Umęczonych obfitość

"Ja, który jestem ateuszem, zawsze nim byłem i zawsze będę, stwierdzam, że ludzkość nie zdała egzaminu w łagrach sowieckich. Zdała tylko niewielka liczba i wśród tych dwóch czy trzech procent znakomitą większość stanowili ludzie wierzący. Muszę to powiedzieć, aczkolwiek mnie to nie zachwyca". Te słowa napisał Warłam Szałamow, długoletni więzień radzieckich obozów pracy. Przytoczył je ongiś w "Życiu" Gustaw Herling-Grudziński, który dodał od siebie: "Zgadza się to z moimi obserwacjami. Widziałem, jak ludzie walczyli, żeby utrzymać godność i w wielu wypadkach byli to ludzie, którzy się po prostu po nocach modlili na swoich pryczach". Dwudziesty wiek zebrał obfitsze żniwo męczenników za wiarę niż dziewiętnaście pozostałych od narodzenia Chrystusa razem. Nie byłoby męczenników, gdyby nie Ten, który ich umacniał. Byłyby tylko ofiary.