Zatrzymać historię

Powszechnie dziś stosowane pojęcie fundamentalizmu oznacza te tendencje życia społecznego, w których trzymanie się tradycjonalistycznie pojętych fundamentów ma służyć przeciwstawieniu się takiemu czy innemu "modernizmowi". W chrześcijaństwie oznacza to dążenie do zachowania wąsko rozumianej tożsamości wyznaniowej, bez liczenia się z historycznym rozwojem pojmowania religijnych prawd, norm i instytucji. Termin brzmi dziś jak epitet czy donos, mimo tak nobilitującej etymologii. Niczego wszak, dosłownie i w przenośni, nie da się zbudować bez jakiegoś fundamentu. Ewangelia też wzywa do stawiania domu na skale, nie zaś na piasku. Dlaczegóż zatem dążenie do wzmacniania podstaw społecznie zagrożonej wiary czy moralności, a więc działanie z gruntu pozytywne, nabrało tak negatywnego znaczenia, że i sami fundamentaliści nie chcą się tak nazywać? Czy z tego powodu, że ich oponenci jawnie lub skrycie sprzyjają destrukcji, czy może dlatego, że owi obrońcy fundamentów pragną je wzmacniać nie tam, gdzie potrzeba? A może są to głównie wzajemne mniemania jednych o drugich? Nie fakty zatem, lecz mylne lub przesadne o nich wyobrażenia? Ale i te, bez względu na stopień słuszności, same stają się faktami z zakresu zbiorowej świadomości. Ona zaś stanowi już całkiem realną siłę społeczną. Wzajemne postrzeganie, opinie i oceny są energią, która przy pomocy interakcji stereotypów skleja lub rozsadza ludzkie masy. Dlatego warto się przyjrzeć co ważniejszym źródłom fundamentalizmu.

Tendencje fundamentalistyczne i ich przezwyciężenie można obserwować w całej historii Kościoła. Sam jednak termin i jego desygnat powstał późno, kształtując rysy chrześcijańskiej postaci fundamentalizmu: poza Europą i nie w Kościele katolickim. Zwycięski pochód nauk przyrodniczych i historycznych w liberalnym świecie początków XX wieku oraz moralne problemy towarzyszące industrializacji, a także liberalna teologia protestancka, reinterpretująca istotne nawet prawdy chrześcijaństwa, wszystko to niepokoiło także jego amerykańskich wyznawców rozlicznych konfesji, zorientowanych pietystycznie i konserwatywnie. Z inicjatywy pastorów zaczęto w latach 1910-1915 wydawać w Stanach Zjednoczonych serię broszur The Fundamentals, rozdawanych bezpłatnie wśród wiernych. W 1919 roku utworzono World’s Christian Fundamentals Association, a w 1920 C.L. Laws użył po raz pierwszy nazwy "fundamentalista" jako samookreślenia tych, którzy pragną ratować zagrożone podstawy chrześcijaństwa, przeciw któremu sprzysiągł się nowoczesny świat: pooświeceniowy, liberalny, zagrażający wierze ojców, sprzyjający moralnemu upadkowi społeczeństwa.

Za szczególnie groźne uznano przenikanie myśli przyrodniczej do egzegezy Pisma Świętego, którego werbalną nieomylność - łącznie z wypowiedziami pozareligijnymi i uwarunkowanym historycznie obrazem świata - fundamentaliści uznali za podstawowy dogmat. Uważali, że tylko literalne rozumienie Biblii pozwoli ocalić jej autorytet. Przyjmowali więc stworzenie świata w sześć dni i odrzucali teorię ewolucji. W religii liczy się tylko prawdziwość Pisma, ponadczasowa i niewzruszona. Wszystko, co jej przeczy, należy odrzucić. ² Spośród chrześcijańskich wyznań Europy z modernizmem teologicznym walczył głównie Kościół katolicki, zmagając się z krytyczną biblistyką, liberalizmem, teorią ewolucji. Nie było tu jednak sytuacji skłaniającej, jak w amerykańskiej mozaice wyznań i sekt, do wyróżniania kilku podstawowych prawd warunkujących bycie chrześcijaninem. Tutejsze wielkie konfesje nie szukały jeszcze wspólnych mianowników. Mentalność obleganej przez świat kościelnej twierdzy, podejrzliwość wobec nowoczesności i lękowe reakcje były jednak podobne. One też tworzyły i tworzą na każdym etapie przyspieszającej historii grunt dla fundamentalistycznych tendencji.