Cztery perspektywy

Podobnych wystąpień pierwszego czy drugiego rodzaju, w mowie i piśmie, napotkać można w Kościele multum. Tyle że rzadko razem, gdyż adherenci postaw kustosza i siewcy na ogół nie przepadają za swoim towarzystwem, jako że wolą wsłuchiwać się we własne monologi niż cudze argumenty. A szkoda, bo jedni tracą przez to sposobność zapytania, co zostanie z chrześcijaństwa, jeśli zacznie ono głosić tylko to, co znajduje masowy poklask; drudzy zaś nie dowiedzą się, jaki będzie los tejże religii, skoro przestanie być zrozumiała czy wręcz atrakcyjna. Możliwości są cztery, nie więcej:

1.Pierwszeństwo ma dostosowanie się do ducha czasu. Wszystko należy podporządkować tej zasadzie, przesuwając akcenty, skracając prawdy i redukując normy.

2.Depozyt wiary i przykazań ważniejszy jest od ich dostosowywania. Należy bronić tradycji kosztem elastyczności.

3.Skuteczne przekazywanie jest ważniejsze niż chęć przekazania wszystkiego, co kiedykolwiek stanowiło część kościelnej doktryny.

4.Absolutny prymat należy się wierności czystej nauce, podawanej za tradycją, w całości i bez kompromisów. Tylko to gwarantuje, że chrześcijaństwo pozostanie chrześcijaństwem, a jego wyznawcy uzyskają potrzebną i poszukiwaną przez nich pewność.

Mamy zatem cztery postawy, które określić można kolejno jako: modernistyczna, konserwatywna, progresywna, fundamentalistyczna. ³ Tylko dla pierwszej z nich nienaruszalność treści religii jest czymś drugorzędnym, dla pozostałych - przeciwnie. O ile jednak stanowisko drugie i trzecie poddaje się stopniowaniu (można wszak być bardziej czy mniej konserwatywnym lub postępowym), o tyle fundamentalizm cechuje bezkompromisowa sztywność. Efekt jest taki, że broniąc podstaw wiary całym sercem, często nie broni się rzeczywistych zasad czy dogmatycznych podwalin chrystianizmu, lecz jego wtórnych elementów, bocznych gałęzi, konkretnych kształtów historycznych, spowodowanych tym, że w określonych warunkach przeszłości pewnych prawd nie dało się czy nie umiano wyrazić inaczej. Interpretacja norm czy doktryn dokonywana środkami istniejącej kultury i w jej granicach (inaczej byłaby wszak niekomunikatywna, czyli praktycznie żadna, jak tłumaczenie Polakowi z greki na chiński), uznana zostaje za jedynie możliwą i ponadczasową.