Pojęcie

Niestety, język liberalnych mediów został bez oporów przejęty przez wielu teologów katolickich. Nie mogę oprzeć się smutnej konstatacji, że żywotność debaty o fundamentalizmie świadczy o obumieraniu wiary. Wielu teologów, którzy zabierają w niej głos, sprawia wrażenie raczej wykształconych religijnie agnostyków lub ateistów niż osób wierzących. Jak to trafnie ujął Dietrich von Hildebrand w książce Das trojanische Pferd in der Stadt Gottes, można mieć poważne obawy, czy są oni zdolni rozumieć pojęcie prawdy objawionej i nadprzyrodzonej. To, że teologowie zachodni bez próby wstępnej krytyki języka przekładają wprost pojęcia ze sfery politycznej i używają ich następnie w dyskusji religijnej, świadczy tylko o jednym: o tym, że w ich umysłach religia utraciła miejsce autonomiczne i została podporządkowana celom świeckim. Zjawisko to uderza tym bardziej, że Sobór Watykański II najwyraźniej jak to możliwe podkreślił autonomiczność (nie absolutną oczywiście) sfery politycznej w stosunku do religijnej. Efekt tego oddzielenia w praktyce jest zaskakujący. Mentalność doczesna podbiła bowiem świadomość osób religijnych.

Każda debata filozoficzna powinna zacząć się od ustalenia jej przedmiotu. Co jednak czynią teologowie? Określają pojęcie fundamentalizmu tak szeroko i ogólnie, że nie ma ono żadnej treści. Dostrzegają to nawet autorzy, którzy przypisują sobie rolę twórców tego pojęcia. "Na pierwszy rzut oka fundamentalizm religijny wydaje się stosunkowo jednorodnym zjawiskiem. Trudności pojawiają się dopiero wtedy, gdy podejmuje się próbę jego wyodrębnienia i opisania" - przyznał Altermatt. Z równym powodzeniem można by powiedzieć, że religia wydaje się zjawiskiem stosunkowo jednorodnym. Nie wiem też, co znaczy słówko "dopiero". Zawsze sądziłem, że wiedza na temat tego, o czym się mówi, jest samym początkiem dzieła. Przejdę jednak nad tym do porządku dziennego. Nawet to, co napisał szwajcarski myśliciel, wystarczy mi, by zgodzić się z jerozolimskim historykiem Michaelem Tochem, iż słowo fundamentalizm "jest dziś obciążone politycznymi stereotypami i obrazami wroga", a dzięki temu szczególnie nadaje się do "oczernienia politycznego i kulturowego przeciwnika".

Dostrzegam dwa rodzaje usiłowań określenia, czym jest fundamentalizm. Po pierwsze usiłuje się to pojęcie opisać w kategoriach filozoficzno-socjologicznych, po drugie, skoro to pierwsze przedsięwzięcie okazuje się nieudane - w kategoriach psychologicznych.