Status ecclesiarum et locorum piorum.

Capitulum hujusce cathedralis ex triginta et uno capitularibus assurgitur, rocheto et cappa magna decoratis, ex quibus quinque

existunt dignitates, nempe archidiaconus, decanus, duo primicerii et thesaurarius; et dignitates praefatae et canonici, paucis exceptis, praebendas habent a massa communi separatas, inserviunt choro alternis tamen hebdomadibus, omesque insimul diebus dominicis et festis et adventus et quadragesimae temporibus, et de dicta communi massa lucrantur praesentes et punctuantur absentes, vigetque laudabilis consuetudo ut omnes capitulares sint presbyteri. Poenitentiarii munus exercetur a decano, cui dignitati est adnexa poenitentiaria, idemque praesto est ad sacramentales confessiones audiendas pro opportunitate fidelium, juxta sacrorum canonum dispositionem. Adest pariter canonicus theologus, qui statis temporibus et diebus ad episcopi praescriptum Sacrae Scripturae lectiones persolvit. Memoratis canonicis accessere quatuordecim cappellani chorales, qui etiam alternative in hebdomada insimul cum canonicis choro et ecclesiae inserviunt. Quotidie a capitularibus fit satis oneri missae pro benefactoribus. Denique, ejusdem cathedralis servitio sunt etiam sacrista et quatuor clerici, qui quinquaginta explent inservientium numerum.

Praeter cathedralem ecclesiam adsunt duae vicariae perpetuae in civitate, quibus praesunt respectivi vicarii cum cura animarum quoad designatos limites, quorum unus est proprius ipsius cathedralis, in qua sacramenta administrat ceteraque munia ad curam animarum pertinentia explet, cum ecclesiam separatam non habeat; convenitque alter in eadem cathedrali ad sacramenta et sacramentalia exercenda, nec non excipiendas sacramentales confessiones, ut[i]turque propria ecclesia sub titulo S. Mariae de Monte Carmelo, intra moenia dictae civitatis existente, tantummodo pro sacrificio missae diebus dominicis et festivis ac evangelii explanatione. Praefatae duae vicariae perpetuae, etsi in vacatione conferuntur praevia nominatione capituli dictae cathedralis, penes quod annis jam actis erat omnis pene animarum cura, sunt tamen subjectae regulae reservationis mensium, quoad eorum collationem ⁹⁶.

In uno ex casalibus dictae civitatis, duobus fere milliaribus ab eadem procul, extabat tantummodo vicaria perpetua S. Thomae Aquinatis in montano loco exstructa quaeque maximam curae extensionem continebat, intra cujus limites varios dissitos hinc inde pagos complectens, ex quo non sine maximo incommodo poterant parochiani eandem adire ad divinum verbum audiendum ac sacramenta percipienda, et multo minus senes necnon puellae et rudes ad se reddendos in rudimentis fidei instructos, nec vicarius curatus

praesto necessitati animarum parochianorum occurrere; quocirca meus decessor bonae memoriae episcopus Gaeta duas alias vicarias curatas, ad mentem Sacri Concilii Tridentini⁹⁷, in locis aptioribus intra fines dictae vicariae S. Thomae erexit cum unione aliquorum beneficiorum simplicium, unam sub titulo S. Petri a Romagnano, alteram vero S. Michaelis Archangeli, sed minime eorum effectum habuere, quia ecclesiae ad tale salutare opus designatae reaptatione magna indigebant, quemadmodum debito ornatu ac integra suppellectile sacra; cui tam opportuno dignoque operi jam manus festine porrexi ad illud perficiendum, divinae providentiae ope fretus, reaptando ecclesiam S. Petri et illam S. Michaelis Archangeli a fundamentis jam excitatam ad perfectionem reducendo, ac ex paucis earum reditibus actu existentibus eas moderata supellectile instruere curavi, deputando in ecclesiis praefatis vicarios curatos, praevia nominatione capituli hujusque cathedralis ad quod pertinet, ad instar vicariae curatae S. Thomae, in qua, quoties casus vacationis occurrerit, cum nominatione ipsius capituli et approbatione episcopi providetur de vicario curato, et in praebendatis duabus vicariis noviter erectis jam, Deo favente, explanatur diebus festis evangelium ac parantur sacramenta, ubi confluunt cum eorum commodo parochiani ad ipsa percipenda aliaque pietatis opera exercenda. At, cum mediis memoratis duabus vicariis, ut supra, erectis non fuerit satis consultum necessitati cunctarum animarum curae vicariae S. Thomae addictarum, ob alias villas et pagos ab ea duobus et fere tribus milliaribus semotos habentes ac etiam viarum asperitatem, praesertim hyemis tempore, maximamque ex hoc patiebantur eorum parochiani difficultatem adeundi dictam vicariam S. Thomae, ideoque pari cura tertiam vicarim curatam sub titulo Sanctissimae Annunciationis, in ecclesia sub eadem invocatione in loco apto constructa de jurepatronato universitatis hujusce civitatis, cum consensu ejusdem, praevio publico civium consilio, erexi cum unione redituum aliquorum beneficiorum simplicium pro tempore vacandorum, in qua actu quoque sacramenta administrantur a vicario curato, media etiam nominatione capituli a me approbata. In enunciatis omnibus vicariis perpetuis adimpletur, diebus dominicis et festis cujuslibet anni, onus celebrandi missam pro populo.

In affata ecclesia Sanctissimae Annunciationisde jurepatronatu dictae universitatis, ubi novam erexi parochiam, sexdecim exstant cappellani perpetui per laicos oeconomos, a quibus gubernatur dicta ecclesia, eligendi et per episcopum pro tempore confirmandi, qui quotidie

obligationi sunt obstricti faciendi satis missarum planarum et anniversariorum oneri ad tabellarum formam, et psallendi in choro juxta fundationis leges, diebus nedum festis, verum etiam ferialibus.

Praeter praelaudatas parochiales in eadem civitate ejusque pagis existentes, extant in civitate praefata laicorum confraternitates numero novem peculiaribus vestibus interdistinctae, quarum duae propria gaudent ecclesia, una nimirum sub invocatione S. Mariae Gratiarum, altera Beatae Mariae Septem Dolorum in ecclesia S. Angeli de Munculanis erecta; reliquae vero sub respectivis invocationibus, et praesertim illa Sanctissimi Corporis Christi, constructas habent cappellas in cathedrali praelaudata, ac pariter in enunciata ecclesia Sanctissimae Annunciationis, quemadmodum in illa Patrum Minorum Conventualium S. Francisci, eorumque sodales publicis intersunt processionibus, cunctique singulis diebus festis in praedicta ecclesia S. Angeli de Munculanis conveniunt, sub disciplina directoris spiritualis ab episcopo deputati, ad varia pietatis opera exercenda.

Suntque quoque quamplurimae rurales ecclesiae ad villicorum commodum in toto civitatis ac etiam dioecesis territorio constructae, in quibus diebus festis sacrosanctum peragitur sacrificium, et unicuique inservit eremita solitariam vitam ac saeculi voluptatibus semotam ducere exoptans, ab episcopo, habita prius de bonis ejus vita fama et moribus certitudine, selectus, ab oculis tamen vicinioris parochi et vicarii foranei respective locorum dicecesis non subductus; et qui[sque] eorum in festivitate S. Mennae Anachoretae ad cathedralem confluit ecclesiam, testimonium suorum operum redditurus, et se sacra synaxi refecturum.

Inter loca pia dictae civitatis, duo numerantur tantummodo montes in pauperum levamen erecti sub titulo S. Annae, quorum unus nominatur delli pegni, ejusque oeconomus a capitulo dictae cathedralis de ejus gremio quotannis creatur; alter vero maritagiorum, cujus redditus ducatorum octoginta circiter annuatim administrantur a canonico primicerio affatae cathedralis, cui incumbit onus quolibet anno distribuendi quinque maritagia puellis civibus pauperibus, honestatem tamen servantibus.

Erant annis jam actis erecti duo alii montes ad pauperum quoque aegestatem sublevandam, unus frumentarius ex proprio aerea bonae memoriae episcopo Gaeta, qui ducenta dumtaxat attingebat modia, alter vero sub titulo Pietatis, cujus administrator eligebatur ab universitate hujusce civitatis et ab episcopo confirmabatur, modo tamen omnino dimissi.

Seminarium, episcopio adhaerens, ampliori et meliori forma

fere ab imis fundamentis modo construitur, erogatis hucusque quinque mille aureis circiter monetae hujus Regni, ac paucorum annorum curriculo, Deo adjuvante,arbitror hoc opus insigne ad perfectionem reduci pro majori convictorum commodo, commorantibusm interim ipsis in quibusdam episcopalibus aedibus ad instar seminarii redactis ac a mea meaeque familiae habitatione omnino separatis⁹⁸; ipsisque convictoribus septuaginta numero circiter, praevio examine ex civitate et dioecesi collectis, praesunt variarum facultatum selecti magistri ad illos reddendos quoad ecclesiasticam disciplinam scientiasque praesertim theologiae scholasticae, dogmaticae et moralis bene instructos; habetque redditus annuos ducatorum mille et bis centum monetae hujus Regni,praeter convictorum solutiones tertiatim persolvendas.

Ad seminarium praelaudatum inopinate multoties accedere non omitto, tanquam pater familias rationem requirens quoad oeconomicum ipsius statum, scientiarum profectum, constitutionum sive regularum observantiam, ut in ecclesiastica disciplina convictores instruantur, peculiari investigans modo an sit spes fructum habendi temporibus suis, ac, cum consilio duorum canonicorum a me electorum, quae necessaria et magis utilia existimantur pro bono regimine statuo; necnon scholasticis et dogmaticis conclusionibus saepe saepius ab iisdem habitis interesse non dedignor.

Plurima numerantur in civitate et dioecesi regularium monasteria: nimirum duo in civitate praefata, unum S. Francisci Minorum Conventualium debita familia oneratum, alterum vero S. Joannis de Deo, cui est adnexum et incorporatum nosocomium in fundo mensae episcopalis constructum et episcopo media bulla felicis recordationis PP. Gregorii IX reservatum et omnino prcesertim quoad visitationem subjectum, ejusque cura demandata videtur Fratribus Hospitalitatis S. Joannis de Deo, inibique exstat altare erectum et diebus signanter festis ad infirmorum commodum sacrosanctum missae sacrificium minime intermittitur.

Exstatque in civitate praefata conservatorium S. Mariae Constantinopolitanae, mei regiminis tempore ad perfectionem reductum cum necessariis mansionibus et officinis ad formam dispositis insimul cum ecclesia ei adjacente excitata, pluribus ad tale opus perficiendum ex ejusdem conservatorii reditibus supra vires erogatiscentenis aureis, puellas tamen hactenus non claudens, cum paulo ante extabat jam imperfectum⁹⁹. Illud tamen restat, et quidem

non parvi negotii, ut Sacra Congregatio Episcoporum et Regularium assensum et beneplacitum super petita adnexatione redituum quorundam piorum locorum hujusce civitatis impartiatur, cum annui reditus memorati conservatorii actu existentes ex seipsis haud respondeant oneribus supportandis, quemadmodum licentiam pro ingressu sororum monialium ac reducendi illud in clausuram sub regula ab ipsa Sacra Congregatione approbanda ad preces universitatis civitatis memoratae eidem Sacrae Congregationi jam  porrectas elargiatur. Quae quidem res maximo totius populi desiderio exspectatur, et sicut speratur quam citius, favente Deo, ita pari omnium gaudio ex animo exciperetur.

Sicuti civitas praedicta duobus tantummodo regularium monasteriis supraenunciatis decoratur, ita dioecesis ipsorum pluribus, porro numero undecim, nimirum quinque in insigni oppido Argentii, quorum primum est Ordinis S. Augustini intra moenia existens, secundum Congregationis Montis Virginis cum proprio abate, tertium Ordinis Praedicatorum, quartum Carmelitarum et tandem Cappuccinorum. Quatuor vero exstant in civitate Ayrolae, scilicet Congregationis Olivetanae et Montis Virginis cum respectivis abatibus, et Ordinis Praedicatorum, et denique Patrum Strictioris Observantiae Discalceatorum S. Francisci. Estque unum regularium monasterium in oppido Duratiani Ordinis Praedicatorum Provinciae Utriusque Lombardiae, ac ulterius aliud in oppido Arpadii Patrum Minorum S. Francisci de Observantia. Omnia memorata monasteria sub materiali clausura et onerata debita familia ab episcopali jurisdictione immunia, excepto illo Carmelitarum omnino subiecto, cujus familia vix quatuor pertingit. Omnibus praefatis observantius laudo Discalceatorum Ordinis.

Duobus sororum monialium monasteriis episcopo subjectis et totidem puellarum conservatoriis, quibus civitas destituitur dioecesis decoratur: duo sunt in citato oppido Argentii, unum monialium monasterium Sanctissimae Annuntiationis sub regula Canonicorum Lateranensium, et alterum conservatorium ad instar clausurae cum ecclesia adjacente S. Philippi Nerii, in quo virgines viginti tres degunt sub habitu et regula Patrum Servitarum Passionis Deiparae, sub omnimoda episcopi jurisdictione. Alterum monasterium exstat in affata civitate Ayrolae sub regula Tertii Ordinis seu S. Elisabeth, et denique puellarum conservatorium in oppido Fraxii cum ecclesia cohaerente sub regula Venerabilis Mariae Seraphinae de Deo sub regia protectione, omnibus tamen monialibus et puellis praefatis religiose viventibus suasque constitutiones servantibus, ac pro majori regulari observantia aliqua addere, mediis propriis,

minime praetermisi. Clausura dictorum monasteriorum inviolate custoditur et redditus eorundem fideliter administrantur, implicatis dotibus in bonorum stabilium frugiferorum vel annuorum reddituum emptionem.

Tres numerantur in dioecesi collegiatae ecclesiae: duae insignes, una in oppido Argentii sub titulo S. Andreae Apostoli, quae viginti canonicis componitur; altera in illo Arpadii, antiquior supradicta, numerum quinque canonicorum non excedens, in qua duae sunt dumtaxat dignitates, prima archipresbyter, secunda vero primicerius, et omnino desunt praebendae viviturque ex massa communi vulgo grossa [dicta] quam maxime tenue, temporum injuria sic diminuta, et incessanter divina persolvitur psalmodia. In illa vero Argentii quatuor exstant dignitates, et prima recensetur archipresbyter, secunda primicerius, tertia theologus cum onere statis temporibus Sacrae Scripturae lectionem explanandi, postremo thesaurarius: hae dignitates tantummodo potiuntur praebendis a massa separatis,  et insimul cum canonicis alternis hebdomadibus inserviunt choro et ecclesiae, omnesque ipsarum collegiatarum canonici sunt mozzetta insigniti, et in vacationibus subduntur regulae reservatioriae mensium. Est et alia collegiata in terra Fraxii, triginta habens canonicos pari mozzetta insignitos, cujus caput est archipresbyter, et percipiunt tenues annuos redditus ex massa communi ad summam usque ducatorum decem et octo monetae hujus Regni ascendentes, inserviuntque choro alternis hebdomadibus.

Praeter enunciatas collegiatas ecclesias, in hujusce dioecesis locis, nimirum in affato oppido Fraxii, in alio Duratiani, in civitate Ayrolae ac in illo Vallis reperiuntur erectae praesbyteriales ecclesiae, ultra tres alias jam enuntiatas in castris Balneoli, Ducentae et Cancelli, cujus archipresbyter potitur tantummodo titulo, et cura animarum exercetur a parocho vicinioris casalis S. Felicis dictae terrae Argentii, qui anno proxime elapso fuit a me coactus ad deputandum inibi oeconomum curatum ad effectum magis consulendi necessitati animarum illorum villicorum. Necnon exstant parochiae quam plurimae in affatis dioecesis locis eorumque pagis, sub eorum respective titulis, proprios parochos habentes cum suis oeconomis curatis, quae subduntur regulae reservatoriae mensium, dum vacationis casus acciderit, omnesque archipresbyterales et praefatae parochiae sunt sufficienti ornatu, debitaque sacra suppellectile provisae.

Innumerae etiam adsunt erectae in tota dioecesi sodalitates sub praecipue sanctorum invocationibus, quas omnes sigillatim describere supervacaneum puto, cum, etsi reali visitationi se subjaceant,

in reliquis vero omnes fere sunt sub regia protectione, ac parvipendere ut plurimum conantur ordinariam authoritatem, vixque in debita disciplina contineri possunt, regiis insinuationibus facile impetrandis innixae, quamquam non omiserim, cum opus fuerit, in faciem obsistere¹⁰⁰.

Praeterea referre non omitto in praefata terra Argentii novam actu construi parochialem ecclesiam sub titulo S. Nicolai, in aptiori loco et pro majori parochianorum commodo amplioris formae et politioris structurae, et hoc inter tot tantoque civium et universitatis dissidias, quas ad sedandas non parum laboravi, ac, Deo favente, infra alterius biennii spatium eandem ad perfectionem reduci probabiliter arbitror, relicta antiqua parochiali tamquam nimis antiquata et angusta, quemadmodum in eadem terra alteram parochialem ecclesiam sub titulo S. Agnetis et aliam etiam S. Petri ad Talaricum reaptari fabrica ac nova contignatione muniri totam curam impendi.

In memorata terra vero Fraxii praeter memoratam archipresbyteralem ecclesiam, cui est animarum cura adnexa, post non paucas dissentiones cum actuali archipresbytero dictae ecclesiae habitas, et, Deo adjuvante, mediis propriis sine judiciario strepito jam vinctas, alteram ecclesiam sive cappellam, in loco aptiori pro majori parochianorum commodo in vicis ab ipsa archipresbyterali remotioribus habitantium, construendam statui filialem dictae archipresbyteralis cum oeconomo a me deputando ad nutum tamen admovibile, ad hoc ut parochiani commode accedere possint ad dictam novam ecclesiam, praesertim adversis temporibus, ad verbum divinum audiendum et sacramenta percipienda, cum causae magni incommodi sive difficultatis pro dismembratione plene aperteque, ad mentem constitutionis Alexandri PP III Ad audientiam¹⁰¹ et Sacri Concilii Tridentini cap. 4, sess. 21¹⁰², haud in hoc proposito concurrere videbantur.

Animarum numerus in hac civitate et suburbiis attingit quinque mille et bis centum; in oppido Argentii ejusque pagis et v[i]llis decem mille et ultra; in Arpadii oppido et casale Furcularum mille et sexcentum; in civitate Ayrolae ejusque casalibus sex mille et bis centum; in oppido Fraxii bis mille et sex centum; in illo Vallis mille

et centum; in castris nimirum Balneoli bis centum quinquaginta, Ducentae tercentum et ultra, tandem Cancelli bis centum circiter.

Clerus secularis in hac civitate et suburbiis ad numerum ascendit octoginta; in memorato oppido Argentii ejusque casalibus et villis centumviginti; in enunciata civitate Ayrolae et ejus pagis octoginta circiter; in nominato oppido Fraxii quinquaginta; in illo Duratiani ejusque pagis quadraginta et in altero Vallis triginta circiter; in descriptis castris, excepto illo Balneoli in quo unus adest sacerdos nuper ordinatus, omnino desunt sacerdotes ac in sacris constituti, nec in praesentiarum extant clerici nec pro nunc clericali militiae addicturi, omnibus rustice et villicorum more viventibus.

Quo vero ad reliqua, etsi non magni momenti, materialem ecclesiarum dioecesis statum respicientia praetereunda censeo, ne sigillatim referendo taedio Eminentias Vestras afficerem, nam, hucusque mediis relationibus a meo praedecessore satis recensita, hactenus immutata non extant.