Obrona chrześcijaństwa w dziele "Przeciw Marcjonowi"¹ Tertuliana

Tertulian w swoim dziele polemicznym "Przeciw Marcjonowi", napisanym w okresie życia, kiedy już był montanistą (po 207 r.), nie przekazał wiadomości o samym Marcjonie (II w.), ale o marcjoniźmie przełomu II i III wieku. Po wstępnej uwadze, że zamierza ograniczyć stosowanie zasady preskrypcji², żeby z racji jej "zwięzłości" nie wpaść w podejrzenie (prawdopodobnie o powierzchowność) dodał: "dlatego najpierw wyłuszczę zasady wiary przeciwnika, aby nie uszło niczyjej uwagi, o jaką główną sprawę musimy stoczyć walkę"³. Powyższa wypowiedź dowodzi, że autor nie przeceniał zasady preskrypcji w dowodzeniu za prawdziwością katolickiej nauki i widział potrzebę uzupełnienia jej argumentację apologetyczną opartą o gruntowną znajomość doktryny własnej i przeciwnika. Słusznie zatem można się spodziewać, że dzieło w swoich pięciu księgach zawiera elementy systemu teologicznego tak Marcjona, jak "chrześcijańskiej reguły wiary"⁴. Ponieważ Marcjon głosząc tezę o dobrym, nieznanym dotychczas, bogu Nowego Testamentu podważył jedność Starego i Nowego Przymierza a tym samym istotę chrześcijaństwa stąd sformułowanie tematu artykułu "Obrona chrześcijaństwa (...)". Zapowiada on omówienie elementów metody obrony podstawowych założeń naszej religii wspólnych, tak dla ortodoksji, jak i dla montanizmu zastosowanej przez Tertuliana. Ponieważ nie można nie zauważać "odmienności" montanistycznych autora dlatego trzeba postawić pytanie czy wywarły one wpływ na sposób tertulianowej argumentacji apologetycznej.

Montaniści, jak wiemy, głosili, że istnieją trzy sposoby objawiania się Boga: starotestamentowy, nowotestamentowy i Ducha Świętego oraz, że stosownie do tego istnieją trzy epoki: Ojca, Syna i Ducha. Przy czym twierdzili iż epoka Syna nie zniosła epoki Ojca, ale jedynie ją udoskonaliła, podobnie zresztą jak epoka Ducha Świętego w czasach Kościoła przez rygoryzm udoskonaliła epokę Syna. Mamy tu do czynienia z określoną koncepcją boskiego planu zbawienia. Chodzi więc o to czy wpłynęła ona na zastosowaną argumentację? Postawione przez nas pytanie uzasadnia również to, że w piątej księdze, a więc w ostatniej fazie dowodzenia, Tertulian stwierdził, że rozumowanie swoje przeprowadził według określonego porządku. W końcowej zaś części dzieła ważne miejsce zarezerwował problemom związanym z nauką św. Pawła i z jego rolą w Kościele, ukazując jego sylwetkę jako łączącą linię Patriarchów z kolegium apostolskim. Marcjon nie wiązał go z kolegium dwunastu ponieważ powołanie św. Pawła, jak dowodził, dokonało się odrębnie przez przeżytą wizję już po Wniebowstąpieniu Chrystusa.

W niniejszym artykule zajmiemy się zatem elementami metody obrony wiary chrześcijańskiej zastosowanej przez autora w omawianym dziele przeciw tezom Marcjona. Z uwagi na nieznajomość poruszanych zagadnień w szerszych kręgach, będziemy się starali opisać marcjońskie założenia doktrynalne, żeby wspomnianemu brakowi przynajmniej częściowo zaradzić.