§ VI - Exponitur sexta ratio: Quia sententia benigna est probabilior, imo probabilissima.

52. Etiamsi concedatur quod adsit lex vetans usum opinionis minus tutæ, nisi sit probabilior vel etiam cum magna præponderantia, ut aliqui ex recentioribus contendunt, dicimus quod nostra sententia, nempe quod liceat sequi opinionem probabilem pro libertate, relicta probabiliori, est longe probabilior sive probabilissima, imo moraliter seu lato modo certa. Id patet ex argumentis supra expositis, scilicet (ut paucis omnis prædicta perstringam) 1° quia in dubio legis possidet libertas; 2° quia lex, nisi certe sit promulgata, non obligat; 3° quia alias magna intercederet difformitas in observantia legis; 4° quia alias perturbaretur ordo obedientiæ; 5° quia obligatio sequendi probabiliora esset humanis viribus impar. Adde his potissimum argumentum sub initium propositum, in cap. I, n. 9, nimirum quod si sententia benigna fuisset falsa, minime quidem communiter a doctoribus undique fuisset recepta (ut revera recepta fuit), aut saltem Ecclesia eam non tolerasset, permittendo quod animæ communiter per hanc perditionis viam (ut adversarii clamitant) a talibus cæcis ducibus

deceptæ incederent. Hæc argumenta singula quidem valent moralem certitudinem nostræ sententiæ ostendere, tanto magis simul conjuncta. Ad formandam enim certitudinem moralem alicujus sententiæ non requiritur ut auctores oppositam tenentes omni ratione adhuc levi careant, sed sufficit si sententia illa, omnibus perpensis, ita vera appareat ut contrariæ vix supersit apparentia veritatis, vel ut contraria non videatur satis probabilis. Porr certitudo aliquando non resultat ex uno principio convincente, sed ex pluribus conjecturis gravibus et verisimilibus quæ ad idem conferunt, ut docet s. Antonin., p. 2, tit. 3, c. 3, his verbis: Certitudo moralis non resultat ex evidentia demonstrationis, sed ex probabilibus conjecturis grossis et figurabilibus magis ad unam partem quam ad aliam se habentibus; dicitur autem probabile quod pluribus et maxime sapientibus apparet verum. Idem dicit Gerson, de contr., p. 2, prop. 12, ubi: Probabilis certitudo sufficit in moralibus, ut non exponat quis se periculo, ut dicunt doctores de celebrante missam, ubi requiritur status gratiæ quod sufficit ad hoc probabilis conjectura; quia certitudo alia citra revelationem non habetur in moralibus: quæ certitudo non removet in una parte omnem probabilitatem vel opinionem alterius partis, licet magis declinet ad

istam quam ad aliam quod sufficit. Idem fere iisdem verbis concludit Nider, in consolat., c. 13. Idem ait Sylvester, v. Opinio, q. 1: In moralibus sufficit certitudo ex probabilibus. Idem ex recentioribus Natalis Alexander, thel. mor., l. 3, de pecc., reg. 18, ubi: Præsumtio vehemens pro certitudine habenda est. Idem Fagnanus, in c. Innitaris, de const., dicit: Et si argumenta seorsim sumta non concludant omnino sed sint tantum probabilia, tamen, si simul jungantur et sint multi ponderis, sunt apta generare moralem certitudinem, ut virtus apprehensiva concipiat absque ulla formidine rem ita esse.

53.Si ergo licitum est juxta eosdem adversarios operari cum opinione probabiliori, sane licitus erit usus sententiæ benignæ, quæ ex omnibus prædictis non solum est probabilior sed etiam moraliter certa; saltem est longe probabilior sive probabilissima, cum qua certe licet operari, ut constat ex prop. 3 damnata ab Alexandro VIII: Non licet sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam. Cum autem hoc judicium, quod aliqui ex nostris auctoribus appellant reflexum, non sit aliud quam applicatio principii generalis ad casus particulares evidenter in eo comprehensos, nescio quomodo contrarii, concesso principio universali, possint

in dubium revocare an sit licitum cum tali judicio operari. Si enim mihi concesseris v. gr. legem dubiam non obligare, posito quod in hoc contractu non adsit lex certa, non poteris dicere ad illam legem me teneri. Unde cm ad constituendam legem dubiam sufficiat vera probabilitas in contrarium, ut supra evidenter ostendimus, sequitur quod, etiamsi opinio pro lege sit probabilior, possum habere judicium certum sive probabilissimum quod liceat mihi secundum probabilem operari, dato quod probabilissimum judicium habeam quod lex dubia non obliget. Alioquin, si ad operandum necesse esset habere judicium directe probabilius de veritate rei, subditus non posset superiori obedire, nisi certo sibi suaderet opinionem de re præcepta esse directe probabiliorem; sed hoc subversionem induceret totius obedientiæ, ut vidimus cap. II, § IV, ex n. 45, et esset contra communem sententiam Patrum et theologorum. Sic pariter alias vassallus non posset suo principi parere militando, nisi probabilius censeret bellum esse justum; sed hoc esset contra doctrinam d. Angustini, qui docet ei sufficere ad obediendum quod nesciat bellum esse certe injustum.

54. Sed dices: si per judicium directum aliqua opinio et minus probabilis, quomodo per judicium quod dicunt reflexum potest

evadere probabilior? Sed omnino semper (ut pluries repetivimus) distinguere oportet opinionem ab usu opinionis. Aliud est enim quærere an hæc opinio in casu particulari sit minus vel magis probabilis, aliud an liceat hac opinione uti. Unde minime nos dicimus quod opinio aliqua juxta judicium directum sit minus probabilis, et juxta reflexum sit probabilior, sed asserimus quod illa juxta directum de veritate rei erit minus probabilis, juxta autem reflexum de honestate actionis, usus illius opinionis erit probabilius licitus. Et sic respondetur ad aliam objectionem quam faciunt, nempe quod cum sit obligatio sectandi veritatem, tenemur sequi quod verisimilius nobis videtur. Nam, ut supra diximus, duæ veritates omnino sunt distinguendæ: veritas opinionis et veritas honestatis quoad usum opinionis. Tenemur utique sectari quod verisimilis apparet circa veritatem honestatis usus, non autem semper quod apparet verisimilius circa veritatem opinionis: unde bene potest haberi formido de rei veritate et certitudo de honestate actionis; quia pluries, esto lex probabilius videatur adesse, tamen probabilius erit eam non obligare, et ex eo formamus practicum judicium moraliter certum de licito. Quare non est idem facere contra conscientiam seu dictamen honestatis ac facere contra id quod

speculative verisimilius apparet: Facere contra conscientiam (iniquit Sotus, in 4, d. 18, q. 2, a. 5 in fin., § At vero) non est facere contra speculativam scientiam, sed contra id quod qui operatur putat licitum esse facere.

55.Sed quomodo de eodem objecto poterit haberi formido et certitudo? Erras dicendo de eodem objecto: nam in nostro casu formido respicit unum objectum, certitudo aliud. Formido respicit veritiatem opinionis, certitudo honestatem usus illius: hinc bene potest quis esse dubius an hic contractus sit usurarius, et contra certus esse moraliter licere illum inire ex rationibus reflexis supra declaratis, quæ fundant certitudinem moralis honestatis; cum certe prudenter agat qui ducitur sententia moraliter certa aut saltem probabilissima. Quapropter merito ait Terillus, q. 23, n. 142, quod, spectatis rationibus nostræ sententiæ, dicere quod sit illicitum operari cum opinione certo et graviter probabili in concursu probabilioris, vix aut ne vix quidem est probabile; et e converso sententia benigna est moraliter certa vel saltem probabilissima. Cæterum, ut adversarii desinant hoc nomen judicii reflexi exprobrare, dicimus et patet quod argumenta quæ probant nostram sententiam, omnia, non reflexe, sed directe illam probant, nempe quod

liceat sequi opinionem vere probabilem in concursu probabilioris.