Rozdzial

  1 1 |         bawił się i rozkazywał, tak chłop jest po to, ażeby karmił
  2 2 |         siedział pod piecem. Był to chłop średniego wzrostu z szeroką
  3 2 |             Ślimaka do drzemki. Ale chłop odwrócił głowę i spojrzał
  4 2 |       stajni, zdawało się, że krępy chłop i para kasztanków ze zwieszonymi
  5 2 |             pięknego ziarna.~"Głupi chłop! głupi chłop!... Cóż to
  6 2 |         ziarna.~"Głupi chłop! głupi chłop!... Cóż to za głupi chłop!..." -
  7 2 |           chłop!... Cóż to za głupi chłop!..." -wołały wróble.~- Aha! -
  8 2 |        świni gorszaś! - oburzył się chłop. - Żebym tak świnię skrobał
  9 2 |     bydlęcej mierzwy!..."~Skruszony chłop zwiesił głowę:~"Sam sypiasz,
 10 2 |             la Boga!..." - wzdychał chłop uznając, że ziemia ma rację.
 11 2 |            łąkę przy Białce.~"Głupi chłop. Cóż to za głupi chłop!" -
 12 2 |        Głupi chłop. Cóż to za głupi chłop!" - świergotały wróble.~"
 13 2 |            tam wypatruje? - szepnął chłop z uśmiechem. Stasiek był
 14 2 |             czasów! - zakonkludował chłop. - Łatwiej być księdzem
 15 2 |            on tam chce?" - pomyślał chłop.~Panicz widać zapytał o
 16 2 |         stanął tuż obok Ślimakowej. Chłop już nie mruczał, tylko przypatrywał
 17 2 |            krowę wiedzie - pomyślał chłop - ale przecie nie na targ?...
 18 2 |              No, a co tam? - spytał chłop.~- Wiesz ty, co się stało?... -
 19 2 |       Skądże mam wiedzieć? - odparł chłop zaniepokojony. "Czy-by nowy
 20 2 |         Ślimakowa stanowczym tonem.~Chłop spuścił bat ku ziemi i przychyliwszy
 21 2 |   stworzenia?~- O la Boga! - jęknął chłop, któremu szybka wymowa małżonki
 22 2 |            powiedziawszy odeszła, a chłop porwał się za głowę.~- A
 23 2 |            nieszczęśliwy! - mruczał chłop. -Wio, dzieci!... Ile to
 24 2 |        robienia wozów...~Dziwny był chłop ten Ślimak. Na wszystkim
 25 2 |              czyje ma być? - odparł chłop. W tej chwili przybiegł
 26 2 |           Jużci prawda - ocknął się chłop i zawołał: - Panowie! hej
 27 2 |         pyta, moje dziecko - odparł chłop. - Innym tak się ten kraj
 28 3 |            więcej mleka niż Łysa...~Chłop znowu uczuł ból w rękach
 29 3 |     spoglądaj na mnie. Bo to twardy chłop, choć i ten Wojciech; sam
 30 3 |         więcej mają prefitu aniżeli chłop, co się tu urodził - odparł
 31 3 |            w zimie robią rzemiosło. Chłop przy nich nie wytrzyma.~-
 32 3 |            nic nie stało - przerwał chłop.~- Nic się nie stało?...
 33 4 |       musisz do nich iść o tę łąkę. Chłop stęknął, ale podniósł się
 34 4 |       dodała ironicznie.~Upokorzony chłop wziął się do jedzenia, a
 35 4 |            ich tam wie. Dlatego, że chłop panu, a pan chłopu zawsze
 36 4 |          inny szlachcic, a nam inny chłop za sąsiada..."~Na to dziedzic: "
 37 4 |           panu nie jest miło, kiedy chłop ma się lepiej, bo przez
 38 4 |          parobek - jeden pan, drugi chłop.~Odetchnął zmęczony i ciągnął
 39 4 |       Jędrek.~- Wola boska! - rzekł chłop uchylając, czapki. - W tym
 40 4 |             oczy mu się zaiskrzyły.~Chłop pogardliwie machnął ręką.~-
 41 4 |           bo się nie znasz - odparł chłop. - Tobie dobrze, kiedy ci
 42 4 |             zleciała -dodał Jędrek.~Chłop pochylił głowę w jedną stronę,
 43 4 |       wczoraj chciał batem obić?...~Chłop ukłonił się do ziemi.~-
 44 4 |            Choroba i..." - pomyślał chłop nie mogąc zdać sobie sprawy
 45 4 |            interes do mego szwagra? Chłop znowu chciał ukłonić się
 46 4 |           rok jałowieje - westchnął chłop.~- Bo mię umiecie gospodarować -
 47 4 |          wasz interes. Do widzenia.~Chłop ukłonił się do ziemi, ale
 48 4 |        instyguje na mnie! - mruknął chłop.~- Widzicie, tatulu - zaczął
 49 4 |          cienki jak patyk! - odparł chłop.~- Co on ma być gorszy,
 50 4 |          jaśnie pani - odpowiedział chłop całując przez kratę kraj
 51 4 |            ani wspomni!" - pomyślał chłop.~- To są twoi chłopcy? -
 52 4 |          naszą krzywdę!" - pomyślał chłop, mocno zaniepokojony francuską
 53 4 |      zresztą jest to na j uczciwszy chłop we wsi.~Panowie wciąż rozmawiali
 54 4 |          łaska jaśnie pana - odparł chłop.~- I żeby nam jaśnie pan
 55 4 |             mam opuścić trzy ruble?~Chłop machinalnie sięgnął ręką
 56 4 |           oni już są idiotami. Nasz chłop składa się z żołądka i muskułów,
 57 4 |         chwilę sam zobaczysz, gdzie chłop ma rozum.~I zwrócił się
 58 4 |     dwadzieścia rubli za dwie morgi Chłop zamyślił się i rzekł po
 59 4 |        rocznie. Czy jesteś kontent?~Chłop schylił się do ziemi, a
 60 4 |          wiesz pod jakim warunkiem?~Chłop pokornie wzruszył ramionami.~-
 61 4 |            nieładnie - odpowiedział chłop z obłudnym uśmiechem. -
 62 4 |          Albo ja głupi!" - pomyślał chłop, głośno zaś dodał:~- Kiej
 63 4 |        bardzo nieładnie - powtarzał chłop, kontent, że pan nastręczył
 64 4 |           mu tak doskonałą wymówkę.~Chłop udawał zasmuconego, ale
 65 4 |          Widząc, że już nie patrzą, chłop obrzucił ich ognistym spojrzeniem
 66 4 |         rubli one j łąki? - mruknął chłop.~- Coście mieli źle robić,
 67 4 |          wiary, szlachta! - szeptał chłop zaciskając pięści - człek
 68 4 |        rzecz, co warta ze dwieście?~Chłop rozebrawszy się zasiadł
 69 4 |      przygrywa. Więc potem - prawił chłop - wyszedł i pan, a oni zaraz
 70 4 |          śwargotać po frajcusku, że chłop (niby ja) jest strasznie
 71 4 |             zakończyła kobieta.~Ale chłop nie ucieszył się z żoninej
 72 4 |            krowie. Tak się tarza...~Chłop puścił Jędrka i pędem pobiegł
 73 5 |             albo i na dwa dni; lecz chłop śpieszył się, raz dlatego,
 74 5 |             wyleje nad łąkę tak, że chłop by się utopił.~- Wiesz to
 75 5 |            konie, tylko lokomotywa. Chłop podrapał się w głowę.~-
 76 5 |          wyjdzie taka droga - rzekł chłop - bo furmanką już nic człowiek
 77 5 |         zarabiając grosz na groszu. Chłop podziwiał hojność nowych
 78 5 |            nie odwiózł?..." -myślał chłop i wstyd mu się zrobiło tych
 79 5 |           już postawił!... To dobry chłop...~Co się działo później,
 80 6 |            jest, taki jest - myślał chłop o dziedzicu - ale przecie
 81 6 |          wiadomo."~Tak sobie myślał chłop, bo mierzył pana swoją miarą,
 82 6 |          tym wypadku? Nad wieczorem chłop ubrał się w nową sukmanę,
 83 6 |             kiedy im będzie dobrze? Chłop kręcił głową.~- No, no! -
 84 6 |           Wy będziecie mieli grunt. Chłop podniósł się z ławy.~- No,
 85 6 |       kominie i dzieci spały, kiedy chłop wróciwszy z karczmy zaczął
 86 6 |       nieszczęśliwy?... - westchnął chłop.~Przyszło jutro, przyszło
 87 6 |              to co?... - odpowiadał chłop. I tak wahał się, aż pewnego
 88 6 |    podpierał drżący z zimna i obawy chłop. Jedno potknięcie się skręconej
 89 6 |          skrzypiące sanie, zmęczony chłop przestał 'wołać: "wio!..." -
 90 6 |            Rodzicielko... - szeptał chłop.~Zdjął z sani siekierę i
 91 6 |               Co to jest? - szepnął chłop i podniósł się na nogi.
 92 6 |            nam drogę...~- Kto to?~- Chłop z drzewem.~- Ustąp, psubracie!...~-
 93 6 |         saneczki tuż koło Owczarza. Chłop aż przeżegnał się.~Na szczycie
 94 6 |             lokaj z pochodnią, więc chłop doskonale widział każdą
 95 6 |             Ten w kołnierzu - mówił chłop do znajdy - to duchowna
 96 6 |            gra na gitarze, ten niby chłop, ale naprawdę to wszystko
 97 6 |             kulig pocwałował dalej.~Chłop nakrył głowę, położył dziecko
 98 6 |            żaden karku nie skręcił. Chłop na trzeźwo nie wyszedłby
 99 6 |         Grunt - powtórzył zdziwiony chłop oglądając się za siebie. -
100 6 |           umówić się z dobrej woli. Chłop pomyślał i nagle zaśmiał
101 6 |            roześmiał się brodacz. - Chłop, widzę, niegłupi, kiedy
102 6 |            góra, mój grunt - odparł chłop. - Idźcie do komisji, a
103 6 |       indziej kupić ziemi? - spytał chłop.~- No, nie możem. My handlujemy
104 6 |          człowiek, chrześcijanin...~Chłop ze zdziwieniem i litością
105 6 |     poderżnąć gardło? A cóż bym ja, chłop, robił bez ziemi?...~- Kupisz
106 6 |             Mówicie do mnie jak ten chłop do drzewiny, kiedy ją wykopuje
107 6 |          rozprawiając po niemiecku. Chłop podparł ręką brodę i patrzył
108 6 |            widzisz, jaki to z niego chłop!... Ino spojrzał na szwabskie
109 6 |         będzie?... To taki z ciebie chłop i gospodarz, że zamiast
110 6 |        pańskiej, to i żyć będziemy.~Chłop podniósł się z ławy.~- No,
111 6 |              razem z twoim rozumem. Chłop uderzył pięścią w stół,
112 7 |               Kara boska! - szepnął chłop i strach go ścisnął na myśl
113 7 |          świergotem zbudzone ptaki.~Chłop utkwił oczy we mgle, co
114 7 |             nie ma?..."~Tak bił się chłop z myślami, a raczej uciekał
115 7 |          chwilę nie było ich widać. Chłop przetarł oczy. Może rozpłynęli
116 7 |         głową.~- I taki chory?~-Jo.~Chłop zamyślił się.~- To niby
117 7 |            mleko? - spytał Ślimaka.~Chłop wzruszył ramionami.~- Żebyśmy
118 7 |              Nie ucieknie! - odparł chłop i szybko drzwi za sobą zatrzasnął,
119 7 |          Jak wszów - odparł Maciek.~Chłop wciąż pali fajkę i dziwi
120 7 |       bryczkę.~O czym rozmawiano? - chłop nie rozumiał. Widział tylko,
121 7 |        Bryczka potoczyła się dalej. Chłop popatrzył za nią, podumał,
122 7 |             Wola boska! - westchnął chłop. - Rozum to oni, widzę,
123 7 |      Zwyczajnie jak pijana - odparł chłop. - Wysługuje się Żydowi,
124 7 |             Strzelono po raz drugi. Chłop wybiegł na podwórko i tam
125 7 |       zakradli się do ich stadniny. Chłop zdziwił się.~- O takiej
126 7 |               jeżeli nie pić? Kiedy chłop nie ma stałego obowiązku,
127 8 |       ciężko. Ledwie zmęczony pracą chłop rzucił się na pościel i
128 8 |      Wstawaj, Józek!" - ale wówczas chłop odchyliwszy jedno oko, żeby
129 8 |            dziedzica...~Wnet jednak chłop zbierał rozpierzchnięte
130 8 |             jak będzie - odpowiadał chłop. W duszy zaś przemyśliwał,
131 8 |          nas być najlepsze zarobki.~Chłop obiecał, że pojedzie jutro
132 8 |           go z domu żona.~Po drodze chłop wstąpił do wsi kościelnej,
133 8 |        zapytać - odparł zakłopotany chłop obracając czapkę w ręku -
134 8 |            żwir, to może cię wezmą.~Chłop ukłonił się jeszcze niżej,
135 8 |             O psie wiary! - mruknął chłop i po raz pierwszy uczuł
136 8 |            prześcignęły!... - mówił chłop, a w sercu gniew mu kipiał.~
137 8 |           on pan całą gębą - myślał chłop o Hamerze - a ja biedak.
138 8 |           brzęczenia pszczół w ulu. Chłop podszedł bliżej i zobaczył
139 8 |            stul gębę..." - pomyślał chłop.~Wtem usłyszał za sobą ciężkie
140 8 |     uśmiechem.~- Bogać tam - odparł chłop. - Przyszedłem powiedzieć
141 8 |             sobą i z Żydem - odparł chłop. -~Ale com ja winien, że
142 8 |               Nie sprzedam - odparł chłop. - Anim ja ich namawiał,
143 8 |          ginąć dla ich dobra. Kiedy chłop wyjdzie z ojcowizny, już
144 8 |   przetrzyma.~- Wola boska! - rzekł chłop i przez drogę szeptał pacierz.
145 8 |             że nie ma na co czekać, chłop zawrócił ku domowi. W drodze
146 8 |        mocniejszy od Fryca - odparł chłop.~-. Namyślcie się - mówił
147 8 |              Mądre Szwaby! - myślał chłop. - Warto by i na naszym
148 8 |            ramionami.~- Albo on nie chłop?~Owczarz drzemał, od czasu
149 8 |     niezwykły szum w stronie rzeki. Chłop prędko zdjął buty i podniósł
150 8 | przestraszony.~- Utonął... - odparł chłop.~Jędrek z zaciśniętymi pięściami
151 8 |      dopiero co był na podwórku!...~Chłop nie odpowiedział. Oparł
152 8 |          dołka, co za górą - odparł chłop. - Wody tam po pas, ale
153 8 |           nie utonęłoby dziecko."~A chłop odpowiadał: "Nie ja winien!...
154 8 |     przyszli, bakałarzu?... - mówił chłop przytłumionym głosem. -
155 8 |            na niego z przerażeniem.~Chłop począł kręcić głową i rozrzucać
156 8 |            Stasiek!... - wykrzyknął chłop. - Raz oczarowaliśta go,
157 8 |             spraw jego jak i wy?...~Chłop patrzył mu w twarz błędnym
158 8 |           pługiem...~- O, ni...~- I chłop z niego byłby żaden...~-
159 9 |             to wyrówna - odpowiadał chłop.~O biednym Staśku po trochu
160 9 |          wystarczy, to darmo -rzekł chłop. - Kalkuluję se w głowie
161 9 |             z jedno?... - dokończył chłop. Słowo padło. We dwa dni
162 9 |            paszy na zimę.~Na moście chłop stanął i oparty o poręcz
163 9 |         stary z fajką w zębach - bo chłop między kolonistami rady
164 9 |             dziś tu, jutro tam. Ale chłop jest przecie osiędzony jak
165 9 |         będzie głupi.~Rozeszli się. Chłop był taki zły, że nawet nie
166 9 |    nabożeństwie Jaśka Grzyba. Hycel chłop, ale dobry!... Jakeśmy mu
167 9 |           się, że bije go - Ślimak. Chłop szalał z gniewu.~- Czego
168 9 |                Gniew jego wzrastał. Chłop trząsł się, ściskał pięści
169 9 |         sobie, bez powodu. Olbrzymi chłop, siedząc na ławie pod ścianą,
170 9 |             po wierzchołkach wzgórz chłop cieszył się, że go zawiejka
171 9 |          prosto w oczy Maćkowi, ale chłop - nie ruszył się. Wkrótce
172 9 |      poszedł sołtys i jeszcze jeden chłop, który miał w sądzie sprawę
173 9 |            Już zapomniała - mruknął chłop niosący za nią papiery.~-
174 10|             ławę i krwią się zalał.~Chłop mimo to jeszcze pasa nie
175 10|           się taczasz?... - mruknął chłop. - Nie wywietrzała ci jeszcze
176 10|            Na wieki wieków - odparł chłop. Nastała chwila milczenia.~-
177 10|             go wczoraj wypędzili...~Chłop podniósł się gniewny.~-
178 10|            Powoli strach go ominął. Chłop wyszedł na dziedziniec,
179 10|           nic. Tylko gdzieś z boku (chłop nie śmiał spojrzeć na tamtą
180 10|             zaczęła być dokuczliwą. Chłop podniósł się z ławy, przeciągnął,
181 10|            robiło się ciemniej, tym chłop widział wyraźniej, że mu
182 10|        narodu zmarniało... -mruknął chłop, koniecznie usiłując zapomnieć
183 10|        podwórku rozległy się kroki. Chłop wyprostował się i czekał. "
184 10|                Niemiec?..." -myślał chłop. Nagle cofnął się przerażony;
185 10|            noma tego lata - szepnął chłop i zmartwiał na myśl, że
186 10|           czy nie wie?..." - myślał chłop.~Zośka skończywszy jeść
187 10|          izbę znowu zaległa cisza i chłop znowu usłyszał głos wikarego: "
188 10|           Stasiek - jeden - mruczał chłop. - Krowina - to dwa... Konie -
189 10|               Świta?..." - pomyślał chłop i machinalnie powstał z
190 10|          spytał.~- A jużci - odparł chłop.~- Tamta? - dodał Fryc pokazując
191 10|               rzekł Fryc po chwili.~Chłop spuścił głowę i milczał.~
192 10|     Usadowimy się w stajni - odparł chłop.~Niemki szeptały między
193 10|            nawet z kluczem w zamku. Chłop otworzył ją i wydobył mniejszy
194 10|          gorącej strawy. Widząc, że chłop śpi, Hamer szturgnął go
195 10|       będziecie robić w tej pustce? Chłop otarł usta i odpowiedział:~-
196 10|          brali?~- To prawda - rzekł chłop. - Każdy, jak może, korzysta.~-
197 10|           Szczęśliwa droga - odparł chłop.~Hamer odszedł. Przed zachodem
198 10|          Cóż mam robić?... - myślał chłop. - Jużci zostało mi trochę
199 10|            naprawdę w nim zakipiał; chłop plunął na ziemię, potrącił
200 10|           się spoza lasu. Za mostem chłop skręcił na lewo i wkrótce
201 10|    zgodziliście się sprzedać grunt?~Chłop milczał.~- Może to i lepiej...
202 10|               Grzyb?... - powtórzył chłop. - Ady wolałbym diabła na
203 10|           panie bakałarzu? - spytał chłop.~- Zwyczajnie siedzimy we
204 10|           się... Cosik ci powiem... Chłop wahał się.~- Nie ma po co -
205 10|             Bo jo wiem?... - odparł chłop nieśmiało. - Musi, że sprzedam...~-
206 10|                Bo jo wiem? - odparł chłop, chciwie wypiwszy piwo.~-
207 10|             kuchni i zamknął drzwi.~Chłop był odurzony, nie wiadomo
208 10|       chrapał i jęczał straszliwie. Chłop, odurzony piwem, chwiał
209 10|         usiłował zajrzeć do kuchni.~Chłop machinalnie podsunął się
210 10|                  Jezu!... - szepnął chłop.~- Gdzie stąpisz, trawę
211 10|             Jezu! Jezu!... - jęknął chłop. Wyrwał się jej z rąk i
212 10|          spali dwaj parobcy Hamera.~Chłop posadził żonę na progu,
213 10|                wrzasnął rozgniewany chłop i ująwszy go za piersi,
214 10|            Cóż ja poradzę? - odparł chłop. Obrócił się brzuchem do
215 10|          niechaj mnie - odezwał się chłop stłumionym głosem - bo jak
216 10|           Całuj mnie!... - wrzasnął chłop i machnął w powietrzu nogą,
217 10|        Będzie dwa od razu - mruknął chłop.~- Jak to może być dwa?...
218 10|             coście ich nie napoili?~Chłop znowu nie odpowiedział.
219 10|       Dajcie mi ta spokój - mruknął chłop gniewnym głosem. Ale Jojna
220 10|     powiedzieć?... bo tam idę.~Lecz chłop już nakrył się kożuchem
221 10|        gniewnie zapytał go olbrzymi chłop, starannie chowając za siebie
222 10|           Żydu - odezwał się surowo chłop - ino mi gadaj prawdę. Kto
223 10|           przykro, że jeszcze żaden chłop nie prosił go do siebie
224 11|         prawo - na barłogu siedział chłop przysłaniając oczy od blasku.~-
225 11|            Ślimak.~- Ja, proboszcz.~Chłop zerwał się z ziemi i zarzucił
226 11|           chwilę - nędzny, płaczący chłop w objęciach eleganckiego
227 11|       zdołał go o tyle uspokoić, że chłop podniósł się i wdział kożuch.~-
228 11|        dobre! Kieb arak... - odparł chłop innym głosem i pocałował
229 11|          łaski dobrodzieja? Przecie chłop nieumiejętny, a Żyd zna
230 11|       poradzi.~Ksiądz poruszył się. Chłop, podniecony miodem, prawił
231 11|       gadają tak, drugi raz inak, a chłop wierzy w to, z czym mu lepiej.~-
232 11|    dokuczali?~- Oj! oj! - westchnął chłop. - Od swego przyjścia tutaj
233 11|    zatrzymały się sanki proboszcza. Chłop wybiegł na gościniec.~-
234 11|            wybawicielu!... - jęknął chłop.~- Ruszaj, Paweł, co koń
235 11|      ruchała się w nocy" - pomyślał chłop i westchnął za duszę zmarłej.~
236 11|       uważnie nasłuchując.~- Ni, to chłop - odparł Ślimak. - A idzie