expediet: Licet sit tutius (ait Sylvester, v. Confessio) statim, habita commoditate, confiteri quam differre, non tamen tutius est tenere quod sic obligemur, quia viri timorati haberent maximas occasiones peccandi. Hinc ait Gerson, de vita spir., p. 3, lect. 4, coll. 10: Fit ut per tales assertiones publicas nimis duras et strictas, præsertim in non certissimis (nota), nequaquam eruantur homines a luto peccatorum, sed in illud profundius, quia desperatius, demerguntur. Demum quid prodest, imo quid non obest coarctare plus justo mandatum Dei, quod est latum nimis? Quid expedit gravius reddere Christi jugum, quod suave est? Idcirco in praxi confessarius potius debet esse benignus quam

rigidus cum poenitentibus; etenim s. Gregorius naz., orat. 26, hortatur sacerdotes ut cum poenitentibus leniter agant, ex illo Apostoli ad Gal. 6, 1: Instruite in spiritu lenitatis. S. Bernardus, serm. de s. Andr., loquens de confessario dicit: Habeat in voluntate compati et liberare eum, et nitatur aliquid detrahere severitati, imitans dulcedinem Domini sui. Addit, serm. 42 in Cant.: Mallem aliquando tacuisse et dissimulasse quod perperam deprehendi quam ad tantam reprehendisse perniciem. S. Odilo abbas (apud Ribaden., p. 2, die 1 jan.), reprehensus de nimia benignitate ad aliquibus in administrando sacramento Poenitentiæ, respondit: Etiamsi damnandus sim, malo tamen de divina misericordia quam ex dutiria damnari. B. Humbertus dominicanorum generalis, in Gloss. Pro. Const. ord., lit. I, dixit salutem animarum impediri pluries per nimiam austeritatem in opinionibus: Terrentur enim (addit) homines ex hoc in tantum ut salutem negligant; idcirco relaxanda est quantum fieri potest rigidas et austeritas, et agendum benigne, quia sic melius trahuntur ad salutem, cum sententiæ mitiores tenentur. Item s. Antonin. p. 3, tit. 13, c. 1, § 7, dicens ibi attentionem internam non necessario requiri ad satisfaciendum horis canonicis, hanc rationem adducit: Hunc intelectum tenens,

quia benignior est, et quia non debet Ecclesia laqueum injicere. Atque p. 3, tit. 2, de decimis, § 6, disserens an peccent milites per consuetudinem exigentes decimas, dicit opinionem benigniorem removere a periculo peccandi: Et ideo (addit) ad vitandum animæ periculum expresse est amplectenda. Ac propterea Francolinus, de discipl. Poenit., l. 3, refert præfatum s. Antoninum, atque s. Raymundum, s. Nicolaum tolentin., s. Joannem Capistranum etc. fuisse benignissimos in administratione sacramenti Poenitentiæ. Unde immerito et non sine charitatis defectu aliqui dixerunt quod auctores qui in quasdam laxas opiniones inciderunt plausus ambitione ducti id fecerint: cur æquius non debemus dicere quod ipsi, desiderio salutis animarum impulsi, in eas devenerint ut illas a periculo peccatorum averterent tutiusque ducerent ad portum salutis?

107. Propositio 3 dicebat: Generatim, dum probabilitate sive intrinseca sive extrinseca, quantumvis tenui, modo a probabilitatis finibus non exeatur, confisi aliquid agimus, semper prudenter agimus. Dicunt adversarii: quænam est hæc opinio tenuiter probabilis damnata quæ non exit a finibus probabilitatis, nisi opinio minus probabilis in concursu probabilioris? Ergo in hac propositione, arguunt, æquivalenter interdictus est usus opinionis minus probabilis.

108. Sed antequam respondeam rogo: ad quid hæc tam obscura circumductio, cum potuisset pontifex tam facile æquivoca de medio tollere, damnando signanter propositionem quæ tot in authoribus jam tunc temporis inveniebatur expressa, scil. quod liceat sequi probabilem, relicta probabiliori? At revera pontifex minime nostram sententiam damnare aut infirmare voluit, sed potius damnatione illa eam roboravit; quia, proscribendo usum opinionis tenuiter probabilis, verius approbavit usum opinionis solide probabilis. Hinc respondemus 1° quod merito præfata propositio damnata fuit, cum generatim licitum faceret usum opinionis probabilis, quando certum est quod est illicitus in sacramentis conferendis, in pharmacis præbendis, in sententiis proferendis etc. Resp. 2° quod auctores prædictæ propositionis immerito volebant (ut colligitur) quod opinio, quantumvis tenuiter probabilis, adhuc haberet probabilitatem sufficientem ad operandum. Hoc enim sane falsum est: nam ad prudenter agendum omnino requiritur ut opinio qua utimur sit solide probabilis idest gravi fundamento munita. Quapropter sicut homo tenuium virium nequit dici robustus, ita tenuis probabilitas dici gravis et vera. Præterea, esto aliquis intelligat hanc opinionem tenuiter probabilem adhuc gravem probabilitatem

attingere, etsi in infimo probabilitatis gradu, quia tamen hic infimus gradus est valde obscurus et dubius, ideo qui hanc opinionem sequeretur, non haberet ad operandum sufficientem securitatem, sicut contra bene habet qui utitur opinione certe gravi et absolute probabili.

109. Propositio 4 demum dicebat: Ab infidelitate excusabitur infidelis non credens ductus opinione minus probabili. Dicunt igitur: cur in materia fidei probabiliorem opinionem sequi tenemur, e non in præceptis divinis? Forte ne opera bona non sunt etiam, ut fides, necessaria ad salutem? Sed breviter respondeo 1° Falsum est suppositum quod qui habet opinionem probabiliorem quod nostra religio sit unice vera possit unquam habere opinionem solide probabilem de suæ sectæ veritate. resp. 2° Jam supra declaratum est quod, ubi agitur de rebus necessariis necessitate medii ad salutem, non solum prohibemur uti opinione minus probabili sed etiam probabiliori et probabilissima; quia in his omnino tenemur sequi non solum probabiliorem sed etiam tutiorem. Et quæ res magis necessaria ad salutem quam professio nostræ catholicæ fidei, quæ inter sua dogmata docet eam esse unce veram? Unde cuique patet lex divina obligans ad amplectendam religionem quæ tutior est. Tanto magis quia

infidelis, licet sua secta appareret ei probabilior, si debitam diligentiam adhibebit, lumenque necessarium convenienter a Deo postulabit, profecto nostræ veræ religionis certam obtinebit notitiam, qua nixus et divino lumine adjutus, deinde assensum veræ fidei præstabit. Cur autem opinio probabilis, sicut in aliis materiis, non sufficiat in materia fidei, ratio specialissima est, quia in illis aliis, si forte opinio probabilis invenitur a parte rei, aliena a veritate, secundum eam operari nullum erit præjudicium: nam peccatum materiale, etiamsi adsit, ad culpam (ut diximus) non imputatur; in materia autem fidei, si opinio probabilis falsa fuerit, qui eam contra veritatem sectatur, extra salutis viam incedet necessario damnandus, sicque ob tale periculum salutis peccat sine dubio qui illam sequitur.

110. Ex his omnibus infertur quod si Ecclesia prohibuit posse sequi opinione probabilem in materia fidei, sacramentorum, judiciorum etc., et proscripsit usum opnionis tenuiter probabilis; ergo de facto non obscure declaravit usum opinionis graviter probabilis licitum quidem esse in aliis materiis. Dices: Ecclesia illum tolerat, non approbat. Sed contra hoc valent ea quæ sub initium attulimus, n. 10, et præsertim id quod dicit s. Augustinus, epist. 119, ubi:

Ecclesia Dei multa tolerat, et tamen quæ contra fidem sunt vel bonam vitam nec approbat nec tacet. Valet etiam id quod ait s. Th., quodl. 3, a. 15, dicens: Illud quod vergit in commune periculum, non est ab Ecclesia sustinendum. Sed Ecclesia sustinet ut aliqui communiter habeant duas præbedas; ergo in hoc non est periculum peccati mortalis. At quid magis vergeret in commune periculum animarum quam libertas sequendi opiniones minus probabiles, si hoc a divina lege esset prohibitum, et Ecclesia toleraret?