Rozdzial

 501 4 |              pan jeszcze uczyni łaskę i weźmie ode mnie zadatek.
 502 4 |               z niego dziesięć rubli -i wręczył dziedzicowi.~- Za
 503 4 |                Osiemdziesiąt rubli.~- I oprócz tego zapłacił rejenta
 504 4 |          oprócz tego zapłacił rejenta i jeometrę, czy tak?~- Święta
 505 4 |            mąż. - Znam ja ich...~- No i cóż - zwrócił się do Ślimaka -
 506 4 |                 Przecie jaśnie pan, a i to naradza się z jaśnie
 507 4 |            naradza się z jaśnie panią i jaśnie paniczem, nie dopiero
 508 4 |              panie, to nieładnie...~- I nie namyślisz się?~- Kiej
 509 4 |            zasmuconego, ale uparł się i ani myślał kupować łąki.~-
 510 4 |           państwo pożegnali się z nim i odeszli. Widząc, że już
 511 4 |              ich ognistym spojrzeniem i wzburzony począł szeptać
 512 4 |             będą nam dodawali gruntów i dlatego pilno im sprzedać!...
 513 4 |          gadać, nie mnie... Ale dobre i sto dwadzieścia, kiedy przyjdzie
 514 4 |            dodał:~"Nawet hołociuch, a i to poznał się, że kręcą..."
 515 4 |        państwem, rzucić się im do nóg i błagać, ażeby mu choć za
 516 4 |           odłączył się od nich panicz i znów przybiegł do chłopa.~-
 517 4 |               Bydlę! - mruknął panicz i zawrócił się do dworu. Łąka
 518 4 |          Ślimak oparł się o sztachety i duma.~- Bo nie wiem, czy
 519 4 |     rozebrawszy się zasiadł do obiadu i jedząc opowiadał żonie,
 520 4 |              się, że idziemy za łąką, i nasamprzód zasadzili na
 521 4 |              mi lepiej oczy zamydlić, i zara począł z góry:~"Na
 522 4 |               Na co ci łąka? Albo już i tak nie masz okrutnego majątku?
 523 4 |               przecie z tysiąc morgów i jeszcze narzeka!~- Tak ci
 524 4 |                prawił chłop - wyszedł i pan, a oni zaraz zaczęli
 525 4 |           miał zmiarkować! Przecie ja i po żydowsku jestem wyrozumiały.~-
 526 4 |        żydowsku jestem wyrozumiały.~- I nie kupiłeś łąki? Dobrześ
 527 4 |                 myślał.~Przestał jeść i wałęsał się z kąta w kąt
 528 4 |                pochwycił się za głowę i przez chwilę już nie wiedział,
 529 4 |              Nagle spojrzał na Jędrka i - błysnęła mu myśl szczęśliwa.~-
 530 4 |            Stasiek objął ojca za nogi i z płaczem całował mu kolana,
 531 4 |          tarza...~Chłop puścił Jędrka i pędem pobiegł do obory.
 532 4 |              krowy stoją przy żłobach i spokojnie jedzą.~- Widać
 533 4 |         uważnie, dotknął jej grzbietu i pokręcił głową. Domyślił
 534 4 |            wymknął się już z chaty, a i ojca złość odeszła, więc
 535 5 |              we wsi o nich zapomniano i nawet nowa wełna zaczęła
 536 5 |          dworze już skosili koniczynę i rzepik, przy chatach gospodynie
 537 5 |               przy chatach gospodynie i dziewuchy obsypywały buraki
 538 5 |           dziewuchy obsypywały buraki i kartofle, a stare kobiety
 539 5 |              kwiat lipowy na gorączkę i włosy P. Marii na boleści.
 540 5 |        wikarym całymi dniami śledzili i chwytali pszczelne roje,
 541 5 |            Tymczasem dochodziły zboża i Ślimak nazajutrz po Matce
 542 5 |               to robota, na trzy albo i na dwa dni; lecz chłop śpieszył
 543 5 |               trzech: Ślimak, Owczarz i Jędrek, na przemian żnąc
 544 5 |              Jędrek, na przemian żnąc i wiążąc snopki; gospodyni
 545 5 |          wiążąc snopki; gospodyni zaś i Magda pomagały im z rana
 546 5 |              Magda pomagały im z rana i po obiedzie.~Pierwszego
 547 5 |           pięcioro (bo tym razem były i kobiety) żnąc dosięgli szczytu
 548 5 |               kilka ludzkich sylwetek i powiedziała o tym gospodyni. "
 549 5 |          obejrzeli się w tamtą stronę i poczęli robić uwagi.~- To
 550 5 |              chłopy tak nie chodzą.~- I musi, że do kolan mają buty -
 551 5 |               oni noszą tyki w garści i ciągną jakby sznur za sobą!~-
 552 5 |             Szli od zachodu na wschód i widocznie mierzyli pole.~
 553 5 |                  Jędrek! ciśnij sierp i skocz do onych, co tam na
 554 5 |               Spenetruj, co za jedni, i wymiarkuj: czy mierżą na
 555 5 |         mierników, wszedł między nich i chwilę porozmawiał, ale -
 556 5 |               wziął się nawet do tyki i łańcucha.~- Słyszeliśta! -
 557 5 |              uczyć nie bez jedną zimę i żaden go nie wyścignie.
 558 5 |               syn.~Ujęła się pod boki i zadowolona patrzyła na Jędrka,
 559 5 |             śmiałością przenosił tyki i ciągnął łańcuch od punktu
 560 5 |          inżynierski zeszedł w nizinę i ukrył się przed oczyma chłopów.~-
 561 5 |           pytaniem, otarł pot z czoła i odparł po namyśle:~- Co
 562 5 |             wójt zrobił w kasie deces i cała gmina musiała się za
 563 5 |             zjedzą, osobliwie zapłacą i jeszcze za inne rzeczy,
 564 5 |            czy w chałupie są kurczęta i masło...~- To oni kupcy,
 565 5 |              że dowiaduje się o masło i kurczęta? - spytał Ślimak.~-
 566 5 |         państwo, co jeżdżą z szałasem i z kucharzem, a on im w polu
 567 5 |                a niebawem ukazali się i dwaj panowie. Byli spoceni,
 568 5 |         panowie. Byli spoceni, opalem i kurzem okryci, ale mieli
 569 5 |                że na ich widok Ślimak i Owczarz zdjęli kapelusze
 570 5 |            mieszkasz?~- Od dziecka.~- I widziałeś, jak ta rzeka
 571 5 |            Wszyscy wiedzą, bo przecie i te wyrwy, co są z boku góry,
 572 5 |        starszy. Rozejrzał się po łące i znowu zwrócił się do Ślimaka:~-
 573 5 |               za nimi Ślimak, Owczarz i nawet Magda. Jedzenie mleka
 574 5 |              chatę stołki z poręczami i wiśniowy stół, nakryli go
 575 5 |           masła, bułkę sitnego chleba i cały ser z kminkiem. Na
 576 5 |               dziobały kaszę krzycząc i rozpychając się.~Panowie
 577 5 |         dzieżki mleka, pochwalili ser i masło, wreszcie starszy
 578 5 |           jaśnie panie, na co to jest i co panowie chcą u nas zrobić?~-
 579 5 |            masło, jaja, kury, kapustę i wszystko, co ci się urodzi.
 580 5 |              tu jest?~- Dwadzieścioro i dwoje - odezwała się Ślimakowa.~-
 581 5 |            kilka bulek sitnego chleba i kazali to przywieźć pod
 582 5 |            szesnaście rubli papierami i pół rubla srebrem, zapytał:~-
 583 5 |         jaśnie panom Pan Bóg dopomaga i Matka Przenajświętsza! -
 584 5 |         najpiękniejszych ogórków kopę i dziesięć sztuk, a ty, Maćku,
 585 5 |             kupione przez nich zapasy i otrzymał nowe obstalunki;
 586 5 |               Więc sprzedawał im drób i nabiał, pieczywo i jarzyny
 587 5 |               drób i nabiał, pieczywo i jarzyny po cenie oznaczonej
 588 5 |        produkta we wsiach okolicznych i zarabiając grosz na groszu.
 589 5 |            licząc zarobku za furmanki i zapłaty za dnie stracone.~"
 590 5 |            odwiózł?..." -myślał chłop i wstyd mu się zrobiło tych
 591 5 |            może by pojechać za panami i oddać im ten grosz?~- O
 592 5 |                Żyd nie jest rolnikiem i wreszcie on niechrzczony.~-
 593 5 |               on zarabia po dwa złote i po dziesiątce na każdym
 594 5 |          dniem, schodził późno w nocy i żął, snopki wiązał, mendle
 595 5 |             lekarstwa na ranę w nodze i do południa żęła za dwie
 596 5 |             łaź na czworakach po polu i nosem się podpieraj...~Kiedy
 597 5 |               instygował na całą wieś i chował ruble do skrzyni!...
 598 5 |              parszywej suki... Żywych i umarłych... amen...~To wyszeptawszy
 599 5 |              upadła Sobieską w bruzdę i nie ocuciła się do zachodu
 600 5 |          niewiasta miała ostry język, i kiedy Ślimak chciał potargować
 601 5 |     Sprzedacie jedno kurczątko więcej i wyrówna się wam bez mojej
 602 5 |       kościoła, on usiadł na przyzbie i zaczął ciężko wzdychać.~-
 603 5 |         Przecie należą ci się zasługi i dam ci zara sześć rubli.~
 604 5 |        wstępuj, bo masz miętkie serce i wszystko przepijesz.~Wkrótce
 605 5 |           niego służył na swoim stole i ożeni się...~Nagle przeżegnał
 606 5 |            widocznie zabiegł mu drogę i podszeptywał głupie zachcenia.
 607 5 |              już ma dwuletnie dziecko i w głowie coś popsutego.~
 608 5 |              ołtarzem, gdzie Grzybina i Łukasiakowa zaraz jej miejsca
 609 5 |         wikary - kiedy masz pieniądze i czas wolny, mógłbyś przychodzić
 610 5 |              przychodzić na probostwo i zobaczyć, jak pielęgnuje
 611 5 |            wosk do kościoła. Bo nawet i przy dużym majątku, moje
 612 5 |               zawadzi pamiętać o Bogu i hodować pszczół...~Po odejściu
 613 5 |           przy waszych interesach, to i ja was nie potraktuję przy
 614 5 |             poparł Ślimaka Wiśniewski i zaraz począł go obchodzić
 615 5 |       musiałem ci dać na kredyt wódki i piwa, i araku, i jeszcze
 616 5 |               na kredyt wódki i piwa, i araku, i jeszcze obwarzanków.~-
 617 5 |         kredyt wódki i piwa, i araku, i jeszcze obwarzanków.~- A
 618 5 |                 rzekł - to ja nie mam i dlategom ciebie do tej pory
 619 5 |            żeś mnie wtedy nie całował i nie prosił o kredyt, to -
 620 5 |           bandosów. Zasiedli do stołu i poczęli rozmawiać o tym,
 621 5 |              się, a widząc, że są jak i on sam obdarci, odezwał
 622 5 |         odznaczał się wojskową czapką i bardzo wypukłą krtanią,
 623 5 |         jeszcze inny wziął go za ręce i nogi i z szynku wyniósł
 624 5 |               wziął go za ręce i nogi i z szynku wyniósł do stajni.
 625 5 |         chciała, a Ślimak kiwał głową i mówił:~- 0j i ty, ty!...
 626 5 |             kiwał głową i mówił:~- 0j i ty, ty!... Nigdy się nie
 627 5 |              bo diabeł w tobie siedzi i pcha cię do lada jakiej
 628 5 |             coraz więcej poszarpanymi i posępnymi. Lasy, wzgórza,
 629 5 |              ziejącej deszczem gęstym i drobnym, tak drobnym, że
 630 5 |           kałuże. Nasiąkały nim dachy i ściany chałup, szerść zwierząt,
 631 5 |           była gniewna, chłopcy senni i nawet Magda ruszała się
 632 5 |              chmur wyższych, niższych i najniższych, ze wszystkich
 633 5 |          liści, ze strzechy, ze ścian i z szyb. Niekiedy kolejne
 634 5 |           odgłosy zlewały się w jeden i wówczas zdawało się, że
 635 5 |            czy co? - rzekła gospodyni i niecierpliwym ruchem otworzyła.~
 636 5 |               sieni wpadł blask ognia i w górnym otworze płachty
 637 5 |             krótkim nieforemnym nosem i skośnymi oczyma, które ledwie
 638 5 |               go cofnęła się do drzwi i kucnęła przy ścianie u progu.~-
 639 5 |              mówiła głosem chrypliwym i jednostajnym -że macie teraz
 640 5 |             że potrzebujecie dziewki, i ot jestem.~- Nam dziewki
 641 5 |                Jest wreszcie Magda, a i ta niewiele co robi.~- Cóżeś
 642 5 |             tej chwili wszedł Owczarz i wstrząsnął się zdumiony
 643 5 |              dziewkę. Ale z dzieckiem i Ślimak nie chce mnie wziąć.~-
 644 5 |                  Ale zawdy żal mi jej i dziecka.~- To go weź, kiedy
 645 5 |         Owczarza - ma już dwa roki. - I dodała:~- Jak chcesz, to
 646 5 |         chcesz... Ślimak teraz bogacz i tyś bogacz...~- Jużci z
 647 5 |            Wydobyła z płachty dziecko i położyła je na wilgotnej
 648 5 |                Zośka przeciągnęła się i powstała na równe nogi.~-
 649 5 |         myślałam se, że nie wytrzymam i cisnę ją gdzie na drodze
 650 5 |              że potrzebujecie dziewki i wstąpiłam tu... Nie potrzebujecie,
 651 5 |                odezwała się gospodyni i z gniewem pochwyciła garnczek
 652 5 |             ucieknie w jednej koszuli i... będzie w jednej chodziła
 653 5 |          ziemi zostało dziecko, chude i ciche.~- Gońcież ją! - krzyknęła
 654 5 |              podniósł dziecko z ziemi i, usiadłszy z nim w kącie
 655 5 |              ławie, począł je okrywać i huśtać. W izbie zrobiło
 656 5 |           wynurzyła się Magda, Jędrek i Stasiek i otoczyli Owczarza
 657 5 |               Magda, Jędrek i Stasiek i otoczyli Owczarza przypatrując
 658 5 |          dotknęła palcami jego żółtej i pomarszczonej twarzy.~-
 659 5 |              krzynkę mleka w skorupkę i nakarm znajdę, a ty, Maćku,
 660 5 |              gospodyni. - Nalej mleka i zwiń czysty gałganek, a
 661 5 |             gałganek w formie smoczka i karmił nim dziecko, ku niezadowoleniu
 662 5 |              zasłonił sierotę sukmaną i wymknął się na nocleg do
 663 5 |              ciemności odwrócił głowę i zaczął obwąchiwać dziecko.~-
 664 5 |           Drzwi stajni przymknęły się i wszystko ucichło. A gdy
 665 5 |         gospodarz. Popatrzył na niebo i wrócił do sieni.~- Cóż,
 666 5 |            pomoc, pies odszczeknął im i wcisnął się pod wóz przed
 667 5 |               skrzypnęły wrota stajni i wymknął się z nich jakiś
 668 5 |             się wzdłuż ściany budynku i ostrożnie zakradł się do
 669 5 |           sukmany szlochające dziecko i przystawił je do wymienia
 670 6 |             do miasteczka, do karczmy i do pachciarza.~W grudniu
 671 6 |       dziedzice z letniej przejażdżki i zaraz rozeszła się wieść,
 672 6 |          grywał po dawnemu na organie i tylko uśmiechał się, gdy
 673 6 |      powtarzał je pod sekretem rządcy i karbowemu, a już w południe
 674 6 |      czworniakach, oborach, stajniach i owczarniach mówili o nich
 675 6 |              rozlewała się po chatach i ostatecznie płynęła do miasteczka.~
 676 6 |            także słyszał ową pogłoskę i widział jej skutki. Widział
 677 6 |           widział jej skutki. Widział i dziwił się potędze jednego
 678 6 |                Przez nie chudły ciche i pracowite bydlątka, przez
 679 6 |            Ono pożerało zapasowe koła i uprząż, urywało kłódki i
 680 6 |              i uprząż, urywało kłódki i skoble od budynków, wyjmowało
 681 6 |            wyjmowało deski z parkanów i sztachety z płotów. Ono
 682 6 |            wszystkich oknach wybitych i zaklejonych papierem. Dźwięku
 683 6 |               wciąż grał na organach, i pani, która marzyła o wyjeździe
 684 6 |                on tylko uśmiechał się i wzruszał ramionami, a ona
 685 6 |             na wsi straszne nudy. Ale i cóż, kiedy papo jeszcze
 686 6 |           niekiedy spotykał dziedzica i pilnie mu się przypatrywał,
 687 6 |               która nudzi się na wsi.~I kiedy tak myślał, zaufany
 688 6 |               płonęły ogniem policzki i krwią nabiegły oczy. Wpadła
 689 6 |             sposób, usiadł pod piecem i kazał podać babie wódkę
 690 6 |            duży kielich, tupnęła nogą i krzyknęła: "u-ha!..." Potem
 691 6 |           najwyżej zostawi sobie dwór i ogród...~Ślimakowi przyszła
 692 6 |       Ślimakowi przyszła na myśl łąka i zimno go przejęło. Ale krótko
 693 6 |              to jest święta prawda... I jeszcze wam powiem, że bogatsze
 694 6 |               naradzają się z Joselem i Grzybem, żeby kupić całą
 695 6 |              chcą wyłączyć. Mówią, że i tak będziecie siedzieli
 696 6 |            siedzieli przy samej kolei i że już na niej wiele zarobiliście
 697 6 |                Wypiła drugi kieliszek i chciała mówić dalej, ale
 698 6 |              porwała Ślimaka do tańca i - siły ją opadły. Jak podcięty
 699 6 |             który wyniósł ją do sieni i położył w kącie na barłogu
 700 6 |            sukmanę, podbitą kożuchem, i poszedł do karczmy na zwiady.~
 701 6 |           siedzących za stołem Grzyba i Łukasiaka. Przy blasku łojówki
 702 6 |               pejsy, spiczaste łokcie i spiczastą jarmułkę, a w
 703 6 |          odparł niedbale Josel. Grzyb i Łukasiak tylko kiwnęli głowami,
 704 6 |       odpowiedział szynkarz.~- Dajcie i mnie. Ino czarnej jak smoła
 705 6 |           mnie. Ino czarnej jak smoła i dużo araku.~- Przyszliście
 706 6 |             Ślimak usiadł obok Grzyba i zwrócił się do niego:~-
 707 6 |             chwili odparł Łukasiak:~- I... tak se gadamy z braku
 708 6 |                wtrącił Ślimak.~- Może i moglibyśmy - pochwycił Grzyb -
 709 6 |      pochwycił Grzyb - ale dla siebie i dla tych, co we wsi mieszkają.~-
 710 6 |        rozgniewany Grzyb.~- Taki, jak i mój.~- Właśnie, że nie taki... -
 711 6 |               nie dopuszczę do kupna, i basta!...~Szynkarz uśmiechał
 712 6 |              Grzyb spojrzał na Josela i podniósł się z ławy.~- Zatem
 713 6 |               podali ręce szynkarzowi i wyszli z izby nie pożegnawszy
 714 6 |        Ślimaka.~Josel patrzył za nimi i wciąż się uśmiechał. Gdy
 715 6 |               za jakie sto rubli...~- I oni beze mnie kupiliby grunt
 716 6 |            nigdy do mnie nie macie. - I nie pogodzisz? - spytał
 717 6 |               swoich gruntach chałupę i wynajmiecie ją mojemu szwagrowi.~-
 718 6 |               On będzie trzymał konie i będzie dojeżdżał do kolei.~-
 719 6 |             za nim swój spiczasty nos i spiczastą brodę i uśmiechał
 720 6 |       spiczasty nos i spiczastą brodę i uśmiechał się melancholijnie.
 721 6 |              ruble od sta na miesiąc, i uśmiechał się biorąc od
 722 6 |            już zgasł ogień na kominie i dzieci spały, kiedy chłop
 723 6 |            kieruje jak rataj wołmi.~- I nie dopuszczą cię?~- Oni
 724 6 |              innego - że się przerwał i że mu we środku dolega.
 725 6 |             gniewał się na wszystkich i tułał się po całym gospodarstwie
 726 6 |             nad pokrytą śniegiem łąką i dumał; toczyła się w nim
 727 6 |                że trzeba iść do dworu i raz skończyć interes o łąkę
 728 6 |          Przecie raz musisz tam pójść i rozgadać się.~- A jak mi
 729 6 |                     odpowiadał chłop. I tak wahał się, aż pewnego
 730 6 |               było tak. Poszedł Grzyb i poszedł Łukasiak z Orzechowskim,
 731 6 |              a Grzyb ino se odkaślnął i zara pali od progu:~"Słyszelim,
 732 6 |            żeby to, co pańskie dziady i pradziady przez tyli wiek
 733 6 |            sprzeda nam, swoim chłopom i włościanom, nie oglądający
 734 6 |             ściskać ich za głowę...~- I cóż, kupią?... - przerwał
 735 6 |                mówię wam, tak płakali i całowali się, tak gadali,
 736 6 |           była jedność między chłopem i panem, że pewnie gospodarze
 737 6 |              rano wybrał się do dworu i w południe wrócił kwaśny
 738 6 |           wrócił kwaśny do domu.~- No i cóż? - zapytała go żona.~-
 739 6 |         zapytała go żona.~- No, byłem i wszystko ci rozpowiem, ino
 740 6 |           zasiadł do miski kapuśniaku i prawił:~- Inom, mówię ci,
 741 6 |       fartuchu, szczotką się podpiera i tak jeździ jak chłopcy po
 742 6 |             na krakowskie wesele?..." I znowu wziął jeździć, aż
 743 6 |       patrzenia.~Odszedłem se od okna i postojałem krzynę czasu
 744 6 |              pysk zarżniętym kaczorem i tak mnie osmarowało." "Chwała
 745 6 |              pod studnię, a ja czekam i czekam, aż mię cięgoty przechodzą.
 746 6 |          przechodzą. Ale czekam.~- No i widziałeś pana? - przerwała
 747 6 |             głowy do tego nie mam."~- I tyle? - spytała się kobieta.
 748 6 |          kobiałkę z odrobiną żywności i córkę głupiej Zośki. Matka
 749 6 |             nocleg dawał jej w stajni i brał ją do każdej roboty,
 750 6 |             że prawie nie ruszało się i nie wydawało głosu. Ślimakowie,
 751 6 |             niej w chacie. Ale znajda i tydzień przeżyła, i nazajutrz
 752 6 |            znajda i tydzień przeżyła, i nazajutrz nie umarła, i
 753 6 |               i nazajutrz nie umarła, i nawet, kiedy pewnego dnia
 754 6 |      najstarszego człowieka zakasuje.~I czy gnój wywoził na pole,
 755 6 |             przednimi kłonicami sanek i tak jechali z góry, pod
 756 6 |              odwrócił mu głowę na bok i prawił:~- A widzisz, gadałem
 757 6 |             dzień bierze ją do garści i ogląda swoje gospodarstwo
 758 6 |            chodzi se najkrótszą drogą i dłużej wypoczywa bez noc.
 759 6 |               latem wstaje o czwartej i penetruje caluśki świat
 760 6 |             ty możesz se jeszcze spać i w dzień, bo i tak niewiele
 761 6 |            jeszcze spać i w dzień, bo i tak niewiele byś zrobiła,
 762 6 |            Ślimak cztery siągi drzewa i zwozimy je, póki droga lepsza,
 763 6 |          jagody. Ino nie załaź daleko i rozglądaj się, żeby ci wilk
 764 6 |              odwiązał dziecko od sani i rozejrzawszy się umieścił
 765 6 |              z kobiałki flaszkę mleka i przytknął do ust znajdy.~-
 766 6 |            roboty. Szczapy są niemałe i dobrze się nadźwigasz, zanim
 767 6 |              cały siąg, zmęczyłby się i wnet ustał. Ale ty weź drewno
 768 6 |              se powoli, włóż na ramię i do sani. Ot i już masz jedno.
 769 6 |           włóż na ramię i do sani. Ot i już masz jedno. Tak samo
 770 6 |              wierzchu siąga, na ramię i do sani. Ot i masz dwa.
 771 6 |                na ramię i do sani. Ot i masz dwa. Ino pomaluśku,
 772 6 |           sanie, bo ono ma swój rozum i wie, co go czeka. Tak kużden
 773 6 |        Tymczasem poczerwieniało niebo i zerwał się mocny wiatr zachodni,
 774 6 |             ożył, począł poruszać się i gadać. Zadrżały zielone
 775 6 |                poruszyły się wierzchy i pnie drzew. Kołysały się
 776 6 |           drzew. Kołysały się naprzód i w tył, jakby naradzając
 777 6 |               im wiekowa nieruchomość i że lada chwilę całą gromadą
 778 6 |             koniec świata, zgiełkliwe i szumiące. ~Niekiedy część
 779 6 |         stąpanie nieprzeliczonych nóg i marsz całych kolumn. Oto
 780 6 |             na jednej linii z chłopem i znowu go minęły - A oto
 781 6 |          środkowa kolumna, ośmielona, i zachęcona, zaczyna potrząsać
 782 6 |         tajemnic. Więc stoi w miejscu i gniewnie szumiąc obrzuca
 783 6 |         szumiąc obrzuca ich szyszkami i zeschłymi gałęźmi, jakby
 784 6 |              stąd, Owczarzu, idź stąd i nam nie przeszkadzaj..."~
 785 6 |           choć boi się leśnych szumów i rad by ustąpił z drogi olbrzymom,
 786 6 |               uciec z lasu przed nocą i przed zimową burzą.~Tymczasem
 787 6 |          deszczyk od maku drobniejszy i marznący. W ciągu kilku
 788 6 |         sukmana Maćka, płachta znajdy i grzywy koni okrywają się
 789 6 |            okrywają się cienką, zimną i trzeszczącą skorupą lodu.
 790 6 |             na sanie ostatnie szczapy i z niepokojem spogląda na
 791 6 |               saniach, przeżegnał się i zaciął konie. Maciek obawia
 792 6 |               nie wywróciły się sanie i nie przytłukły go jak wóz
 793 6 |               chwilę spadają w zatokę i już nieraz wywróciłyby się,
 794 6 |              podpierał drżący z zimna i obawy chłop. Jedno potknięcie
 795 6 |          skręconej nogi, a już po nim i po znajdzie; drzewo by ich
 796 6 |          przestał 'wołać: "wio!..." - i na drodze zaległa cisza.
 797 6 |               wiatru między szczapami i przytłumione szlochanie
 798 6 |               Maciek.~Konie szarpnęły i poślizgnęły się na miejscu.~-
 799 6 |          chłop.~Zdjął z sani siekierę i zaczął przed końmi nacinać
 800 6 |     niepodobne do przebycia po ciemku i w czasie gołoledzi. Zdjął
 801 6 |           sierotę, siadł przy saniach i otulając dziecko myślał:
 802 6 |            własnemu losowi?...~- Może i przyjdzie, koni mu będzie
 803 6 |              miłosierny jest wszędzie i nie da nam zginąć. Nie płacz,
 804 6 |                  grubszymi, cieńszymi i bardzo cienkimi głosami,
 805 6 |              to jest? - szepnął chłop i podniósł się na nogi. Daleko
 806 6 |              wysoko, jakby na niebie, i znowu nikły przy nieustannym
 807 6 |          znowu nikły przy nieustannym i coraz głośniejszym akompaniamencie
 808 6 |          głosów ludzkich, tętent koni i trzaskanie z batów.~- Uha!...~-
 809 6 |          cwałuje sznur sani, wielkich i małych, czterokonnych i
 810 6 |               i małych, czterokonnych i parokonnych, którym towarzyszyło
 811 6 |          Blask ich wśród ciemnej nocy i marznącej mgły wywoływał
 812 6 |                   Z sani, panowie!... I nim się Owczarz opamiętał,
 813 6 |         strojach, z szablami, miodami i gitarami w rękach. Jedni
 814 6 |           wzgórza, sprowadzili na dół i postawili w takim miejscu,
 815 6 |              Ale co chwaty, to chwaty i dobre panowie!... Żeby w
 816 6 |           przeprowadzimy je piechotą. I cała gromada znowu pobiegła
 817 6 |        gwałtownie zabrzęczały dzwonki i ze szczytu wzgórza jak wicher
 818 6 |               każdych siedział furman i pan.~Szalone wyścigi o tyle
 819 6 |              pasażerów, mogły wjechać i zjechać bez niebezpieczeństwa,
 820 6 |           melodia poloneza Ogińskiego i z gromady stojącej na górze
 821 6 |             cofnął się za swoje sanki i wydobył spod kożucha głowę
 822 6 |           znajdy.~- Patrzaj - mówił - i przypatruj się dobrze, bo
 823 6 |            bój się!... Same dziedzice i dziedziczki, a tyle ich,
 824 6 |               przeciągającego orszaku i cichym głosem szeptał objaśnienia
 825 6 |              para minęła sanki chłopa i znikła za pagórkiem.~- A
 826 6 |       przypatrz się temu z siwą brodą i z kitą u czapki. To wielgi
 827 6 |               u czapki. To wielgi pan i senator... Tacy dawnymi
 828 6 |        wszystko, co ino jest na ziemi i w niebie, a po śmierci bywali
 829 6 |                Nic nie robił, ino pił i tańcował. Od jednego razu
 830 6 |              Kiedy wszystko zakupiono i jego, nieboraka, nie stało.~
 831 6 |         wszyćkie narody. Ale dziś już i tych nie ma...~A patrzą
 832 6 |      Najgorsza droga została przebyta i poczęto na powrót siadać
 833 6 |         siadać do sani wśród okrzyków i śmiechów. Znowu zadźwięczał
 834 6 |               baty, zatętniały kopyta i kulig pocwałował dalej.~
 835 6 |        dziecko na saniach, ujął cugle i ostrożnie, po utartej drodze,
 836 6 |          przed nim dźwięczały dzwonki i migały czerwone blaski;
 837 6 |              W końcu wszystko ucichło i zgasło.~- Czy ony, choć
 838 6 |               zgasło.~- Czy ony, choć i panowie, aby sprawiedliwie
 839 6 |           którego czasami się modlił) i rozdarty obraz szlachcica
 840 6 |          chłopi nazywali potępieńcom, i czarny nagrobek rycerza,
 841 6 |            blachy, z mieczem w garści i żelazną rękawicą pod głową,
 842 6 |               zmarłych na świadectwo, i zakonnik, co po swoim płaszczu
 843 6 |             płaszczu przeszedł Wisłę, i ona królowa, co z Węgier
 844 6 |          został dziadem przy kościele i wszystko tak dokumentnie
 845 6 |            rzeczami. "Oni by się może i w ornaty poprzebierali..." -
 846 6 |                     odparł Owczarz.~- I nie rozbili cię ślachta?~-
 847 6 |        przeciągli z saniami. ~- O!.-. I żaden nic ci złego nie zrobił?~-
 848 6 |               czapkę na oczy nasunął, i tyle.~- Tak!... u nich to
 849 6 |               bo jakoś kiepsko gadali i mają brody.~Tamten przedni
 850 6 |                wiozące starozakonnego i dwu Niemców z Wólki, powoli
 851 6 |               pierwszy taras pagórków i dobiły się do karczmy. Tu
 852 6 |      doleciały urywane dźwięki muzyki i różowy blask smolnych beczek
 853 6 |               dworem. Niemcy wysiedli i weszli do szynku, skąd po
 854 6 |               wybiegł karczmarz Josel i przez kilka minut półgłosem
 855 6 |         Wreszcie nisko mu się ukłonił i kazał furmanowi zawieźć
 856 6 |             oparł się na ich krawędzi i mówił:~- Dziś nic z tego
 857 6 |          drzewach przydrożnych świsty i jęki wichru. Sanie pod górę
 858 6 |               wysoki bobrowy kołnierz i myślał.~Na dziedzińcu płonęły
 859 6 |               się parobcy, gospodarze i wiejskie kobiety, przypatrując
 860 6 |              muzyką, blaskiem, zabawą i ciekawością ludzką rozciągała
 861 6 |             bobrowym kołnierzem Żydek i - dumał.~Skromny jego ekwipaż
 862 6 |            przed wrotami;~Żyd wysiadł i zmęczonym krokiem powlókł
 863 6 |        kredensu, schwycił go za ramię i rzekł:~- Masz tu złoty,
 864 6 |          drugi złoty.~Chłopiec stanął i ciekawie spojrzał na Żyda.~-
 865 6 |            kołnierzu. Poszedł naprzód i otworzył drzwi do pokoju,
 866 6 |           wziął w rękę bobrową czapkę i usiadł na krześle. Był to
 867 6 |            oparł się o poręcz krzesła i zapatrzony w płomień świecy,
 868 6 |              w płomień świecy, czekał i dumał.~W sali muzyka skończyła
 869 6 |           muzyka skończyła grać polkę i po niedługiej pauzie zagrała
 870 6 |              mazura. We dworze zgiełk i tupanie spotęgowały się,
 871 6 |            czekał bez niecierpliwości i dumał, wciąż dumał.~Nagle
 872 6 |      odskoczyły jakby je kto wywalił, i przed oczekującym gościem
 873 6 |               kołnierzem, pełną kółek i świecideł, w czerwoną czapkę
 874 6 |              szerokie spodnie w białe i różowe paseczki i w buty
 875 6 |               białe i różowe paseczki i w buty z podkówkami.~- Jak
 876 6 |         krzesła, ukłonił się poważnie i wydobywszy list z wewnętrznej
 877 6 |              wąsa, odpieczętował list i szybko przebiegł oczyma.
 878 6 |               brzmiała coraz częściej i głośniej.~- Więc pan chce
 879 6 |         folwark? - spytał dziedzic.~- I to zaraz.~- Ależ, panie,
 880 6 |               sieni znowu zabrzęczało i wpadł ułan z krzykiem:~-
 881 6 |             bo mówię ci, że mam nagły i ważny interes.~- Ależ dama!... -
 882 6 |            wolę sam gospodarować...~- I dziś pan sam gospodaruje,
 883 6 |        rozkolonizuję!... - zawołał.~- I weźmie pan po dwa tysiące
 884 6 |               cenę możliwie najlepszą i że zasługuję na ufność.~-
 885 6 |              drzwi, zaklęło na diabła i pioruny, i do pokoiku znowu
 886 6 |          zaklęło na diabła i pioruny, i do pokoiku znowu wpadł ułan.~-
 887 6 |              robisz jego narzeczonej, i chce wyjeżdżać...~- Boże!
 888 6 |             torebki podróżny kałamarz i pióro, z kieszeni złożony
 889 6 |              we czworo arkusz papieru i przy blasku stearynowej
 890 6 |          wesoło.~- Gotowe.~Przeczytał i podpisał mówiąc z uśmiechem:~-
 891 6 |          podpis, powoli złożył papier i na zakończenie spytał z
 892 6 |             to dziwnego? nie pierwszy i nie ostatni - odparł kupiec.
 893 6 |         kupiec. Sięgnął do pugilaresu i dał lokajowi trzy ruble.~-
 894 6 |               do polki, walca, mazura i tak bez końca. Na wschodzie
 895 6 |              we dworze wciąż tańczono i tańczono.~Wraz ze wschodem
 896 6 |           zarzucił na ramiona sukmanę i szepcząc pacierz powlókł
 897 6 |             Czasem spoglądał na niebo i zapytywał je wzrokiem: jaka
 898 6 |         dolatywały go szczekania psów i urywane dźwięki muzyki.
 899 6 |             odgłosem wyszedł na drogę i machinalnie zmierzał w stronę
 900 6 |             rozmyślając, jak to długo i wesoło bawi się państwo
 901 6 |        wdychał mroźne powietrze ranka i czuł, że tego nieba, śniegu
 902 6 |           czuł, że tego nieba, śniegu i mrozu nie oddałby za najpiękniejszą
 903 6 |              za najpiękniejszą muzykę i tańce.~- Już by ja tam mojej
 904 6 |            się, nie wyśpią jak należy i tyle dobrego...~Znowu przypomniał
 905 6 |        odegnał z serca światowe myśli i mruczał:~- Drugi pacierz...
 906 6 |             tamtą stronę kilka kroków i ujrzał dwu ludzi w długich
 907 6 |                Jeden miał twarz starą i ogoloną, drugi był barczysty
 908 6 |          ogoloną, drugi był barczysty i brodaty.~Oni także spostrzegli
 909 6 |              Oni także spostrzegli go i starszy zapytał:~- To wasze
 910 6 |            powiedziałem, że grunt mój i góra moja.~- Więc kiedy
 911 6 |             pana ten majątek...~- No, i po co to? - przerwał brodaty.~-
 912 6 |         jeszcze za czasu pańszczyzny, i to się nazywała nasza zagroda.
 913 6 |             grunt z ukazu na własność i to jest opisane w komisji.
 914 6 |               morgi także na własność i to także jest opisane w
 915 6 |       wszystkich papierach są podpisy i pieczęcie, jak się należy,
 916 6 |         odwrócił się do chłopa bokiem i gwizdał przez zęby, a stary
 917 6 |                a stary wyciągnął ręce i niecierpliwie nimi wytrząsał.
 918 6 |       sześćdziesiąt rubli za morgę.~- I za sto nie sprzedam - odparł
 919 6 |           dobrej woli. Chłop pomyślał i nagle zaśmiał się.~- Takiście
 920 6 |            mówi to samo, co ja z rana i wieczorem powtarzam.~- Zaczekaj,
 921 6 |              się zna na młynarstwie - i - chciałbym mu postawić
 922 6 |          roboty, ożeni się, ustatkuje i ja będę na stare lata szczęśliwy.
 923 6 |              to jest mój własny grunt i jako do niego nikt nie ma
 924 6 |       kilkanaście kroków na gościniec i mówił głosem przyciszonym,
 925 6 |           zbudować mu wiatrak, ożenić i mieć blisko siebie. Niedługo
 926 6 |                  Chłop ze zdziwieniem i litością patrzył na Starca,
 927 6 |        będziesz między ludźmi..." No, i głupia drzewina wychodzi
 928 6 |              gruncie osadzą - usycha. I wy chcecie, żebym ja tak
 929 6 |            zmarniał z żoną, z dziećmi i całym dobytkiem. Bo cóż
 930 6 |         niemiecku głosem podniesionym i stanowczym.~- Więc nie sprzedasz? -
 931 6 |              Chłop podparł ręką brodę i patrzył za nimi.~Nagle zwrócił
 932 6 |              gdzie już muzyka ucichła i w oknach pociemniało, i
 933 6 |               i w oknach pociemniało, i jakaś nowa myśl przemknęła
 934 6 |     powiedzieli o sprzedaniu folwarku i jeszcze... Wiesz ty, Jagna?...
 935 6 |              rzeczy...~Jędrek wybiegł i po upływie pacierza wrócił
 936 6 |         milczący, ze spuszczoną głową i rękoma opartymi na kolanach.
 937 6 |        blaskiem ognia nadając ludziom i przedmiotom fizjonomie martwe
 938 6 |        odbiorą łąkę, żeby mi dokuczyć i wyforować z gruntu.~- Jeszcze
 939 6 |            Kobieta ujęła się pod boki i stopniowo podnosząc głos
 940 6 |               Zabiorą ci łąkę, no, to i co? Będzie się im wpędzać
 941 6 |       wystrzelają, to zajmą nam bydlę i wyprawują więcej, niż ono
 942 6 |               nie bój się. On dozorem i procesami zalezie ci za
 943 6 |               to uwagi, taki ją gniew i żal ogarnął. Z zaciśniętymi
 944 6 |              zastanów się!... Tak źle i tak niedobrze, więc jakże
 945 6 |                To taki z ciebie chłop i gospodarz, że zamiast sam
 946 6 |               żebyś siedział na ławie i przewracał oczami jak nieboszczyk
 947 6 |            ręce. -Niedoczekanie twoje i tych Szwabów!... Żebym miała
 948 6 |        jeszcze wykopię się spod ziemi i nie dam zrobić krzywdy dzieciom...
 949 6 |               twarzą. -Jedz śniadanie i idź do dworu. Spytaj się,
 950 6 |            sprzedał, padnij mu do nóg i poty leź, poty go proś,
 951 6 |              Żyliśmy dotąd my, dzieci i dobytek, z łaski Bożej,
 952 6 |             Bożej, nie z pańskiej, to i żyć będziemy.~Chłop podniósł
 953 6 |            takim niedojdą chłopem, co i sam radzić nie potrafi,
 954 6 |               sam radzić nie potrafi, i jeszcze mnie serce odbiera!...~-
 955 6 |               Pójdę zara do dziedzica i kupię łąkę, choćbym miał
 956 6 |             Bożej, nie z pańskiej, to i odtąd nie zginiemy.~- A
 957 6 |              bydła?~- Mój w tym rozum i moja głowa. Ty garnków pilnuj,
 958 6 |            Jędrek, zmykaj po Owczarza i wracaj wnet, bo jak zdejmę
 959 6 |       godzinie we dworze przez otwory i szczeliny okiennic zajrzało
 960 6 |            zrysowaną obcasami podłogę i na ścianę przeciwległą oknom
 961 6 |             gzemsów, od lustru mebli, i - rozpierzchły się po ogromnym
 962 6 |            ich blasku płomienie świec i lamp stały się żółte i mętne.
 963 6 |          świec i lamp stały się żółte i mętne. Twarze dam pobladły,
 964 6 |           sukniach ukazały się dziury i strzępy. Ze złotolitych
 965 6 |            zasłaniały zmęczone twarze i rozziewane usta.~Wreszcie
 966 6 |            szeptano,~- Pokoje dla dam i panów są gotowe - dodał
 967 6 |            uprzejmym, pomimo senności i kataru.~Po tych słowach
 968 6 |         słowach podniosły się z kanap i fotelów najprzód najstarsze,
 969 6 |          najstarsze, potem młode damy i z przeciągłym szelestem
 970 6 |               się w atłasowe zarzutki i odwracając twarze od okien.
 971 6 |             niej tylko kilka pulpitów i stary Żyd basista, który
 972 6 |         wzrokiem spojrzał po ścianach i rzekł ziewając:~- Pogaś
 973 6 |          lokaj.~Dziedzic zawrócił się i wyszedł. Minął sień, minął
 974 6 |              się na końcu korytarzyka i zapytał:~- Czy wolno?...~-
 975 6 |              diademem odrzuciła w tył i zdawała się usypiać. Dziedzic
 976 6 |         Dziedzic upadł na drugi fotel i rzekł:~- No, udała się zabawa...
 977 6 |                Pan chwilę przedrzemał i znowu odezwał się:~- Wiesz,
 978 7 |           sztabą zamykał drzwi na noc i sypiał z dwoma rewolwerami
 979 7 |               organy, ogrodowe kanapy i krzesła przeszły na własność
 980 7 |         obicia ze ścian kupili krawcy i przerobili je na gorsety
 981 7 |            pana mieszkało paru Żydków i leżały ogromne stosy pił,
 982 7 |            ogromne stosy pił, toporów i łopat. Służba folwarczna,
 983 7 |           oskarżeni o kradzież klamek i drzwiczek od pieców.~- Kara
 984 7 |           Kara boska! - szepnął chłop i strach go ścisnął na myśl
 985 7 |           Zdawało mu się, że nad wsią i doliną, gdzie urodził się
 986 7 |             doliną, gdzie urodził się i wychował i gdzie na wieki
 987 7 |          gdzie urodził się i wychował i gdzie na wieki spoczęli
 988 7 |          której spadł pierwszy piorun i zdruzgotał siedzibę dziedziców.~
 989 7 |         nowymi ludźmi. Byli to tracze i cieśle, po największej części
 990 7 |         wykonania pilnej roboty. Szli i jechali drogą około chaty
 991 7 |      wyprowadzili resztę bydła z obór i zapełnili wszystkie budynki.
 992 7 |              stukanie mnogich siekier i chrzęst walącego się drzewa.
 993 7 |             padł. Zostało tylko niebo i ziemia, a na niej trochę
 994 7 |          niepoliczone szeregi pieńków i całe stosy leżących drzew,
 995 7 |                że to świat się obalił i że na tak niepewnym świecie
 996 7 |             dotknął ręką mych konarów i umarł." Gdy zaś tracze,
 997 7 |            upomnień, poczęli go rąbać i coraz głębiej zapuszczać
 998 7 |          ryknął: "Zdruzgoczę was!..." i obalił się na ziemię.~Sosna,
 999 7 |           małe wiewiórki?" - szeptała i padła miażdżąc własnym ciężarem
1000 7 |             grobem płakała mgła nocna i kwiliły ptaki pozbawione