"Największe nowsze wydarzenie - że Bóg jest martwy - zaczyna rzucać już swe pierwsze cienie na Europę": tak brzmi pierwsze zdanie księgi piątej Wiedzy radosnej Friedricha Nietzschego.¹ Tę samą myśl wyraża pierwsze zdanie księgi pierwszej fragmentów wydanych pod tytułem Wola mocy: "Nihilizm stoi u wrót."²Mając na względzie tę sytuację, Nietzsche nazywa siebie "prorokiem pomroki i zaćmienia Słońca, którym równych prawdopodobnie nie było dotąd na Ziemi".³ Ów cień, który widział Nietzsche, dziś, jeśli się nie mylimy, stał się jeszcze dłuższy i jeszcze ciemniejszy.

Jeżeli przyjąć, że współcześnie ludzkość jeszcze bardziej niż w czasach Nietzschego stoi w cieniu nihilizmu oraz że nihilizm oznacza, jak sądzi Nietzsche, śmierć Boga, to temat naszych rozważań musi się wydać absurdalnym. Czy za słowami "Teologia filozoficzna w cieniu nihilizmu" nie powinien się znajdować wielki znak zapytania? Tytuł nie ma jednak formy pytania. To znaczy: naszym właściwym tematem jest ów opuszczony znak zapytania - interesuje nas tu kwestia możliwości teologii filozoficznej w epoce nihilizmu.

Cień nihilizmu nie jest wszakże jedynym cieniem, w którym stoi teologia filozoficzna. Często spycha ją w mrok także teologia objawienia. Nikt, kto rozprawia dzisiaj o teologii filozoficznej, nie może nie brać pod uwagę gromiącego sądu wygłoszonego przez dwu wielkich współczesnej teologii protestanckiej: Karla Bartha i Rudolfa Bultmanna. Barth w swej gniewnej polemice, skierowanej przeciwko Emilowi Brunnerowi, głosi: "Teologię naturalną... należy a limine, już na progu odeprzeć. Strawna może być ona jedynie dla teologii i Kościoła antychrysta." ⁴ Bultmann nie mniej drastycznie stwierdza w swym artykule o Problemie "teologii naturalnej": "Wszelkie rozprawianie człowieka o Bogu poza wiarą nie rozprawia o Bogu, lecz o diable."⁵

Spór między teologią objawienia i teologią filozoficzną, jakkolwiek gwałtowne by mógł przybierać formy, zatroskanemu spojrzeniu na współczesność jawi się jednak mniej groźnym aniżeli śmiertelne niebezpieczeństwo, którym dla nich obu pozostaje nihilizm. Nihilizm głosi bowiem, że wszelkie rozprawianie o Bogu, zarówno filozoficzne, jak i we właściwym znaczeniu teologiczne, jest pozbawione wszelkiego sensu.

Dlatego też zwłaszcza z nihilizmem muszą się ścierać wszelkie usiłowania teologii filozoficznej. Nihilizm głosi, że uczciwe myślenie nie dosięga Boga, lecz jedynie nicości, że zatem w świetle właściwie pojętej istoty filozofowania teologia filozoficzna jest dziwacznym i wewnętrznie niemożliwym przedsięwzięciem, ba, że już w wyrażeniu "teologia filozoficzna" zawiera się pozbawiona wszelkiego sensu sprzeczność. Z tymi zatem twierdzeniami przyjdzie się nam tu zmierzyć.

Rozważania poniższe dzielić się będą na trzy części:

1. Czy pytanie o Boga należy do istoty filozofii, czy też filozofia musi je porzucić w warunkach panowania nihilizmu?

2. Czy w cieniu nihilizmu jest w ogóle możliwe coś takiego jak filozofowanie?

3. Jeżeli przyjąć, że tak, to czy w cieniu nihilizmu jest możliwa teologia filozoficzna i jak ewentualnie teologia taka musiałaby wyglądać?