§ V - Exponitur quinta ratio: Quia obligatio sequendi probabiliora, si adesset, esset humanis viribus impar.

47. Si adesset lex sequendi opiniones probabiliores, utique adesset necessario simul obligatio opiniones probabiliores inquirendi, ut bene arguunt Suar., Sanch., Laym., Terillus et alii. Imo teneremur inquirere in opinionibus minus tutis illam notabilem præponderantiam quam aliqui ex adversariis amplius exigunt: unde teneremur (ut recte ait Sanch., l. 1, c. 9, n. 14) prius perpendere omnes rationes intrinsecas cujusque opinionis; item conferre auctoritates doctorum

inter se diversas; item conferre rationes nobis probabiliores cum auctoritatibus aliorum; quandoque enim aliorum auctoritas propriæ rationi præferri debet, ut dicit d. Thomas, 2 2, quæst. 4, art. 8, ubi: Aliquis parvæ scientiæ magis certificatur de eo quod audit ab aliquo scientifico quam de eo quod sibi secundum suam rationem videtur. Et sic deinde omnia hæc librando, nempe rationes et auctoritates, formare deberemus judicium certum, hunc vel illam opinionem esse nobis probabiliorem et tutam. At quis non videt hoc esse onus moraliter intolerabile, utpote innumeris scrupulis, perplexitatibus et periculis errandi obnoxium? Ac proinde non præsumitur benignissimus Deus, cujus misericordia superexaltat judicium, tantum pondus nobis imponere voluisse, moraliter impossibile ad portandum. Dicitur impossibile; nam sapienter ait d. Antonin., p. 1, tit. 1, c. 10, § 10, reg. 7, loquens equidem de delectu opinionum: Non solum autem dicitur impossibile quod absolute non est possibile, sed etiam videtur interpretandum secundum virtutem epikejæ in lege nova esse impossibile quod vix est possibile, utpote (nota) nimiam habens difficultatem. Alias quomodo salvaretur illud: onus meum leve? Hinc p. Suarez, in 12, tr. 3, d. 12, se. 6, dicit: Quotiescumque opnio probabilis est, potest aliquis

formare conscientiam certam, conformem tali opinioni. Præter aa. citatos, favent Navarrus, Sylvest., Angel. Significat Antonin., p. 1, tit. 3, c. 10. Ratio est, quia esset intolerabile onus, obligare homines ad conferendas singulas opiniones. Ad hoc etiam facit illud: Noli esse justus multum, neque plus sapiens quam necesse est, ne obstupescas. Eccl. 7, 17. Recte ait Malderus: Si ad operandum probabilitas non sufficeret, sed certitudo requireretur, homo quidem obstupesceret in mille angustias, perplexitates et formidines implicatus, et sic plura bona opera omitteret. Revera enim maxima pars confessariorum et doctorum utiqe absterrentur ab excipiendis confessionibus, a præbendis consiliis, a docendo, a scribendo. Hinc fit quod sectatores rigidæ sententiæ difficulter se adducent ad confessiones audiendas; quia vel deberent poenitentes dirigere juxa sententias semper tutiores,et huic oneri velle omnes subjicere sibimet videtur nimis durum et intolerabile; vel juxta opiniones et probabiliores: et quia difficulter valent discernere quæ sint ita probabiliores ut tute eas sequi possint, ideo, ut ab hujusmodi angustiis se eximant, ab audiendis confessionibus se abstinent.

48. Dicit Mercorus quod si homines tenerentur ad hoc onus exquirendi opiniones

probabiliores, non dubitaret concedere non adesse obligationem probabiliores amplectendi, sed potius benigna sequenda esset sententia; sed hoc (ut ait) non accidit, quia hujusmodi obligatio non adest indagandi probabiliora, sed tantum eligendi opiniones quæ nobis præsto probabiliores videntur: hoc autem (dicit) non est onus intolerabile. Sed hoc Mercori confugium omni videtur probabilitate carere: et si quis probabiliorista se gereret juxta hanc Mercori doctrinam, nescio quomodo tuta conscientia posset operari; etenim, ut omnes docent cum d. Thoma, qui tenetur ad finem tenetur ad media: si ergo non possumus sequi opinionem minus aut æque probabilem pro libertate in concursu probabilioris, tenemur sane debitam adhibere diligentiam ut certi reddamur quod illa opinio sit vere probabilior; alias certo exponimur periculo peccandi, sequendo opinionem non probabiliorem, dum ignorantia eo casu studio vinci potest. Sicut igitur, juxta Mercori sensum, peccat qui sequitur minus probabilem, ita etiam peccat qui se exponit periculo eam sequendi. Quod autem fiamus certi quod aliqua opinio minus tuta sit vere probabilior vel habeat requisitam præponderantiam, hoc est moraliter impossibile: vel enim præponderantia illa est parva, et quis securus erit opinionem

esse vere probabiliorem? Cum enim excessus sit modicus, difficile potest certo percipi: aut præponderantia est magna, et quis judicare poterit eam pertingere ad sufficientem mensuram, ita ut opinio tutior certo judicetur falsa aut saltem tenuiter probabilis? Et sic semper cum dubio practico agere deberemus; a quo ut redderemur immunes, opus nobis esset semper eligere sententias vel tutiores vel undique moraliter certas, quarum oppositæ nobis essent omnino falsæ. Hæc autem omnia quæ valde animum vexant fautorum rigidæ sententiæ, efficiunt ut ipsi, eo quod ab hujusmodi hæsitationibus satis se extricare nequeunt, ut plurimum in rigidum tutiorismum se conjuciunt, et ita sibi et aliis reddunt intolerabile jugum divinæ legis, quod Christus Dominus dixit esse leve et suave. Audiamus magnum Gersonem, qui, de vita spir., lect. 4, sic loquitur: Doctores theologi non debent esse faciles ad asserendum aliqua esse peccata mortalia ubi non sunt (nota) certissimi de re; nam per ejusmodi assertiones voluntarias, rigidas, duras et nimis strictas in rebus universis nequaquam eruuntur homines a luto peccatorum, sed in illud profundius, quia desperatius, demerguntur. Addit demum: Quid prodest, imo quid non obstat coarctare plus justo mandatum Dei, quod est latum nimis?

Quid expedit gravius reddere illud Christi jugum quod suave est et onus leve? Hinc ven. p. Paulus Segneri (qui ob vitæ sanctitatem quanto merito fuerit apud Deum satis historia ejus gestorum testatur) scribit quod si ipse putasset non posse sequi opiniones minus tutas, nisi essent probabiliores, nescisset modum quo salvus fieri potuisset. Sic enim dicebat: vel teneor sequi probabiliores in se, et tunc quando sciam quæ opinio sit vere probabilior tot in casibus ubi graves occurrunt rationes et auctoritates hinc inde oppositæ? Vel probabiliores mihi; et angustia augeretur, nam sæpe mihi oporteret judicare meam opinionem esse probabiliorem contra aliam plurium sapientium sententiam; et tunc quis me tutum reddet quod mea opinio sit certe probabilior, et probabilior cum illa notabili præponderantia quam aliqui ex contrariis requirunt? Quomodo certus fiam quod ipse rationes oppositas bene intellexerim et bene solverim? Quod dictamen conscientiæ quod mihi formavi sit satis certum et tutum? Quod hallucinatus non fuerim a proprio sensu, ita ut, si errem, error meus sit vere invincibilis et inculpabilis?

49. Et revera, quod in opinionibus maximam partem sibi sensus proprius sive passio vindicet, et non ratio, passim accidit doctis et indoctis; immo sæpius evenit doctis, quia

facilius est rationes invenire ad sibi suadendum quod veritas sit ex ea parte in quam magis a passione feruntur: Unusquisque faciliter credit quod appetit, dicit s. Thomas. Considera scotisticam scholam a tot sæculis thomisticæ oppositam; per hæc tempora nullum legimus aut ex fratribus minoribus doctrinis ordinis prædicatorum adhæsisse, nec quemquam ex istis adhæsisse illis. Et tamen, si franciscanus aliquis elegisset s. Dominici religionem, nonne certe manibus et pedibus Scoto adversaretur? Et converso, si quis dominicanus ordinem minorum introisset, nonne doctrinæ s. Thomæ absolute se opponeret? Peto: in istis quid prævalet? sensus, an ratio? non quidem ratio, quia qui nunc existimat probabiliorem sententiam suæ scholæ, si esset alterius, illam minus probabilem profecto putaret. Denique, dato quod quis nulla irretitus sit passione, quis securitatem ei præbebit quod sufficientem diligentiam jam adhibuerit ad sententiam probabiliorem inveniendam? Et nonne magnæ istæ essent angustiæ quæ vitam redderent miserrimam, legem durissimam et pericula peccandi facillima?

50. Illi autem periculo in quo sunt probabilioristæ, ut vidimus, non se exponunt qui sequuntur opinonem certo probabilem, licet minus; quia, postquam ipsi certi sint

facti de probabilitate opinionis, non tenentur majorem adhibere diligentiam: quando enim opinio aliqua nititur gravi et certo fundamento, non adest amplius moralis sive prudens spes inveniendi veritatem certam; et ideo si falluntur, invincibiliter falluntur. Hinc recte infertur quod licet sententia rigida videatur per se tutior, revera tamen tutior est benigna; quia rigida majus affert periculum peccandi formaliter, dum benigna magis periculum affert tantum materialiter peccandi; et hoc dato etiam quod qui utitur opinione probabili lædat materialiter legem, si forte lex adsit, quod jam ostendimus (supra, cap. II, § I, objiect. I) omnino esse negandum; quia lex, ut diximus, non comprehendit qui prudenter agunt. Sed dato (inquam) etiam hoc periculo peccandi materialiter, ab illo non tenemur averti postquam veritatem inquirere studuimus et non potuimus invenire; tunc enim ignorantia, cum sit invincibilis, est equidem etiam inculpabilis, dum peccatum invincibiliter ignoratum non imputatur ad culpam, ut fuse videbimus infra, cap. III, § I, n. 61.

51. Sed dicunt adversarii: nos securius salutem nostram facimus, cum nulli periculo exponamur. Utinam sic esset! Illud scio quod ex d. Thoma docet d. Antonin., p. 2, tit. 1, c. 11, § 28, nimirum peccare doctorem qui

damnat de mortali aliquam opinionem quæ non est contra auctoritatem expressam Scripturæ vel Ecclesiæ vel contra evidentem rationem, quia animas periculo damnationis exponit: Nam (inquit) si determinetur quod sit ibi mortale, et non sit, peccabit contra faciens; quia omne quod est contra conscientiam ædificat ad gehennam. Item, ut mox supra vidimus, ait Gerson doctores non debere aliquid damnare de mortali ubi non sunt certissimi de re; nam per ejusmodi assertiones rigidas homines in lutum peccatorum profundius demerguntur. Item in constit. pp. prædic. dicitur relaxanda esse quantum fieri potest rigidas in opinionibus; terrentur enim homines ex hoc in tantum ut salutem propriam negligant. Hinc Terillus, q. 31, n. 12, non dubitat asserere (et non immerito) quod cum opinio rigida, sumta pro conscientiæ regula, sit opinio animarum saluti valde noxia, suadere illam ut regulam est per se et ex objecto peccatum grave, quia suadere rem valde noxiam (maxime si sit universalis) charitati graviter repugnat. Cæterum, magna mihi esset angustia et timor peccandi, si omnes quorum confessione exciperem, sive validiores spiritu sive debiliores essent, obstringere vellem ad non utendum nisi opinionibus (cum sunt minus tutæ) quæ certe essent probabiliores, imo valde excedenter

probabiliores, ut aliqui autumant. Tanto magis periculum animæ vererer, si poenitentem qui mihi confessus esset peccata sua sine absolutione dimitterem eo quod sequi vellet opinionem graviter probabilem, quia opposita esset mihi probabilior. Item si poenitentem qui est in bona fide monerem (ut nonnulli adversariorum contendunt faciendum) de aliqua malitia illi incognita, præter necessaria ad salutem, etiamsi præviderem monitionem illi obfuturam, ita ut eum injicerem in statum peccati formalis. Nescio igitur, inquam, an ob hæc et alia quæ fautores rigidæ sententiæ pro regulis sibi statuunt, nullum periculum salutis incurrant. P. Constantinus Roncaglia, vir doctrina et eruditione satis notus, fatetur in sua theol. mor., tract. I, c. 2, reg. in prax., se aliqando secutum fuisse rigidam sententiam, eamque docuisse per plures annos. At experimento vidi (sic addit) nihil ad praxim deservire; quis et enim vel studendo, et præcipue dum audit confessiones, potest omnia momenta utriusque partis librare et inde definire, hoc est minus probabile, hoc est probabilius? Hoc esset onus intolerabile. Satis mihi fuit in praxi sequi sententias quas rationabili fundamento innixas putavit, et ita credidi satisfecisse meæ conscientæ, absque eo quod me judicem constituerem inter minus probabilem et magis probabilem.