| Table of Contents | Words: Alphabetical - Frequency - Inverse - Length - Statistics | Help | IntraText Library | ||
| Alphabetical [« »] hultaje 1 hultajów 1 hultajowie 1 i 611 ich 57 ichby 1 ida 1 | Frequency [« »] ----- ----- ----- 611 i 533 a 415 nie 341 sie | Andrzej Frycz Modrzewski O Poprawie Rzeczypospolitej: O Obyczajach. O Prawach. IntraText - Concordances i |
Part, Chap.
1 1, 1 | to jest rzeczpospolita?~I. Co to jest rzeczpospolita?~ 2 1, 1 | której mówić mamy, sposób i przyrodzenie naprzód wypisali, 3 1, 1 | należy, aby ona czeladź i wszyscy domownicy wespołek 4 1, 1 | gospodarzów z czeladzią swoją, i domów wiele, tam bywają 5 1, 1 | sadzone; z tych zasię miast i wsi stawa się ta obywatelów 6 1, 1 | do takowego zgromadzenia i spólnego obcowania zgodzi: 7 1, 1 | jego przyrodzony dowcip i mowa: albowiem te dwie rzeczy 8 1, 1 | starania, roboty, pilność i dowcip do tego ciągnąć mają, 9 1, 1 | na wszem dobrze wodziło, i iżby wszyscy szczęśliwy 10 1, 1 | mogli, aby się w dostojności i w pożytkach pomnażali, aby 11 1, 1 | aby każdy swego bronić i używać mógł, aby od krzywd 12 1, 1 | używać mógł, aby od krzywd i zabijania każdy był bezpieczen; 13 1, 1 | dla tych rzeczy w mieście i w każdej rzeczypospolitej 14 1, 2 | zachowana bywa rzeczpospolita i na które się części te księgi 15 1, 2 | a uczciwemi obyczajami i sprawiedliwemi sądy w swoim 16 1, 2 | swoim porządku zachowana i rządzona była. Ale nie jednako 17 1, 2 | nie jednako tych obyczajów i sądów używać trzeba, gdyż 18 1, 2 | upodobania swego sam siebie i sprawy tak swoje, jak i 19 1, 2 | i sprawy tak swoje, jak i cudze sprawuje z pochwaleniem 20 1, 2 | zgodnie się mają, tedy też i sama rzeczpospolita w dobrym 21 1, 2 | rzeczypospolitej na jej zacności i całości wiele schodzić musi. 22 1, 3 | zwyczaje pochodzą z wiadomości i zabawy ustawicznej rzeczy 23 1, 3 | zabawa zawisła na miarkowaniu i hamowaniu chęci albo namiętności 24 1, 3 | się ku dostawaniu wielkich i zacnych urzędów; a aczkolwiek 25 1, 3 | złodzieje, na mężobójce i na insze złoczyńcę srogie 26 1, 3 | dostawają urzędów, jakoteż i złoczyńcę - kiedyby dobre 27 1, 3 | nas w Polszcze, jakoteż i u inszych narodów nigdy 28 1, 3 | nigdy dopuścić nie mieli; i to jeszcze przykładam, że 29 1, 3 | wiele bywało ludzi cnoty i nauki (ile się pokazać mogło) 30 1, 3 | co inszego nas do pracy i prawdziwej sławy z męstwa 31 1, 3 | prawdziwej sławy z męstwa i z cnoty pochodzącej pobudzić 32 1, 3 | podbijając je pod władzę i pod moc rozumowi, aby snąć 33 1, 3 | oboi ci nie tejże barwy i nie takiej myśli bywają, 34 1, 3 | częstokroć zapamiętywają się i nie baczą, co przed oczyma 35 1, 3 | zajrzemy, w takiej czci i wadze być nie radzi widzimy, 36 1, 3 | się wszystkie nasze rady i sprawy obracać i stosować 37 1, 3 | nasze rady i sprawy obracać i stosować mają; bo tym obyczajem 38 1, 3 | stateczności, ku prawdzie i poważności, a wszystkie 39 1, 3 | słusznych wiedzie, obżarstwu i nierządności cielesnej miarę 40 1, 3 | zbytek, a niejaki porządek i przystojność przez czas 41 1, 3 | niebezpiecznościach przypadających stałość i przystojność, będąc sama 42 1, 3 | zacna; która wiadomością i rozmyślaniem rzeczy wiecznych 43 1, 3 | wiecznych bywa rozkochana i zachowana. Bo kto jedno 44 1, 3 | serdecznemi oczyma wejrzy i na tę żywota doczesnego 45 1, 3 | odjęcia urzędu, a naostatek i śmierci (jeśliby do tego 46 1, 3 | tego przystąpiła pilność i zwyczaj, kończyć to, czego 47 1, 3 | mocy swej sądy, chyba żeby i niemiernik ku skromnemu 48 1, 3 | niemiernik ku skromnemu życiu i gwałtownik ku przywłaszczaniu 49 1, 3 | one pracę swoje umiejętnie i z pilnością sprawować, chceli 50 1, 3 | wojennych, bo jeśli starania i pilności wielkiej nie przyłoży, 51 1, 3 | jeśli do niej staranie i zabawa ku wykonaniu tych 52 1, 3 | każdej rzeczy przodek ma, i okrom niego nic się człowiekowi 53 1, 3 | sprawowania rzeczy dobrych i powinnych - niech jedno 54 1, 3 | mierze żaden nie wątpić, i owszem, czym kto ma leniwszy 55 1, 3 | ćwiczeniem podpartej, iż ona i do wyrozumienia roztropność 56 1, 3 | wyrozumienia roztropność ostrzy i sposobność do spraw w człowieku 57 1, 3 | spraw w człowieku wzbudza i stwierdza. A umyślniem chciał 58 1, 3 | przyczyny dobrych obyczajów i wszelakich cnót pokazał 59 1, 3 | wiekach, osobach, staniech i w różnych rzeczach okazać 60 1, 4 | dobrego ćwiczenia dziatek i młodzieńców?~Weźmijmy tedy 61 1, 4 | uczciwego, świętobliwego i chwalebnego? Bo nic się 62 1, 4 | owoce z niego się rodzące i szkodzić będą pożywającym 63 1, 4 | szkodzić będą pożywającym i nasieniu przyczynę szkodzenia 64 1, 4 | któraby była nie wydworna i ku zgotowaniu łacna a wnętrzności 65 1, 4 | ale też ku dobremu zdrowiu i ku trzeźwości zachowaniu. 66 1, 4 | zachowaniu. A nie tylko niech i je ciągną do mierności jedzenia 67 1, 4 | ciągną do mierności jedzenia i picia, ale też niech je 68 1, 4 | zwyczają ku wycierpiemu zimna i gorąca i twardej pościeli: 69 1, 4 | wycierpiemu zimna i gorąca i twardej pościeli: tylko 70 1, 4 | strzec, aby co siłom ich i zdrowiu nie szkodziło, o 71 1, 4 | a do wszytkiego gotowsza i ostrzejsza. Niechby im też 72 1, 4 | towarzystwa ze złemi ludźmi, słowa i sprawy wszytkie ich niechajby 73 1, 4 | sprawiedliwości, skromności, cichości i ku skłonności; zaś sprośności, 74 1, 4 | zazdrości, nadętości, zbytku i okrutności niecił się im 75 1, 4 | roście wielomowność zbytnia i płochość języka w każdym 76 1, 4 | każdym wieku nienawistna i przymierzła; a jako od rzeczy 77 1, 4 | od rzeczy sprośnych, tak i od słów nieuczciwych niechaj 78 1, 4 | biorąc od nich liczbę słów i spraw wszystkich. Toby też 79 1, 4 | młodym dziatkom, a rozum i dowcip ich wystawiali, chociaż 80 1, 4 | wystawiali, chociaż też i więcej, niżli prawda niesie, 81 1, 4 | języku wiele jest o cnotach i o powinnościach, wiele mogą 82 1, 4 | tego jedz, abyś żył; albo i ona druga: Źle nabyte, źle 83 1, 4 | Źle nabyte, źle ginie; i ona: Ręka rękę myje, miasto 84 1, 4 | myje, miasto miastem żywię; i ona też: Cnotą trzeba urzędów 85 1, 4 | kto dobrze działa; albo i ona: Trudna rzecz jest zwyciężyć 86 1, 4 | popędliwości swe uskromić; i ona też: Jako bystrość końska 87 1, 4 | pożądliwości bystre pracami i posty bywają hamowane; ktemu 88 1, 4 | bywają hamowane; ktemu też i ona: Która rzecz jest ku 89 1, 4 | ku uczynieniu sprośna, ta i ku mówieniu i ku myśleniu 90 1, 4 | sprośna, ta i ku mówieniu i ku myśleniu nieuczciwa. 91 1, 4 | A zaprawdę słusznie to i prawdziwie bywa, bo dobre 92 1, 4 | sprawy z dobrego umysłu i z dobrej chęci pochodzą. 93 1, 4 | nietylko od złościwych spraw i sprośnych słów, ale też 94 1, 4 | sprośnych słów, ale też i od myślenia rzeczy złych, 95 1, 4 | pilnie patrzą, aby chłopięta i dzieweczki pierwszych młodych 96 1, 4 | starają, aby zawżdy co robiły i iżby liczbę roboty ich od 97 1, 4 | ludzkie tak jest sprawione, iż i pospolicie po robocie szukamy 98 1, 4 | szukamy odpoczynku, igry i. jakiejkolwiek ochłody albo 99 1, 4 | jakiejkolwiek ochłody albo też i wolniejszej myśli: przeto 100 1, 4 | uczciwości miały, wstydały się go i obawiały, a nie śmiały przed 101 1, 4 | nie bronić jazdy na koniu i pieszej pracy, to jest: 102 1, 4 | kamieniem, albo grania piły i inszych tym podobnych gier, 103 1, 4 | ponieważ zdrowie człowiecze i siła takowemi pomiernemi 104 1, 4 | pomiernemi pracami stwierdza się i umacnia i roście w człowieku; 105 1, 4 | stwierdza się i umacnia i roście w człowieku; a zasię 106 1, 4 | które potym złe wilgotności i ciężkie niemocy czyni; ale 107 1, 4 | pierwsze zaprawowanie poznawać i miłować poczynał, któremiby 108 1, 4 | swej. A ponieważ dziatki i młodzieńcy nie tylko uszyma, 109 1, 4 | nie tylko uszyma, ale też i oczyma od starszych, a najwięcej 110 1, 4 | gwałtownik a w gniewie okrutny i krwie pragniący i morderz 111 1, 4 | okrutny i krwie pragniący i morderz nie będzie mógł 112 1, 4 | praw cichości, układności i ku ludziom skłonności, ponieważ 113 1, 4 | to sobie za rzecz piękną i osobną, rodziców swych we 114 1, 4 | pochlebcę miewają około siebie, i tak sługi jako i bakałarze; 115 1, 4 | siebie, i tak sługi jako i bakałarze; z młodu się uczą 116 1, 4 | nadętości, zbytniej powagi i zuchwalstwa; pierwej poznawają 117 1, 4 | dziwują się złotym łańcuchom i mnóstwu czeladzi, rozmyślają 118 1, 4 | młodości sposób do panowania i o wszelakiej pompie, biorą 119 1, 4 | w pamięć różność potraw i sposób pompy, a zbytnią 120 1, 4 | w ich serca cedzą pychą i nadętość, niźli jaką wiadomość 121 1, 4 | niźli jaką wiadomość dobroci i skromności. O jako daleko 122 1, 4 | któreby pomagały do cnoty i do prawdziwej pracy pierwej, 123 1, 4 | która za wielką trudnością i pracą bywa otrzymana, bardzo 124 1, 4 | skażonego sprawuje to, że i dzieci i dorośli, mężowie 125 1, 4 | sprawuje to, że i dzieci i dorośli, mężowie i starcy 126 1, 4 | dzieci i dorośli, mężowie i starcy nie mogą być do zacnych 127 1, 4 | nieprzystojnemi rozkoszami i rozpustami. Bo trudno temu, 128 1, 4 | nałóg dobrze czynienia, jako i murzynowi trudno czarną 129 1, 4 | jakom pierwej powiedział, i niżej często o tym wzmianka 130 1, 4 | złe o rzeczach mniemanie i nieznajomość prawdy; a żaden 131 1, 5 | Różny sposób obierania i panowania królów polskich, 132 1, 5 | pisma świętego, jako też i inszych potrzebnych. Wtóra: 133 1, 5 | popędliwościom serdecznym i rozkoszom cielesnym miarę 134 1, 5 | odjąwszy im pychę, hardość i nadętość; o cnocie i zacności 135 1, 5 | hardość i nadętość; o cnocie i zacności wszytkich jednako 136 1, 5 | wszytkich jednako sądzić i myślić: sądnej części rzecsypospolitej 137 1, 5 | wiarę każdemu zachować, też i nieprzyjacielowi. Czwarta 138 1, 5 | zamknienie tego miejsca o cnotach i o przyczynach, dla których 139 1, 5 | narodów, których królowie i podatki i wedle woli wkładają 140 1, 5 | których królowie i podatki i wedle woli wkładają i wojny 141 1, 5 | podatki i wedle woli wkładają i wojny z postronnemi zaczynają 142 1, 5 | z postronnemi zaczynają i insze rzeczy sprawują; co 143 1, 5 | aczkolwiek często za przyczyną i z dobrem rzeczypospolitej 144 1, 5 | królewska władza winna obyczajów i praw ziemskich słuchać, 145 1, 5 | wielkiej władzy rzeczpospolitą i dobrze rządzić chce, temu 146 1, 5 | przechodzić, ale też roztropnością i inszemi cnotami musi nad 147 1, 5 | kogo innego; ale męstwo i cnota z naszych własnych 148 1, 5 | mógł, jako czytając wiele i słuchając, a w pamięć sobie 149 1, 5 | które w uczciwości miewali i radzi ich słuchali. ...................................................................................................................~ 150 1, 5 | pisane o rządzeniu królestwa i rzeczypospolitej, albowiem 151 1, 5 | Lecz naprzód królowie, i inni zwierzchni panowie 152 1, 5 | długi czas królował on sam i synowie jego. Bo zaprawdę 153 1, 5 | ale też w rzeczypospolitej i w innych rzeczach każdemu 154 1, 5 | filozofami albo prorokami, i rzecz pewna, że naonczas 155 1, 5 | rzeczypospolitych wiele się błędów i nierządów najduje. .............................................................................~ 156 1, 5 | jeśli to jest rzecz słuszna i przystojna, aby ludzie żadnych 157 1, 5 | sprawują, byli próżni gniewu i inszych popędliwości: jako 158 1, 5 | zwierzchni panowie; których i gniew łacno do okrucieństwa 159 1, 5 | do okrucieństwa prowadzi, i insze namiętności serdeczne 160 1, 5 | bogactw, jako z stron łaski i dostojności jakiej. A cóż 161 1, 5 | tak wiele zapłata mi jako i karaniem stoi. Bo jeśliby 162 1, 5 | z szlachty, z mieszczan i z innych stanów: tedyć też 163 1, 5 | niepotrzebną, nadętość, pychę i insze zarazy, towarzystwo 164 1, 5 | półhakami albo harkabuzami i łyskaniem mieczów; a z tejże 165 1, 5 | niższego rodu a nie tak możni i nie tak bogaci, niepomału 166 1, 5 | bogaci, niepomału w cnocie i godności naganiają. A stądże 167 1, 5 | pospolicie rostą owe słowa i pisania uszczypliwej żółci 168 1, 5 | dobrowoleństwo, żadne miłosierdzie i żadna sprawiedliwość w rzeczypospolitej 169 1, 5 | narodu szlacheckiego nadętość i wysoką myśl, z możniejszych 170 1, 5 | porównają się zwierzchni i zacni z niższemi, a w rozmaitych 171 1, 5 | niższemi, a w rozmaitych i różnych rzeczach okażą się 172 1, 5 | okażą się jednakie serca i umysły wszytkich stanów, 173 1, 5 | wały nawałności ich skromić i ciszyć. To lepak może uczynić 174 1, 5 | twarz królewską, pyszni i nadęci naruszenie łaski 175 1, 6 | PANOWIE RADY I POSŁOWIE ZIEMSCY DLACZEGO 176 1, 6 | PRZYDATNI.~1) Panowie rady i posłowie ziemscy dla czego 177 1, 6 | zwierzchność w rzeczypospolitej. 3) I tu o powinności panów rad 178 1, 6 | powinności panów rad krótko. 4) I o poradnikach królewskich, 179 1, 6 | nim ustawicznie byli. 5) I o sekretarzach każdego powiatu. 180 1, 6 | U Polaków mimo króla i pany radne bardzo wiele 181 1, 6 | zawżdy mądrości, powagi i stateczności, przeto poruczono 182 1, 6 | wielką stanu ich sromotą i nędzą. Ale Panie Boże! tego 183 1, 6 | wszytkich gardła, pożytków i zacności bronili. Co kiedy 184 1, 6 | dlaczego tak panowie rada, jako i szlachecki stan przydan 185 1, 6 | usłyszy, a dwiema rękami i dwiema nogami więcej sprawi, 186 1, 6 | jednego ucha, jednej nogi i jednej ręki używał: takci 187 1, 6 | wszyscy, którzy wiele ludu i niezliczone sprawy poruczone 188 1, 6 | aby wiela ludzi oczu, uszu i nóg i rad używali, chcąc 189 1, 6 | wiela ludzi oczu, uszu i nóg i rad używali, chcąc dobrze 190 1, 6 | radą, pospolitego dobra i zacności stróżem, które 191 1, 6 | zacności stróżem, które króla i zwierzchnego pana do pięknych 192 1, 6 | bez którego rady, zdania i zwierzchności nic w rzeczypospolitej 193 1, 6 | jedno dla ważnych spraw i to na sejmie, godzi się 194 1, 6 | ku czynieniu potrzebnych; i owszem, gdy ma wszytek senat 195 1, 6 | rzeczy, rozważając ją na tę i na owe stronę, namówił, 196 1, 6 | mogło albo nie? Tym sposobem i o drugich wetowaniu będzie 197 1, 6 | potym lepszy rozsądek dawał i, gdy w kole senatorskim 198 1, 6 | mógł obrać to, co się jemu i rzeczypospolitej pożyteczniejszego 199 1, 6 | trzeba, aby byli wierni i milczeniem ozdobieni. Bo 200 1, 6 | jak wotują, wybaczy: też i to, do czego się kto więcej 201 1, 6 | kto więcej zgodzi, pozna, i sarnę rzecz, która się toczy, 202 1, 6 | dostateczniej wyrozumie i dekret uczyni taki, który 203 1, 6 | stanowione, sądy odprawowane i wojny podnoszone. Wielki 204 1, 6 | podnoszone. Wielki to urząd i ciężkie brzemię jest, a 205 1, 6 | wiem, jeśli nie większy i trudniejszy między wszytkiemi~ 206 1, 6 | inszemi urzędy, wyznawać się i dokazować być stróżem rzeczypospolitej 207 1, 6 | stróżem rzeczypospolitej i obrońcą. Niech żaden nie 208 1, 6 | większego zwyczaju, a mądrości i owszem daleko większej, 209 1, 7 | CO PRZYNALEŻY NA SENAT I NA WSZYTKIE INSZE OSOBY 210 1, 7 | Co przynależy na senat i na wszytkie msze osoby radne, 211 1, 7 | niektóre rzeczy, które się i na tę i na ową stronę w 212 1, 7 | rzeczy, które się i na tę i na ową stronę w tej mierze 213 1, 7 | prawa policzeń; pomagają też i pożytki na przyjacioły zabitego 214 1, 7 | jednego człowieka, musiałaby i drugiego stracić; a tak 215 1, 7 | te rzeczy być rozważone i poznane, które pieniężną 216 1, 7 | Naprzód wedle praw bożych i wszytkich niemal narodów 217 1, 7 | gardłem bywają karani; potym i rozum sam, który jest jakoby 218 1, 7 | obyczajem odejmują, a czemuż i ci nie mają być na gardle 219 1, 7 | człowieka zawżdy zarazem i drugiego stracić - tedy 220 1, 7 | który człowiek mógł o niej i pomyślić; któremi nieprzystojnościami 221 1, 7 | któremi nieprzystojnościami i rozum się ludzki obraża, 222 1, 7 | rozum się ludzki obraża, i sądy ludzkie bywają wzgardzone 223 1, 7 | ludzkie bywają wzgardzone i światło sprawiedliwości, 224 1, 7 | najszlachetniejszej, bywa zaćmione i rozkazanie Boże bywa w niwecz 225 1, 7 | panom radnym każdą rzecz i na tę i na owe stronę pilnie 226 1, 7 | radnym każdą rzecz i na tę i na owe stronę pilnie rozważać, 227 1, 8 | obyczajów.~Jest też mym zdaniem i on urząd rzeczypospolitej 228 1, 8 | starodawnych rzeczachpospolitych i greckich i inszych narodów 229 1, 8 | rzeczachpospolitych i greckich i inszych narodów byli niektórzy 230 1, 8 | któremi przełożeni byli i przezwiska mieli, że jedne 231 1, 8 | nietylko pisanych praw, ale i obyczajów ludzkich doglądali 232 1, 8 | musiał radny pan, szlachcic i wszytko pospólstwo i powinności 233 1, 8 | szlachcic i wszytko pospólstwo i powinności swej patrzyć. 234 1, 8 | urzędników nie mamy, a przetoż i staroświeckiej onej karności 235 1, 8 | staroświeckiej onej karności i obyczajów srogości większa 236 1, 8 | nad miasty, nad powiatami i nad zamkami tak królewskiemi, 237 1, 8 | przyczyny do łupienia ludzi; i owszem i między temi, którzy 238 1, 8 | łupienia ludzi; i owszem i między temi, którzy z łaski 239 1, 8 | mają, najdują się, którzy i ludzie i bydła i roi i łąk 240 1, 8 | najdują się, którzy i ludzie i bydła i roi i łąk źle używają, 241 1, 8 | którzy i ludzie i bydła i roi i łąk źle używają, o 242 1, 8 | którzy i ludzie i bydła i roi i łąk źle używają, o których 243 1, 8 | łąk źle używają, o których i król nigdy nie słyszy, a 244 1, 8 | śmieją skarżyć. A więc się to i tym sucho odrzeć ma, którzy 245 1, 8 | rzeczy broili? Jest nadto i takich wiele, którzy swoich 246 1, 8 | sprośnie używają, we dnie i w nocy piją, majętność swoje 247 1, 8 | nocy piją, majętność swoje i bogate ojczyste imiona rozpraszają; 248 1, 8 | pospolicie sług niemało i z końmi chowa, w jego domku 249 1, 8 | przyłbice, rusznice, miecze i wszelka insza broń, którą 250 1, 8 | pewnych czasów czynili opyt i wywiadowanie około obyczajów 251 1, 8 | obyczajów ludzkich albo i zachowania, jakimby się 252 1, 8 | się kto rzemiosłem bawił i czymby się żywił?~A próżnujące 253 1, 8 | jeszcze w staniech duchownych i do tych czasów zachowuje, 254 1, 8 | zachowuje, których obyczajów i zachowania archidjakonowie 255 1, 9 | miasta wyganiając, a pijane i hultaje karząc.~Tak jest 256 1, 9 | miejscach próżnujących, pijanie i hultajów mnóstwo, iż jeśli 257 1, 9 | te, którzyby w chodzeniu i w postawie niewstydliwie 258 1, 9 | cudzych wdzierali, a ktemu też i kostyry, aby ten urząd imał 259 1, 9 | kostyry, aby ten urząd imał i sadzał. Lecz i ono zaiste 260 1, 9 | urząd imał i sadzał. Lecz i ono zaiste nie ma być cierpiano, 261 1, 9 | sprawowane. Wszystcy próżnujące i pijanice srodze mają być 262 1, 9 | z nieprzystojnych skoków i postawek, jakie pospolicie 263 1, 9 | tańcach czynią, pochodzi i moc bierze niewstydliwość 264 1, 9 | nieprzyjaźna. 2. Nocne biegania i wołania imo to, iż uczciwym 265 1, 9 | uczciwym obywatelom pokój i odpoczywanie przeszkadzają, 266 1, 9 | przeciwne, a częstokroć chorym i położnicom strachy zadawaj 267 1, 9 | poznano, biegają po ulicach i poprzecznicach, na cudze 268 1, 9 | baczenia na pogłowie, na wiek i na mniemanie o kim przystojne. 269 1, 9 | kim przystojne. Miesza się i zrównywa się wszytko. A 270 1, 9 | są karty, warcaby, kostki i insze tym podobne. A przetoż 271 1, 9 | mają być wszyscy karani: i ci, którzy takowemi grami 272 1, 9 | pożądają a wydzierają cudze), i ci, którzy tracą rzeczy 273 1, 9 | 5. A aczkolwiek schadzki i biesiady uczciwe nie mają 274 1, 9 | nie tylko im samym, ale i rzeczypospolitej potrzebna. 275 1, 9 | wiela ludzi proszą, którym i rokoszne potrawy dają i 276 1, 9 | i rokoszne potrawy dają i tańców dozwalają. Lecz na 277 1, 9 | ludzkiego postanowił. A przetoż i dzięki wielkie Panu Bogu 278 1, 9 | Bogu mają być czynione, i modlitwy przydawane, aby 279 1, 9 | trzeźwię mają być sprawowane, i rozmowy z uczciwością mają 280 1, 9 | 6. Karczmy winne i piwne abo wygładzone, abo 281 1, 9 | karczmy przynieść, jakoby jemu i czeladzi jego było dosyć? 282 1, 9 | dziesięcią odprawuje. Przeto i ci do powinności i swej 283 1, 9 | Przeto i ci do powinności i swej mają być przymuszeni, 284 1, 9 | ziemi, z której poszli. I zda się, że to narodowi 285 1, 10| prawdziwie ubogiemi a schodzi im i na siłach i na żywności, 286 1, 10| a schodzi im i na siłach i na żywności, mają być opatrzeni, 287 1, 10| mają być opatrzeni, aby i domy pospolite były im postanowione 288 1, 10| pospolite były im postanowione i wszelkie potrzeby do żywności 289 1, 10| mieszkają, tam się żywią, i tam je opatrują; a drudzy, 290 1, 10| swoich mieszkając, swoje i domowników swych potrzeby 291 1, 10| urząd ma pilne baczenie i dozór mieć, żeby ludzi nie 292 1, 10| miasta byli wygnani, co i o cudzych żebrakach ma być 293 1, 10| ma być rozumiano, że by i oni do swoich miast byli 294 1, 10| cierpieni między ubogiemi i trzeba o nich myśleć, żeby 295 1, 10| od głodu nie pomarli: ale i żywność skromniej im ma 296 1, 10| skromniej im ma być dawana, i pracami trzeba im dokuczać, 297 1, 10| trzeba im dokuczać, żeby i na przykład byli drugim 298 1, 10| na przykład byli drugim i sami się wystrzegali, aby 299 1, 10| opatrzając jako mogą swoje i domowników swych potrzeby, 300 1, 10| złodziejstwa, mężobójstwa i inszych sprośnych występków. 301 1, 10| się do zbytku, do pychy i nadętości skłaniają. ..............................................~ 302 1, 10| okazały pogrzeb wielki koszt i nakład każą czynić; aleć 303 1, 10| żywota swego są, ci chwały i sławy od Boga czekać mają, 304 1, 10| niebieskiego. Ktemu też i biskupów majętności starodawni 305 1, 10| Zaprawdę, ci, którzy nie dawają i nie czynią, co powinni, 306 1, 10| odjąć mogła. Bo chorzeje i wątleje tak ciało, jak i 307 1, 10| i wątleje tak ciało, jak i myśl, od niedostatku pokarmu. 308 1, 10| niech robił to, co może i ile może; niech się zabawia 309 1, 11| ludzkości przeciwko poddanym. 4. I o tym, jeśli się godzi panu 310 1, 11| godzi się kmieciowi, by też i największą krzywdę miał, 311 1, 11| jeno jako bydła. A przełóż i toby trzeba w dobre obyczaje 312 1, 11| czynili opyt o takich paniech i wszytkich innych przełożonych, 313 1, 11| jawnie robić, aż się go i od mistrzów pierwej nauczy 314 1, 11| mistrzów pierwej nauczy i sztukę uczyni: jako daleko 315 1, 11| prawdziwie ono powiedziano: kto i chce dobrze rozkazować, 316 1, 11| A tak niech to i wielcy panowie rozmyślają, 317 1, 11| zostawowali; niech je zwyczają i czynić czego trzeba, i znaszać 318 1, 11| zwyczają i czynić czego trzeba, i znaszać ono, bez czego być 319 1, 11| nauk wyuczyli, któreby je i do wszelakiej ku ludziom 320 1, 11| wszelakiej ku ludziom skłonności, i do dobrego panowania ćwiczyły, 321 1, 11| szlachcicem; a tak gniewali się i szemrali, powiedając to 322 1, 11| rok na kmiecie wkładano, i o tych ciężarach, które 323 1, 11| inaczej mają być rozumiani i kmiecie, gdy powinności 324 1, 11| powinności swej dosyć uczynią i czynsz zapłacą, jedno jako 325 1, 11| czasy widziały, że Tarnowski i wojnę i ziemskie sprawy 326 1, 11| widziały, że Tarnowski i wojnę i ziemskie sprawy jednakim 327 1, 11| jednakim sercem, abo męstwem i jednaką mądrością sprawował; 328 1, 11| widziały bitwy, dobywania miast i tryumfy; doznały fortelów, 329 1, 11| wedle przystojności bronion i w całości zachowań być ma, 330 1, 11| że z tak wielkiej cnoty i z tak wielkiej mądrości 331 1, 11| pełne układności, skromności i ku ludziom skłonności poszły. 332 1, 11| Co jeśli ten okrutnością i pychą grzeszy, który zbytniego 333 1, 11| szydził mówiąc: mojeć to jest i mienie i wszytko, wieźcie 334 1, 11| mojeć to jest i mienie i wszytko, wieźcie się stąd 335 1, 11| dzierżą ich poddani. Ale i ten błąd nie miałby być 336 1, 11| własne, co mu się dostało. Bo i on nic inszego nie mógł 337 1, 11| trzymał ten, co przedał, i same tylko władność, a przedsię 338 1, 11| chrześcijany poddanemi! U Niemców, i bez mała u wszytkich chrześcijan 339 1, 11| niewolnikami ludzi tejże i wiary, co i my. Nie mówię, 340 1, 11| ludzi tejże i wiary, co i my. Nie mówię, żeby kto 341 1, 11| które się w tym zamyka, i to nie dobrze, iż panowie 342 1, 11| rolą a iść z niej precz; i owszem, kiedy rzecz idzie 343 1, 11| zniewolić ze wszytkim chcą, iż i dzieciom jego nie wolno 344 1, 11| nie tylko bogatym, ale i ubogim. Lecz ci bogacze, 345 1, 11| bogacze, żeby temu sadłu i chęci swej dosyć czynili, 346 1, 11| kmiece majętności za ich wolą i stać mają i nie stać; niepożytecznych 347 1, 11| za ich wolą i stać mają i nie stać; niepożytecznych 348 1, 11| ubogich ludzi dławienia i uciskania, jeśli tak rozumiesz, 349 1, 11| rzecz słuszną (bo kupna i frymarków tak dobre zwyczaje 350 1, 11| tak dobre zwyczaje jako i prawa dopuszczają, ale, 351 1, 11| Nabotową działo, przeto i król nędznie zginął, a żona 352 1, 11| król nędznie zginął, a żona i dziatki i wszytcy jego radni 353 1, 11| zginął, a żona i dziatki i wszytcy jego radni panowie 354 1, 11| radni panowie pobici; o czym i pismo święte w księgach 355 1, 11| księgach królewskich świadczy, i ja o tym szerzej w księgach, 356 1, 12| BYWA W SZATACH, W POKARMACH I TRUNKACH. A POTYM O BIESIADACH 357 1, 12| TRUNKACH. A POTYM O BIESIADACH I TAŃCACH.~1. O zbytku, który 358 1, 12| szatach. 2. W pokarmach i trunkach. 3. A potym o biesiadach 359 1, 12| 3. A potym o biesiadach i tańcach.~A iż pospolicie 360 1, 12| wniesiona jest, gdyż w zbytku i w rozmaitości szat jako 361 1, 12| wynalezione, żeby od zimna i od gorąca broniły, albo 362 1, 12| też wedle zacności domu i urzędów, częścią ludziom 363 1, 12| nie bez wielkiej rozsądku i płochości: gdyż cześć, tylko 364 1, 12| szaty ochędożne osobę zdobią i niejako zalecają. Ale zbytniej 365 1, 12| zbytniej do ochądóstwa chęci i wszelakiego zbytku ludzie 366 1, 12| mądrzy nigdy nie chwalili: bo i wiele kosztuje i płoche 367 1, 12| chwalili: bo i wiele kosztuje i płoche przyrodzenie, bogactwy 368 1, 12| nikczemny. Ludzie, rodzajem i majętnościami znaczni, brzydzą 369 1, 12| szlacheckiego stanu ludziom i ich majętnościom pozwolono, 370 1, 12| pospólstwo ubierali. Lecz i te słowa są serca nadętego; 371 1, 12| udawszy się na zbytnie stroje i na wszelaki zbytek, chce, 372 1, 12| stanu człowiek, chociaby też i jaki poważny, abo jaką godnością 373 1, 12| wielka rozpustność, że ty i o tej rzeczy inszym ustawę 374 1, 12| wymyślonemi: bo wytworne szaty i złote łańcuchy nie tylko 375 1, 12| przyczynę przywodzą), ale też i wiele złości z sobą ciągną, 376 1, 12| wielkiej chlubie, pysze i nadętości, a zarazem wlepia 377 1, 12| Aza ty, kosztowniejszą i wytworniejszą szatę na się 378 1, 12| aza którą cnotą bogatszy i ozdobniejszy? Bo prawdziwa 379 1, 12| kosztowne a rozkoszne szaty i nazbyt wytworne są naczynia 380 1, 12| biorą. Różność kształtów i barw u szat a co inszego 381 1, 12| jedno obyczajów różność i nieustawiczność? I toć też 382 1, 12| różność i nieustawiczność? I toć też jest nie bez wielkiego 383 1, 12| Jedzenia i picia, i zbytnie żarcie 384 1, 12| Jedzenia i picia, i zbytnie żarcie nieprzystojne 385 1, 12| niesposobnego a nakoniec wszetecznym i zuchwałym, a jako bez uzdy 386 1, 12| dodawa dobrej nadzieje i większego o sobie rozumienia, 387 1, 12| ufności, śmiałości domówienia i czynienia prędkości tak, 388 1, 12| abo drugim a czasem też i przyjaciołom i wszytkiemu 389 1, 12| czasem też i przyjaciołom i wszytkiemu powiatowi, abo 390 1, 12| różności między przyjacielem i nieprzyjacielem, między 391 1, 12| nieprzyjacielem, między żoną i siostrą. Wtenczas płużą 392 1, 12| szarpaniny, ochromienia i takie boje. A nie dziw temu, 393 1, 12| wynurza się ona ślepych i nieukróconych chęci zgraja. 394 1, 12| piszczałka na biesiadach waszych i t. p. .................................................................~ ~ 395 1, 13| Swarom przeto, waśniom i nienawiściom bynajmniej 396 1, 13| gardzi; bo wszyscy miłują i wielce ważą ony, które wiedzą, 397 1, 13| ony, które wiedzą, że też i oni drugie wielce ważą; 398 1, 13| swej dosyć czyniąc zalecać i zdobić, a w cudze się urzędy 399 1, 13| nie należące; stądże też i własne powinności swe opuścić 400 1, 13| spraw myśl roztargnioną, i sama rzeczpospolita nie 401 1, 13| nieinaczej jedno jako i ciało byłoby roztargnione, 402 1, 13| A przełóż ludzie dobrzy i pragnienia górności wystrzegać 403 1, 13| górności wystrzegać się mają i miłość samego siebie zbytnią 404 1, 13| częstoby obaczał; a nadtoby i ono uważał że mu więcej 405 1, 13| lekceważyć nie trzeba, ale siłami i majętnościami naszemi ludziom, 406 1, 13| udzielać, które on różne i różnym dał, aby tą różnością 407 1, 13| bratem; kto jest rozumem i mądrością obdarzon, niech 408 1, 13| obdarzon, niech nauki swej i rady użycza potrzebnym; 409 1, 13| może, niech zwierzchność i możność swą obraca na bronienie 410 1, 13| ludzkość zwlekli z siebie i prawo braterstwa porzucali 411 1, 13| bogaci są, którzy uczeni i mądrzy, sobie tylko nauką 412 1, 13| mądrzy, sobie tylko nauką i mądrością swoją obmyślają. 413 1, 13| obmyślają. Bo prawdziwa ludzkość i braterstwo udzielaniem wszech 414 1, 13| się, albo na rozpominaniu i użaleniu tych przygód, którym 415 1, 13| najpotrzebniejsza do zachowania pokoju i zgody. Którzy tej równości 416 1, 13| powyższon. To mamy dobrze znać i głęboko do serca pokładać, 417 1, 13| boskie rozkazanie rozpominać i do tego wszytkie nasze sprawy 418 1, 13| mamy, każdego dobrą chęcią i powinnościami zawżdy naszemi 419 1, 13| naszemi uszanować, szczęśliwe i przeciwne rzeczy znaszać, 420 1, 13| Boga wszechmogącego prosić i czekać, przed którego stolicą 421 1, 13| wszytkich naszych spraw, mów i myśli dać pewnie musimy. 422 1, 13| szeroki plac ku mówieniu, i filozofowie o tym bardzo 423 2, 14| STATUTY DLA ZŁYCH USTANOWIONE.~I. Prawa lub statuty dla złych 424 2, 14| obyczajach należy, a jako i pospolite i każdgo z osobna 425 2, 14| należy, a jako i pospolite i każdgo z osobna rzeczy niemi 426 2, 14| przewrotność, niewstydliwość i źle czynienia swawolność, 427 2, 14| ponieważ tak jest, tedyć i to zatym iść musi, że mnóstwo 428 2, 14| nieszczęśliwego przyrodzenia i złości ustawicznie rostącej; 429 2, 14| pilnością prawa stanowić i kaźni nie po chwili, czym 430 2, 14| przeto, jakie mają być prawa i co z nich za pożytek.~ 431 2, 15| postanowione, a wszakoż i dla zwierzchności urzędu.~ 432 2, 15| zwierzchności urzędu.~Praw i obyczajów zda się być tenże 433 2, 15| przydane bywają zapłaty i karania, aby niemi ludzie 434 2, 15| początki, z których prawa ciec i płynąć mają. Lecz te prawa 435 2, 15| grzeszenia bywają odstraszeni i w powinności zatrzymani 436 2, 15| mogła, zacności praw broniła i one zdobiła. Bo dla tego 437 2, 15| ludziom dań, aby był wodzem i mistrzem życia ludzkiego 438 2, 15| mistrzem życia ludzkiego i wszytkich spraw; a którzy 439 2, 15| rozum rady ludzkie, powieść i wszytkie sprawy, jeśli są 440 2, 16| powściąganiu złych myśli i występków, nie w swowolności 441 2, 16| przetoż mocarze, szlachta i osoby na urzędziech będące 442 2, 16| niźli ubóstwo, chłopstwo i ludzie od urzędów wolni; 443 2, 16| prawie rzeczone, to się i o drugich im podobnych niechaj 444 2, 16| przyjacielskiej nawiedzali, abo też i ci, którzy na oglądanie 445 2, 16| on szlachcic jeszcze żyw i mieszka między ludźmi; powiedają, 446 2, 16| tenże jest żywota twego i śmierci twej pan, a ty bojąc 447 2, 16| się śmierci, musisz szkody i sromoty albo łajanie od 448 2, 16| Aleśmy o tym indzie mówili i jeszcze będziemy. .....................................................................................~ 449 2, 16| niewolą jest złączona? Lecz i niewola i wolność zbytnia . 450 2, 16| złączona? Lecz i niewola i wolność zbytnia .przemierzła 451 2, 16| do długości trwała jest i do mniemania u ludzi bardzo 452 2, 16| których w sercu przywileje i tytuły świebody moc wzięły. 453 2, 16| acz z przyrodzenia dobrzy i skromni, ale towarzystwem 454 2, 16| uczynione niepobożnie sromocąc i szpecąc. A o onych co mam 455 2, 16| artykułu są pobudzeni, który i krzywdy i mężobójstwa lekuczko 456 2, 16| pobudzeni, który i krzywdy i mężobójstwa lekuczko karząc, 457 2, 16| ubogie, szlachtę nad miejski i chłopski stan, to jest: 458 2, 16| wolności obronicielowie i rozumiejąc i mawiają? Ile 459 2, 16| obronicielowie i rozumiejąc i mawiają? Ile tedy jest szlachciców, 460 2, 16| podlejszym stanem królów, i owszem, ile możniejszych, 461 2, 16| chudzinami królów. Bo żaden król i owszem żaden tyran mię może 462 2, 16| mocy, jedno nad żywotem i śmiercią czyją; która moc 463 2, 16| jednakim sposobem o pożytkach i o trudnościach i krzywdach 464 2, 16| pożytkach i o trudnościach i krzywdach wszytkich wobec 465 2, 16| wszytkich wobec stanowić i radzić trzeba. A którzy 466 2, 16| bez urzędu - bo oni będąc i rozumem i bogactwy od Boga 467 2, 16| bo oni będąc i rozumem i bogactwy od Boga lepiej 468 2, 17| przeciwko tym, co łoją, sromocą i biją. 3. Przeciwko gwałtownikom, 469 2, 17| gwałtownikom, cudzołożnikom i złodziejom. 4. Także przeciwko 470 2, 17| występują. 6. Na lichwiarze i urzędy łapające.~O krzywdach 471 2, 17| postanowienie o tych, które i słowy i rzeczą bywają czynione; 472 2, 17| postanowienie o tych, które i słowy i rzeczą bywają czynione; 473 2, 17| bezpieczni. Wiele szlachty i bogatych osób lecą do czynienia 474 2, 17| czynienia krzywd ludziom podłym i ubogim. Ci, jeśliby je winą 475 2, 17| jako chcemy, żeby się też i oni nam zachowali. Jeślić 476 2, 17| się być złośliwym: toż też i o sobie rozumiej, że i ty, 477 2, 17| też i o sobie rozumiej, że i ty, jeślibyś komu kiedy 478 2, 17| krzywdę uczynił, jesteś i złośliwy i godzien, abyś 479 2, 17| uczynił, jesteś i złośliwy i godzien, abyś karanie za 480 2, 17| przeto tego statutem zabronią i przeciw wszelakiemu sromoceniu, 481 2, 17| łajaniu, zbiciu, osieczeniu i wszelakiemu oszpeceniu, 482 2, 17| zaprzedaniem złodzieja. A dziś i temu się nic nie wróci, 483 2, 17| nie wróci, komu co wezmą, i złodziejów przedsię nie 484 2, 17| przedtym bywało. A przedsię i rzeczypospolita pożytków 485 2, 17| abo na domowych robotach; i złodzieje przedsię nic się 486 2, 17| jest najprzystojniejsza i zgadza się z boskim, ludzkim 487 2, 17| zgadza się z boskim, ludzkim i przyrodzonym prawem: okazałem 488 2, 17| za naszej pamięci w domu i na ulicach, w mieście i 489 2, 17| i na ulicach, w mieście i na polu, na świętych i nieświętych 490 2, 17| mieście i na polu, na świętych i nieświętych miejscach! A 491 2, 17| Lecz niech tak będzie, i żeby był jeden między tak 492 2, 17| na gardle karanie. A nuż i sam zabit aza się nie dawa 493 2, 17| wielka nieprawość. A przeto i nierównością i zaniechaniem 494 2, 17| A przeto i nierównością i zaniechaniem więzienia dzieje 495 2, 17| gardle karanie, zarazem i przyczynę przydał, mówiąc: 496 2, 17| tym, że chociaby cnotliwi i dobremi naukami ozdobieni 497 2, 17| będzie dodawał żywności i nam i bydłu, jeśli żadnego 498 2, 17| będzie dodawał żywności i nam i bydłu, jeśli żadnego oracza 499 2, 17| dodawać będzie odzienia i ubioru, jeśli nie będzie 500 2, 17| gardło tak lekceważymy! Ale i wyżej zganiłem różność karania