4. Pytanie o granice parafii i odpowiedzialność także za ludzi niewierzących jest w gruncie rzeczy uszczegółowieniem i konkretyzacją ogólniejszych kwestii, o których była wyżej mowa: tożsamości i misji Kościoła. Kościoły lokalne: parafialne, środowiskowe, zawodowe i rodzinne są "kształtem wcielenia" tego posłannictwa, które Chrystus zlecił Ludowi Bożemu. Na tym terenie sprawdza się funkcja "zaczynu" czy też "duszy", jaką Kościół ma spełniać w "świecie". W tych podstawowych wspólnotach objawia się żywotność Kościoła i owocowanie jego apostolstwa - lub przeciwnie: stagnacja i martwota. Odeszliśmy już od "triumfalistycznego" wyobrażenia pochodu Kościoła poprzez ludzkie dzieje. Ale czy przyswoiliśmy sobie obraz Kościoła - ziarna gorczycznego; Kościoła - schronienia dla życia i dobra, gdziekolwiek się one poczynają; Kościoła "pracy organicznej" i ofiarnej służby wszystkim ludziom, nawet w warunkach, które nie zapewniają spektakularnych sukcesów jego instytucjom?

Jakie są nasze parafie - każdy widzi. A to, co się widzi, skłania przede wszystkim do rachunku sumienia i do postulowania rewizji stylu administrowania owymi wspólnotami, z jednej strony, z drugiej zaś, stylu uczestnictwa ogółu wiernych w życiu kościelnych społeczności. Pytanie podstawowe: czy kwestia współodpowiedzialności za ich kształt i rozwój jest na serio stawiana i wspólnie rozważana? Czy "konsumpcyjny" sposób korzystania z "usług religijnych" nie znajduje po obydwu stronach: szafarzy i "konsumentów" szczególnego wzmocnienia w postaci głęboko zakorzenionych, rutynowych nawyków instytucjonalnoô-obyczajowych? Czy rozmaite ruchy i stowarzyszenia działające w Kościele są w stanie wyrwać parafialne struktury z inercji? Czy w samych tych strukturach nie kryją się mechanizmy "gaszące ducha" i wywołujące zniechęcenie u entuzjastów "odnowy"? Czy potrafimy wspólnie wyciągnąć wnioski z obserwowanego dziś zjawiska odchodzenia - zwłaszcza młodzieży - od "widzialnej" wspólnoty Kościoła i poszukiwania "azylu" w sektach i różnych ugrupowaniach tzw. kontrkultury? Czy potrafimy w tych zjawiskach dostrzec "znak czasu" i ostrzeżenie, że coś istotnego zostało w Kościele zaniedbane?

Jeżeli się nawet mówi (niezwykle rzadko!) o różnorodności i o "dopełnianiu się charyzmatów" we wspólnocie Ludu Bożego, to bywa to jedynie wątłym echem tego, co miał na ten temat do powiedzenia św. Paweł w dwunastym rozdziale Pierwszego Listu do Koryntian. Sądzę, że właśnie świadomość owego charyzmatycznego wymiaru kościelnej wspólnoty znalazła się dzisiaj w kryzysie. Dlatego soborowy powrót do źródłowego pojmowania Kościoła jako Ludu Bożego pozostaje nadal "pobożnym życzeniem" i pustą etykietką. Wygląda bowiem na to, że poza charyzmatem "urzędu" miejsce w Kościele "widzialnym" (w tym: parafialnym) znajduje wyłącznie "charyzmat posłuszeństwa" i biernego wykonawstwa poleceń płynących "z góry". Jeżeli więc dialog wewnątrz Kościoła napotyka na takie trudności, to cóż powiedzieć o dialogu z inaczej wierzącymi lub niewierzącymi? Czy w ogóle w dostatecznym stopniu dochodzi do głosu w Kościele troska o zdolność do rozmowy?

Zdaję sobie sprawę, że powyższe pytania zostały podyktowane wizją "przeciętnej" życia Kościoła w Polsce. Jednakże sądzę, że właśnie to życie, mimo spektakularnych pielgrzymek, pompatycznie celebrowanych uroczystości i statystycznej liczebności "zarejestrowanych", wciąż w znacznej mierze powiela schemat infantylnej deklaratywności co do "przynależności" do Kościoła, zaś na co dzień znajduje się w stanie hibernacji. Wyjątkowo na czasie wydaje się to Pawłowe ostrzeżenie: "rozumiejcie chwilę obecną, teraz nadeszła dla was godzina powstania ze snu" (Rz 13,11).