Part,  Chap.

  1  1,  1 |        przyrodzenie naprzód wypisali, a oznajmienie od onych podane,
  2  1,  1 |               rzeczpospolita są zbory a zgromadzenia ludzkie porządnie
  3  1,  1 |         rozmaitych sąsiadów złączone, a ku dobremu a szczęśliwemu
  4  1,  1 |       sąsiadów złączone, a ku dobremu a szczęśliwemu życiu postanowione.
  5  1,  1 |            domową albo gospodarstwem, a do tego należy, aby ona
  6  1,  1 |              domownicy wespołek żyli, a do każdej potrzeby albo
  7  1,  1 |               spólnie sobie pomagali, a ktokolwiek w domu przedniejszy
  8  1,  1 |               domu przedniejszy jest, a nad czeladzią władność albo
  9  1,  1 |             nazywamy rzecząpospolitą. A iż się człowiek lepiej,
 10  1,  1 |               nie noszący) uciesznego a spokojnego żywota mimo rzeczpospolitą
 11  1,  1 |       towarzystwa ludzkiego żyć mógł, a nikomu nie potrzebując samby
 12  1,  1 |             Cicero) wykłada) uczciwie a dobrze żyć mogli, aby się
 13  1,  1 |          pomnażali, aby wszyscy cichy a spokojny żywot wiedli, aby
 14  1,  2 |              rzeczpospolita w całości a w zacności sobie przystojnej
 15  1,  2 |             zwyczajów, srogości sądu, a biegłości w rzeczach wojennych;
 16  1,  2 |              Ukrainie była obroniona, a uczciwemi obyczajami i sprawiedliwemi
 17  1,  2 |          swoje ma, któremi wedle woli a upodobania swego sam siebie
 18  1,  2 |              na ostatek tylko dobrych a mądrych ; bo ja tu mówię
 19  1,  2 |            mówię o obyczajach dobrych a uczciwych. Ale sądów albo
 20  1,  2 |              czego z dobrej woli swej a za powodem uczciwych obyczajów
 21  1,  2 |         obyczajów czynić nie chcieli. A tak gdy te trzy rzeczy między
 22  1,  2 |               w dobrym porządku bywa; a zasię, jeśli która rzecz
 23  1,  2 |           odemnie wypisane być miały; a jednak też, iż je drudzy
 24  1,  3 |         ustawicznej rzeczy uczciwych, a sprośne przychodzą z niewiadomości
 25  1,  3 |            przychodzą z niewiadomości a zabawy złych spraw. 3) Ustawiczna
 26  1,  3 |            albo namiętności złych. 4) A do tego trzeba wziąć nałóg
 27  1,  3 |               bardzo dobrze rządzona, a nie wiem, jeśli nie daleko
 28  1,  3 |              też jest, którzy zbytnią a łakomą chęcią zapalają się
 29  1,  3 |           wielkich i zacnych urzędów; a aczkolwiek na takowe ludzi
 30  1,  3 |              srogie kaźnił uchwalono; a ci wszyscy - tak oni, którzy
 31  1,  3 |        kiedyby się sprosności niecnót a piękności cnoty oczyma serdecznemi
 32  1,  3 |           należy prawdziwa uczciwość, a w czym żywota sprosność;
 33  1,  3 |                wzięli sobie w zwyczaj a w używanie rzeczy uczciwe:
 34  1,  3 |              inszej rzeczypospolitej, a naszej nie są pożyteczne,
 35  1,  3 |               nieprzystojnego brojąc. A ja zasię to powiadam a zeznać
 36  1,  3 |                A ja zasię to powiadam a zeznać to muszę, iże ludzie
 37  1,  3 |            sprosności broją. Albowiem a co inszego nas do pracy
 38  1,  3 |     zadzierzeć może - jedno wiadomość a ustawiczna zabawa rzeczy
 39  1,  3 |              zabawa rzeczy uczciwych. A zasię przeciwko temu - którzy
 40  1,  3 |         każdej rzeczy dobrze rozumiał a, ile może, najsprawiedliwiej
 41  1,  3 |          chęci do obyczajów skłonnej, a gdy ją ku dobremu chylić
 42  1,  3 |          przywodząc je ku skromności, a podbijając je pod władzę
 43  1,  3 |               co się boją, blednieją, a ci, co się radują, rumiani
 44  1,  3 |              bywają; oni się frasują, a tym dobra myśl roście; a
 45  1,  3 |              a tym dobra myśl roście; a oboi ci nie tejże barwy
 46  1,  3 |            próżni. Bo o rozgniewanych a co trzeba mówić, którzy
 47  1,  3 |             mamy, albo mniejsze mamy; a jeśli im równe, tedy przedsię
 48  1,  3 |              jesteśmy. Waśń z bojaźni a z gniewu roście; która iż
 49  1,  3 |             ku prawdzie i poważności, a wszystkie insze cnoty rządząc.
 50  1,  3 |          niesłusznych rozkoszy odrywa a do słusznych wiedzie, obżarstwu
 51  1,  3 |              hamując wszelaki zbytek, a niejaki porządek i przystojność
 52  1,  3 |            żywota doczesnego krótkość a ludzkich rzeczy nieustawiczność
 53  1,  3 |     niebezpieczności, odjęcia urzędu, a naostatek i śmierci (jeśliby
 54  1,  3 |               jaka potrzeba wzywała); a żadnej rzeczy straconej
 55  1,  3 |         cokolwiek człowiekowi mężnemu a cnotliwemu nieprzystojnego
 56  1,  3 |    nieprzystojnego sobie począć miał; a gdy już ma u siebie pewną
 57  1,  3 |               jest, przyzwyczaił się, a co z przodku zda się być
 58  1,  3 |              to ustawicznie włamował, a w obyczaj to sobie przywodził.
 59  1,  3 |          obyczaj to sobie przywodził. A aczkolwiek to dobrze powiedziano,
 60  1,  3 |               chęci serdeczne rządzić a pod moc swoją podbijać ma,
 61  1,  3 |            pod moc swoją podbijać ma, a wszakże doznawamy tego,
 62  1,  3 |            który jest między zbytkiem a między niedostatkiem, abyśmy
 63  1,  3 |          abyśmy nie byli otrętwiałemi a baczenia dobrego nie mającemi;
 64  1,  3 |        baczenia dobrego nie mającemi; a zasię abyśmy się też nazbyt
 65  1,  3 |               aby się wszystko dobrze a porządnie działo, musi o
 66  1,  3 |         zepsować, jeśli go zaniedbują a ustawiczną zabawą ćwiczyć
 67  1,  3 |             stateczne przedsięwzięcie a serce męstwa pragnące, niech
 68  1,  3 |             jacy będzie rozum powodem a sprawcą wszystkich postępków; -
 69  1,  3 |          owszem, czym kto ma leniwszy a tępszy rozum, tym większego
 70  1,  3 |               nauce ustawiczną zabawą a ćwiczeniem podpartej, iż
 71  1,  3 |        człowieku wzbudza i stwierdza. A umyślniem chciał tu o tym
 72  1,  3 |               wszelakich cnót pokazał a odpowiedź dał ganieniu onych,
 73  1,  3 |               zgoła nizacz nie miano, a tylko samego przyrodzenia
 74  1,  3 |         samego przyrodzenia słuchano. A iżbych tego jaśniej dowiódł,
 75  1,  4 |            obyczaje ma być wprawowan, a jakie mniemanie o rzeczach
 76  1,  4 |               kto z młodu przywyknie. A tak jeśli dzieciom, póki
 77  1,  4 |         wielkie się drzewo rozroście, a owoce z niego się rodzące
 78  1,  4 |           poznawać, co jest uczciwego a co sprośnego, o co mają.
 79  1,  4 |             sprośnego, o co mają.stać a czego się wystrzegać? a
 80  1,  4 |               a czego się wystrzegać? a najwięcej, aby je powściągali
 81  1,  4 |        wydworna i ku zgotowaniu łacna a wnętrzności nie zapalająca;
 82  1,  4 |             ognia do ognia przydawać; a pomaga to nietylko ku pohamowaniu
 83  1,  4 |             ku trzeźwości zachowaniu. A nie tylko niech i je ciągną
 84  1,  4 |              aby myśl wolniejsza była a do wszytkiego gotowsza i
 85  1,  4 |           niechajby sterowali ku czci a przystojności, ku sprawiedliwości,
 86  1,  4 |            nienawistna i przymierzła; a jako od rzeczy sprośnych,
 87  1,  4 |              gdyby wysławianiem cnoty a przypominaniem przykładów
 88  1,  4 |              pobudkę młodym dziatkom, a rozum i dowcip ich wystawiali,
 89  1,  4 |               wiele mogą w dziecinnym a młodym rozumie, póki jeszcze
 90  1,  4 |              póki jeszcze jest czysty a złemi myślami nie splugawiony,
 91  1,  4 |       zwycięstwo, zwyciężyć serce swe a popędliwości swe uskromić;
 92  1,  4 |             bystrość końska bieganiem a ujęciem obroku bywa skrócona,
 93  1,  4 |               ku myśleniu nieuczciwa. A zaprawdę słusznie to i prawdziwie
 94  1,  4 |              z dobrej chęci pochodzą. A przetoż rodzice, aby do
 95  1,  4 |                                       A iż przyrodzenie ludzkie
 96  1,  4 |           będą, albo kogo statecznego a dobrego przy nich będą chcieli
 97  1,  4 |           wstydały się go i obawiały, a nie śmiały przed nim nic
 98  1,  4 |           czynić, coby było sprośnego a nieuczciwego. ........................................................~
 99  1,  4 |         umacnia i roście w człowieku; a zasię praca, albo takowe
100  1,  4 |              albo takowe igry zbytnie a gwałtowne wątłą ciało, a
101  1,  4 |              a gwałtowne wątłą ciało, a doktorowie lekarskich nauk
102  1,  4 |           będą wszeteczne, błazeńskie a niewstydliwe. .........................................~
103  1,  4 |                           Pobaczywszy a wyrozumiawszy rodzice rozum
104  1,  4 |              żywota swego bawić miał. A jeśliby go w obcy kraj posłać
105  1,  4 |              o to, aby pilnie obaczał a przypatrował się, co też
106  1,  4 |             powiedzieć ku poprawieniu a dobremu postanowieniu porządku
107  1,  4 |            porządku w ojczyźnie swej. A ponieważ dziatki i młodzieńcy
108  1,  4 |            też i oczyma od starszych, a najwięcej od rodziców, biorą
109  1,  4 |              rodziców, biorą przykład a uczą się, coby też oni czynić
110  1,  4 |               utratnik też majętności a na zbytnie kosztowne szaty
111  1,  4 |               dziatkom swym mierności a skromnego życia; także też
112  1,  4 |           życia; także też gwałtownik a w gniewie okrutny i krwie
113  1,  4 |            swych we wszem naśladować. A tu radbych to widział, aby
114  1,  4 |          niemal wszyscy w pieszczocie a w rozpustności bywają wychowani;
115  1,  4 |        różność potraw i sposób pompy, a zbytnią pieszczotą wszytkę
116  1,  4 |               baczenia dobrego tracą; a nie nauczywszy się nigdy
117  1,  4 |                w którym się urodziły; a pierwej w ich serca cedzą
118  1,  4 |             tego dziatki nie widziały a uczyły się tych rzeczy,
119  1,  4 |           bardzo rzadko którzy znają, a jeszcze tych mniej, którzyby
120  1,  4 |              że szczęśliwe powodzenie a sposób życia skażonego sprawuje
121  1,  4 |              w jaką inakszą odmienić; a iż to nie może być okrom
122  1,  4 |                pismo święte świadczy. A przetoż takowe nieprzystojne
123  1,  4 |               miałyby być naprawione, a prawdziwa rzeczy przystojnych
124  1,  4 |      mniemanie i nieznajomość prawdy; a żaden nie jest, któryby
125  1,  4 |         rodzicom niedostawa. Albowiem a kto taki jest, ktoby dzieci
126  1,  4 |             dobrego ćwiczenia sposób?~A w tej mierze nic prawa nasze
127  1,  5 |              zabawy z ludźmi uczonemi a wystrzegania pochlebców
128  1,  5 |               cnoty zaplata nagradzać a występki karać, więcej o
129  1,  5 | rzeczypospolitej mieć pilne staranie, a żadnego nie opuścić; między
130  1,  5 |                oskarżaniu nie zarazem a nie skwapliwie wierzyć,
131  1,  5 |              obywatelami wykorzeniać, a zgodę stanowić, wiarę każdemu
132  1,  5 |          baczenie: komu, co, dlaczego a jako wiele dać? Piąta jest
133  1,  5 |          wiele dać? Piąta jest męstwo a wielkie serce, skromnie
134  1,  5 |            jako też przeciwne rzeczy, a potym dla ojczyzny a dla
135  1,  5 |          rzeczy, a potym dla ojczyzny a dla sprawiedliwości gardło
136  1,  5 |      rzeczypospolitej mówić będziemy, a poczniemy od królewskiej
137  1,  5 |                                       A ponieważ królowie polscy
138  1,  5 |               praw ziemskich słuchać, a wedle zamiaru ich ma rządzić. ................~
139  1,  5 |             temu nie dosyć jest czcią a dostojnością drugie przechodzić,
140  1,  5 |               naszych własnych spraw. A okrom roztropności żaden
141  1,  5 |              ani drugiemu pomóc może. A przeto królowie mają się
142  1,  5 |               poważnemi, roztropnemi, a od nich rady we wszech sprawach
143  1,  5 |           czytając wiele i słuchając, a w pamięć sobie biorąc. Świadczą
144  1,  5 |                                       A najwięcej te księgi królowie
145  1,  5 |           obyczaje wszytkich narodów, a zwłaszcza tych, z któremi
146  1,  5 |            Boży od ofiarników weźmie, a niech go czyta przez wszytkie
147  1,  5 |              uczył bać się Pana Boga, a strzec przykazania jego,
148  1,  5 |             bardzo dobrze sprawowane. A teraz wiele jest zwierzchnych
149  1,  5 |              mają, że im nic do tego, a przetoż też w prawiech wiele
150  1,  5 |          prawiech wiele przewrotności a w rzeczypospolitych wiele
151  1,  5 |                                       A jeśli to jest rzecz słuszna
152  1,  5 |           który sam sobie nie panuje, a który namiętnościom swoim
153  1,  5 |               aby prawdy nie poznały; a stądci owi panowie w trajedjach
154  1,  5 |            trajedjach od gniewu ślepi a do zapalczywości szaleni. .........................................~
155  1,  5 |       przywłaszczyć to, co jego jest; a to się we dwuch rzeczach
156  1,  5 |       najwięcej pokazuje: w zapłatach a w karaniu. Dziś pospolicie
157  1,  5 |           łaski i dostojności jakiej. A cóż inszego jest, jednę
158  1,  5 |           rządzona, na baczeniu mieć, a o drugą nie dbać jeśli nie
159  1,  5 |          płacono albo nie nagradzano, a złych nie karano tedy rzeczpospolita
160  1,  5 |         karania w prawach opisane są, a za płaty widzimy być w rozdawaniu
161  1,  5 |          części jej nie zaniedbywali, a nie tak wiele swemu własnemu
162  1,  5 |                                       A ponieważ rzeczpospolita
163  1,  5 |              z tą przemierzłą, nadętą a rzeczpospolitej wielce szkodliwą
164  1,  5 |      harkabuzami i łyskaniem mieczów; a z tejże nadętości dostojeństw
165  1,  5 |               się domagają, podlejsze a nie tak możne straszą, a
166  1,  5 |              a nie tak możne straszą, a onym, którzy są niższego
167  1,  5 |               którzy są niższego rodu a nie tak możni i nie tak
168  1,  5 |          cnocie i godności naganiają. A stądże pospolicie rostą
169  1,  5 |               krwi. Za takiemi słowy, a gdzie takie zarazy panują,
170  1,  5 |        zwierzchni i zacni z niższemi, a w rozmaitych i różnych rzeczach
171  1,  5 |          władności jego poddane. Lecz a jakoż mają być rządzeni?
172  1,  5 |             gdy wodzem będzie mądrość a cnota. ................~
173  1,  5 |               cnota. ................~A toć jest zaiste ludzi prawdziwie
174  1,  5 |            rozkazować, serce głaskać, a wały nawałności ich skromić
175  1,  5 |            częścią też znakami twarzy a postawami, z którychby ludzie
176  1,  5 |              którychby ludzie skromni a układni łaskawą twarz królewską,
177  1,  6 |               przeciw temu zastawili. A przełóż żadne prawa ani
178  1,  6 |         wynalazkom panów rad opierali a pilnie tego przestrzegali,
179  1,  6 |              gdy wiele rzeczy zacnych a potrzebnych postanowiono
180  1,  6 |              nazbyt stan swój miłują, a nie tak dalece o rzeczpospolitą
181  1,  6 |             się okazało w niesłusznym a niesprawiedliwym artykule
182  1,  6 |              artykule o mężobójstwie. A tak niechaj tego pilnie
183  1,  6 |             Panie Boże! tego uchowaj, a racz wszytkiemu szlacheckiemu
184  1,  6 |        rzeczypospolitej dosyć uczynić a jej brzemiona znosić. A
185  1,  6 |               a jej brzemiona znosić. A jako każdy więcej dwiema
186  1,  6 |         lepiej dwiema uszyma usłyszy, a dwiema rękami i dwiema nogami
187  1,  6 |             rad używali, chcąc dobrze a porządnie rzeczy wszytkie
188  1,  6 |                                       A najpierwej się o to starać
189  1,  6 |           duchownych jako świeckich. .A przeto wielką pilność król
190  1,  6 |         zwierzchnego pana do pięknych a uczciwych rzeczy pobudza,
191  1,  6 |     pospolitych nieuczciwych odwodzi, a złe jego chęci hamuje; bez
192  1,  6 |               rzeczypospolitej radzi, a nigdy nie bywa zbieran,
193  1,  6 |           wszelkich rzeczach namyślał a z niemiby radził o rzeczach
194  1,  6 |             swojemi pierwej, otworzył a ich też zdanie w tej mierze
195  1,  6 |           królewskim ustawicznie będą a do takich tajemnych rozmów
196  1,  6 |             nierozmyślnie, skwapliwie a przed czasem bywają rozgłaszane.~
197  1,  6 |             to zaprawdę jest obyczaj, a panom zwierzchnym nad wielkiemi
198  1,  6 |        wielkiemi państwy przełożonym, a zwłaszcza którzy z róźnemi
199  1,  6 |               i ciężkie brzemię jest, a nie wiem, jeśli nie większy
200  1,  6 |           rozumu, większego zwyczaju, a mądrości i owszem daleko
201  1,  7 |                2. Aby się skwapliwego a nierozmysinego watowania
202  1,  7 |             się ma pilnie przypatrzyć a porównywać je ten, ktoby
203  1,  7 |            chciał na to sprawiedliwie a z pożytkiem rzeczypospolitej
204  1,  7 |         musiałaby i drugiego stracić; a tak mniemałby kto, że pieniężną
205  1,  7 |          głowa ich od chłopa gardłem, a głowa chłopska tylko dziesięcią
206  1,  7 |          głowę przyjacielską szacuje. A teć są rzeczy, które winę
207  1,  7 |           potwierdzają albo forytują, a główną wątłą. Z drugiej
208  1,  7 |          które pieniężną winę zbijają a główną stanowią. Naprzód
209  1,  7 |            jest jakoby jaka światłość a świeca żywota, pokazuje
210  1,  7 |           jaki czynić albo zysk brać, a iże niczym inszym nie może
211  1,  7 |              zamordowaniem mężobójcy. A jeśliże karanie ma być występkowi
212  1,  7 |              ma być występkowi równe, a gdzież się tedy więcej ona
213  1,  7 |        kradzionym obyczajem odejmują, a czemuż i ci nie mają być
214  1,  7 |               daleko prawdy. Albowiem a któż tego nie wie, iż bardzo
215  1,  7 |             ta ginących ludzi szkoda, a czemu nas ruszać ma, gdybyśmy
216  1,  7 |           mężobójce, niźli złodzieja. A co powiadają o zasługach
217  1,  7 |       uc2yniono, bardzo to nikczemna; a nie wiem, jeśli nie tak
218  1,  7 |               stronę pilnie rozważać, a potym spór o wszytko czynić
219  1,  7 |            karaniu mężobójstwa wydał; a tu dla przykładu przywiodłem
220  1,  8 |        obyczajów, drudzy niewieścich, a drudzy ludu pospolitego;
221  1,  8 |              drudzy ludu pospolitego; a od tych trzech urzędów,
222  1,  8 |          paedonomy, drugie gynkonomy, a insze nomofilaki, lubo strofażmi;
223  1,  8 |          obyczajów ludzkich doglądali a do uczciwości przystojnej
224  1,  8 |         takowych urzędników nie mamy, a przetoż i staroświeckiej
225  1,  8 |             wstydu bardzie rozkazuje, a cokolwiek mu się podoba
226  1,  8 |               ani go pozwać do prawa. A więc ten, który się tak
227  1,  8 |              i król nigdy nie słyszy, a ubodzy ludkowie nie śmieją
228  1,  8 |          ludkowie nie śmieją skarżyć. A więc się to i tym sucho
229  1,  8 |            rzeczy swoich dobrze użył, a używając mógł też rzeczpospolitą
230  1,  8 |               sąsiadom, grozi ranami, a odpowiada, komu chce. Temu
231  1,  8 |                ale co on sam zmyślił; a on czym dalej, tym swawolniejszy
232  1,  8 |               tym swawolniejszy bywa. A więc taki dziw nie ma podlec
233  1,  8 |        karności dozorcy? ............~A tak trzebaby takich dozorców
234  1,  8 |             bawił i czymby się żywił?~A próżnujące a żadnej rzeczy
235  1,  8 |               się żywił?~A próżnujące a żadnej rzeczy uczciwej nie
236  1,  9 |       próżnujące z miasta wyganiając, a pijane i hultaje karząc.~
237  1,  9 |              we dnie ulice obchodził, a w nocy miasto wszędzie nawiedził,
238  1,  9 |              któreby podejrzane miał, a karnościby pilno przestrzegał;
239  1,  9 |        domówby się cudzych wdzierali, a ktemu też i kostyry, aby
240  1,  9 |           zaniedbania skromnego chodu a z nieprzystojnych skoków
241  1,  9 |        pokojowi miejskiemu przeciwne, a częstokroć chorym i położnicom
242  1,  9 |            położnicom strachy zadawaj ą. 3. Nuż proszę, a co za
243  1,  9 |             zadawaj ą. 3. Nuż proszę, a co za pożytek owych maszkaradników,
244  1,  9 |               na cudze domy nachodzą, a tym obyczajem albo jaką
245  1,  9 |             abo igrają, albo sprośnie a niewstydliwie mówią - żadnego
246  1,  9 |               i zrównywa się wszytko. A coby komu n te przystało
247  1,  9 |     wszelakiej niewstydliwości wodze; a ono jako rozumiesz, iż ta
248  1,  9 |              wolność, dumać co złego, a na zdradzie tajemnie co
249  1,  9 |           kostki i insze tym podobne. A przetoż mają być wszyscy
250  1,  9 |           cudzą czyhają, (bo pożądają a wydzierają cudze), i ci,
251  1,  9 |       potrzeby swe lepiej obrócić. 5. A aczkolwiek schadzki i biesiady
252  1,  9 |             ma być znaczna skromność, a miara ma być zachowana.
253  1,  9 |               miara ma być zachowana. A tak nazbyt kosztowne potrawy
254  1,  9 |          zakazane, któremi wytrawiona a wyniszczona bywa osób prostych
255  1,  9 |          narodu ludzkiego postanowił. A przetoż i dzięki wielkie
256  1,  9 |              stan żywota najświętszy; a takowe uczty skromnie a
257  1,  9 |               a takowe uczty skromnie a trzeźwię mają być sprawowane,
258  1,  9 |        uczciwością mają być czynione, a od tańców wszelaki zbytek
259  1,  9 |          dzień w nich przeleżą, piją. A gdzież więcej swarów, guzów,
260  1,  9 |         niechby gospodarstwa patrzył, a czeladkę wszytkę w powinności
261  1,  9 |          powinności ich zadzierżawał. A w karczmach niechby tylko
262  1,  9 |       karczmach niechby tylko gościom a przychodniom wolno było
263  1,  9 |         goście zstępują. Gościom tedy a przechodniom niech w nich
264  1,  9 |           niebytności mistrzów leniwo a niedbale robią. Gdyby sam
265  1,  9 |               pijaństwem, żebractwem .a tajemnym łupiestwem. 8.
266  1,  9 |            zatrzymani, jedno strachem a karaniem. Lecz szlacheckiego
267  1,  10|         którzy są prawdziwie ubogiemi a schodzi im i na siłach i
268  1,  10|             żywią, i tam je opatrują; a drudzy, po ulicach się przechodząc,
269  1,  10|         trzeba mieć większe baczenie. A tym, którzy w chałupach
270  1,  10|            ujął nieco swych nakładów, a zwłaszcza tych, które się
271  1,  10|           skrzynki dla ubogich ludzi. A tak niechby do nich każdy
272  1,  10|                                       A takowych ubogich żywność
273  1,  10|          zabawia jaką uczciwą robotą, a owocu roboty swej niech
274  1,  11|                skarżyć na pana swego. A są niektórzy panowie tak
275  1,  11|               swych, jeno jako bydła. A przełóż i toby trzeba w
276  1,  11|               godzi, sobie poczynali. A jeśli jest co na tym rzeczypospolitej,
277  1,  11|            sam drugim posłusznym był, a urzędu we wszym słuchał.
278  1,  11|                                       A tak niech to i wielcy panowie
279  1,  11|           może;. złych się wystrzegać a dobre miłować, starsze w
280  1,  11|            równym ludzkie się stawić, a młodszym łaskawie, urzędowi
281  1,  11|           dobrego panowania ćwiczyły, a toby im też niech często
282  1,  11|             być różność między ojcem, a między dobrym panem. Powiedział
283  1,  11|              u stołu on wielce możny, a sławny mąż Jan Tarnowski,
284  1,  11|            płodem się pracującą miał, a dom (jako to pospolicie
285  1,  11|              domu miał, dostatek dać, a gdy na to Tarnowski przyzwolił,
286  1,  11|           szlachcic do kmiecia swego, a dla uczciwości zdjąwszy
287  1,  11|           onym baworskim szlachcicem; a tak gniewali się i szemrali,
288  1,  11|              ciężarach, które wielkie a rozmaite na nie wkładają;
289  1,  11|             rozmaite na nie wkładają; a potym, pochwaliwszy onę
290  1,  11|           dobrze rozkazować nie umie; a kto się nadyma, rządząc
291  1,  11|             nadyma, rządząc lud podły a prosty, temu nie dostanie
292  1,  11|               rządzenia ludu pysznego a odpornego. A bywa to pospolicie,
293  1,  11|            ludu pysznego a odpornego. A bywa to pospolicie, iż się
294  1,  11|               ci, którzy się pysznemi a okrutnemi ludziom podłego
295  1,  11|              grzeszy, który zbytniego a bezmiernego panowania nad
296  1,  11|               miałby być cierpian. Bo a któryby jeden tylko człowiek
297  1,  11|       wszytkiemi, jedno zwierzchność, a panowanie. A iż to tylko
298  1,  11|            zwierzchność, a panowanie. A iż to tylko pański grunt
299  1,  11|             tylko od siebie przenosi, a poddanego żadnego rzeczy
300  1,  11|              bierze, o ani brać może. A ten, który od niego władności
301  1,  11|                i same tylko władność, a przedsię dla tego nic inszego
302  1,  11|       ludziach wyciągać, jedno czynsz a robotę powinna. .......................................................................................~
303  1,  11|              perski król, Assyrjanom, a daleko mniej przystoi to
304  1,  11|          służą im niewolniczą służbę. A my, którzy się prawdziwej
305  1,  11|          używają, odejmując im ziemię a majętność, gdy się jedno
306  1,  11|                gdy się jedno spodoba, a - jako się w niektórych
307  1,  11|           przedawając je, jako bydło. A okrom inszego złego, które
308  1,  11|        spodoba, odjąć kmieciowi rolą, a tego nie chcą, żeby też
309  1,  11|              się spodoba, puścić rolą a iść z niej precz; i owszem,
310  1,  11|            sobie mocnie przywłaszczyć a zniewolić ze wszytkim chcą,
311  1,  11|  przywłaszczać. Wołają, że ich świat, a wszytkie kmiece majętności
312  1,  11|       rozkoszny zaprawdę wykład. Lecz a jakoż ty tedy sam, o dobry
313  1,  11|               ubóstwo go przywodzisz, a prawie krew z niego wyciskasz?
314  1,  11|               krew z niego wyciskasz? A z tego ubogich ludzi dławienia
315  1,  11|         przeto i król nędznie zginął, a żona i dziatki i wszytcy
316  1,  12|               W POKARMACH I TRUNKACH. A POTYM O BIESIADACH I TAŃCACH.~
317  1,  12|              pokarmach i trunkach. 3. A potym o biesiadach i tańcach.~
318  1,  12|               o biesiadach i tańcach.~A iż pospolicie ci, którzy
319  1,  12|            samych siebie obracają je, a dla ich świetności chcą
320  1,  12|              gdyż cześć, tylko cnocie a godności powinna, wełnie
321  1,  12|           powinna, wełnie przypisować a szaty swoje więcej, niż
322  1,  12|           samych siebie, zdobić chcą. A nie mówięć tego w ten sposób,
323  1,  12|              około ubioru. Bo skromny a uczciwy ubiór, abo ochędóstwo
324  1,  12|     przyrodzenia zda się być znakiem, a szaty ochędożne osobę zdobią
325  1,  12|              słowa są serca nadętego; a one nie barzo obyczajnego,
326  1,  12|             się za miłownika, stróża, a obrońcę rzeczy pospolitej
327  1,  12|          rzeczy pospolitej popisował. A teraz jaka to jest wielka
328  1,  12|           sobie dziwnie pobłażasz. Bo a którym ty się prawem bronić
329  1,  12|        złotogłów nosić? Jeśli żadnym, a czemuż okrom ustawy tego
330  1,  12|               niemu twego serca chęć, a chcesz, abyś dla twego nieskromnego,
331  1,  12|               dla twego nieskromnego, a sprośnego bogactw okazowania
332  1,  12|               być okazowane sprawami, a bogactwa radszej hojnością,
333  1,  12|               podszczuwacz na złości, a ułowiwszy człowieka temi
334  1,  12|           chlubie, pysze i nadętości, a zarazem wlepia weń to mnimanie,
335  1,  12|         ozdoba cnotą ma być nabywana; a okromniej ani pomyślić o
336  1,  12|               prawdę mówić, kosztowne a rozkoszne szaty i nazbyt
337  1,  12|           wytworne są naczynia pychy. A którzy się w to wdadzą,
338  1,  12|               pospolicie nikczemnieją a ledwie kiedy jakie potrzebne
339  1,  12|               kształtów i barw u szat a co inszego pokazuje, jedno
340  1,  12|           jedno jakoby się na różnych a od siebie bardzo dalekich
341  1,  12|           częściach świata porodzili. A to jeszcze dziwniej, iż
342  1,  12|               które mają być zakryte. A ponieważ przyrodzenie tak
343  1,  12|          części chciało mieć zakryte, a od oczu ludzkich dalekie,
344  1,  12|              być chwalon, jako wstydu a skromności znak. ....~Wedle
345  1,  12|               u których wstyd zagasł. A cóż by to był za człowiek,
346  1,  12|       statecznych spraw niesposobnego a nakoniec wszetecznym i zuchwałym,
347  1,  12|              wszetecznym i zuchwałym, a jako bez uzdy konia z drogi
348  1,  12|              głowy, mieszają wszytko, a człowieka jakoby nieswym
349  1,  12|              człowieka jakoby nieswym a sobą niewładnącym czynią.
350  1,  12|            samemu szkodzi, abo drugim a czasem też i przyjaciołom
351  1,  12|             ochromienia i takie boje. A nie dziw temu, ponieważ
352  1,  12|     sposobności do uczciwych uczynków a wynurza się ona ślepych
353  1,  12|               trzeba, pić nie umieją. A przeto też więcej tego mamy
354  1,  12|              ich z tych wad strofują. A tak jakoby zwątpiwszy o
355  1,  12|           abyście szli za pijaństwem; a pijecie aż do wieczora,
356  1,  13|          Zgromadzenie wszytkich nauk, a zamknienie pierwszych ksiąg
357  1,  13|      przywykać, lecz cichości, pokoju a zgody pilnować. Każdemu
358  1,  13|             czyniąc zalecać i zdobić, a w cudze się urzędy nie wtrącać.
359  1,  13|             drugich członków miejsce, a w ichby się urząd wdały.
360  1,  13|              w ichby się urząd wdały. A przełóż ludzie dobrzy i
361  1,  13|              o sobie będzie rozumiał, a dary, któręmi był obdarzon,
362  1,  13|           obdarzon, częstoby obaczał; a nadtoby i ono uważał że
363  1,  13|             nie dostawa, niż dostawa. A przełóż też nikogo sobie
364  1,  13|          różnym dał, aby tą różnością a spólnym udzielaniem powinowactwo
365  1,  13|               na bronienie niewinnych a pokornych. Bo się zda, jakoby
366  1,  13|          zamyka uszy przed proszącemi a drzwi przed potrzebnemi.
367  1,  13|              drzwi przed potrzebnemi. A tak ustawicznie trzeba się
368  1,  13|             abyśmy składali nadętość, a nic pysznego nie czynili,
369  1,  13|             się powyższa, był uniżon, a kto się uniża, był powyższon.
370  1,  13|            głęboko do serca pokładać, a jako boskie rozkazanie rozpominać
371  1,  13|        wszytkie nasze sprawy obracać. A przeto nikim gardzić nie
372  1,  13|         rzeczy znaszać, rady uczciwej a z cnotą złączonej zawżdy
373  1,  13|         złączonej zawżdy się trzymać, a powodzenia od Boga wszechmogącego
374  1,  13|               którego stolicą stanąć, a jemu liczbę ze wszytkich
375  1,  13|              myśli dać pewnie musimy. A to niechaj będzie dosyć
376  1,  13|          rzeczypospolitej rad pomógł, a stąd żadnego pożytku sobie
377  2,  14|            dobrych obyczajach należy, a jako i pospolite i każdgo
378  2,  14|           rzeczy niemi się zawierają, a bez nich ani lud pospolity
379  2,  14|               wstyd, dobroć, cnotliwe a święte obyczaje w której
380  2,  14|           dobrym, którzy z skromności a z obyczaju nie z bojaźni
381  2,  14|             swejwoli zapory zakładano a na wynurzające się zuchwalstwo
382  2,  14|       zuchwalstwo wędzidła kładziono. A ponieważ tak jest, tedyć
383  2,  14|            zatym iść musi, że mnóstwo a srogość praw w każdej rzeczypospolitej
384  2,  15|                                 PRAWA A OBYCZAJÓW RÓŻNOŚĆ~II. Prawa
385  2,  15|           OBYCZAJÓW RÓŻNOŚĆ~II. Prawa a obyczajów różność. Prawa
386  2,  15|             przez które postanowione, a wszakoż i dla zwierzchności
387  2,  15|        rozkazują mieć dobre obyczaje, a złych zabraniają. Ale do
388  2,  15|           mało baczenia mają na dobre a słuszne rzeczy. Są tedy
389  2,  15|           tedy obyczaje jakoby źródła a początki, z których prawa
390  2,  15|               albo jakiemi zapłatami. A to jest najprzedniejsza
391  2,  15|          rzeczy przyczyny zakryte są, a niektóre zgoła przyczyn
392  2,  15|          rozumowi nie były przeciwne, a takowe tylko dla zwierzchności
393  2,  15|          ludzkiego i wszytkich spraw; a którzy go na stronę zarzucają,
394  2,  15|          drugie zwierzęta przechodzi. A jako promieńmi słonecznemi
395  2,  15|              wszystko bywa oświecono, a szpetne rzeczy od pięknych
396  2,  16|            aby wszytko ku, uczciwości a pospolitemu pożytkowi stanowiono
397  2,  16|               jednakie zapłaty cnotom a zasię też jednakie karania
398  2,  16|         złościom ustanowione były. 2. A żadne wolności nie mają
399  2,  16|           złościom, ale na hamowanie. A przetoż mocarze, szlachta
400  2,  16|              ludzie od urzędów wolni; a jeszcze ciężej ci, którzy
401  2,  16|        rozpuszcza wodze do występków, a na drugie srogie karanie
402  2,  16|               na jedne bardzo srogiej a na drugie bardzo lekkie
403  2,  16|    dwaczłowieki, jeden prostego stanu a drugi szlacheckiego, oba
404  2,  16|             prostego stanu człowieka, a gdy postawień przed sędzią,
405  2,  16|           przed sędzią, winę mu dano, a potym go ścięto. Bo statut
406  2,  16|               być do sędziego pozwan, a wedle postępku prawa polskiego
407  2,  16|           tych dwojga rodzajów ludzi, a tak daleko od siebie oddalonych,
408  2,  16|               przyczyny jedne ścinają a drugim folgują, aza nie
409  2,  16|           wszyscy obywatele spokojnie a szczęśliwie żyć mogli; w
410  2,  16|             twego i śmierci twej pan, a ty bojąc się śmierci, musisz
411  2,  16|       rzeczypospolitej jemu jest żart a jakoby igrzysko zabić ciebie,
412  2,  16|         jakoby igrzysko zabić ciebie, a tobie to za główny występek
413  2,  16|               z wielką ludu prostego, a niemężnego niewolą jest
414  2,  16|               nad miarę jest uciężon, a szlachta zasię nazbyt z
415  2,  16|            którzy z nienawiści ludzi, a drudzy z przyrodzonej okrutności,
416  2,  16|            cnocie ich jawnie zajźrąc, a sprawy ich dobrze uczynione
417  2,  16|       niepobożnie sromocąc i szpecąc. A o onych co mam mówić, którzy
418  2,  16|              szkodliwszego, jako praw a karania różność wedle różności
419  2,  16|              występujących. Bo jednym a jednakim głosem prawo ma
420  2,  16|               wszytkich mówić, jednym a jednakim panowaniem ma wszytkim
421  2,  16|            jako w zabranianiu, jednym a jednakim sposobem o pożytkach
422  2,  16|             stanowić i radzić trzeba. A którzy takim prawom służą,
423  2,  16|                                       A przeto jeśliżeby jaką różność
424  2,  16|              je od występków odwodzą, a przeto ich występek cięższy
425  2,  17|            bezpieczni byli od krzywd, a iżby każdemu wolno było
426  2,  17|             śmiercią mają być karane.~A o tym ma być pilne staranie,
427  2,  17|           żeby krzywdę nie zemszczoną a nie skaraną miał skromnie
428  2,  17|          ludzi naród dla wzgardy swej a niekarności baczy to, że
429  2,  17|           jest na krzywdy wystawiony. A przeto trzeba o tym radzić,
430  2,  17|            dla niekarnych krzywd waśń a gniew ubogich ludzi nie
431  2,  17|          gniew ubogich ludzi nie rósł a nie zastarzywał się, a ktemu,
432  2,  17|           rósł a nie zastarzywał się, a ktemu, aby czym kto bogatszy
433  2,  17|           albo wżdy sprawiedliwszemi, a powinnemi kaźniami od czynienia
434  2,  17|         cierpieć od drugiego krzywdę, a ten, który ją uczynił, zda
435  2,  17|           nagrodzeniem we czwórnasób, a niejawne w dwójnasób; zaś
436  2,  17|   pięciornasób, drugie we czwórnasób, a insze we dwa karały. Którzy
437  2,  17|               zaprzedaniem złodzieja. A dziś i temu się nic nie
438  2,  17|            mniej niż przedtym bywało. A przedsię i rzeczypospolita
439  2,  17|   polepszywszy wnet bywają wieszani - a podobnoby się polepszyli,
440  2,  17|          wymyślił, pewną sprawę mamy, a potym je przodkowie nasi
441  2,  17|        doczesne, niż zdrowie ludzkie, a więcej im ginęło kradzeniem
442  2,  17|          niźli zabijaniem przyjaciół.~A iż gardłem karać mężobójstwo
443  2,  17|              i nieświętych miejscach! A któryż był z tych morderców,
444  2,  17|                niż na gardle karanie. A nuż i sam zabit aza się
445  2,  17|              to za głowę szlachecką - a za głowę chłopską co? Bo
446  2,  17|           pieniądzmi bywa pomszczona, a daleko mniejszemi, niż głowa
447  2,  17|               jest wielka nieprawość. A przeto i nierównością i
448  2,  17|               jest człowiek uczynień, a przeto kto krew ludzką przeleje,
449  2,  17|             będzie przydana ta wielka a ze wszech najsroższa nędza,
450  2,  17|         szlachtą kwitnąć nie może, bo a któż będzie dodawał żywności
451  2,  17|               muszę nieco powiedzieć. A wiele się za naszego czasu
452  2,  17|             on sobie nie miał nizacz, a jeśli z jakiej krzywdy,
453  2,  17|          wiele krzywd mają przebaczać a wiela ludzi wiele złorzeczenia
454  2,  17|         żywota twego nie występujesz, a przedsię nie inaczej o tobie
455  2,  17|           jako gdybyś wiele wystąpił; a wszakże wspaniałego męża
456  2,  17|           wspaniałego męża rzecz jest a prawie królewskiego serca,
457  2,  17|          słynąć, gdy dobrze uczynisz; a za nic nie mając mów pospólstwa,
458  2,  17|              i godności, że w męstwie a zacnych sprawach zależą,
459  2,  17|            sprawach zależą, rozumieć. A tak jeśli na wyrok Teodozjuszów
460  2,  17|              na ten występek uczynił, a nie chciał, żeby się tak
461  2,  17|           jego wieku więcej nie były. A tak i my nie mamy się tego
462  2,  17|           kształt wzięli, skrócili go a lżejszym uczynili. Wiele
463  2,  17|            czy była zupełnego rozumu? a nie już, jeśli się język
464  2,  17|        Majestat tedy jest wielmoźność a dostojność rzeczypospolitej
465  2,  17|               i tych, którzy słusznie a przystojnie rzecząpospolitą
466  2,  17|      pochodząca z mniemania zacności, a zależąca w sądziech i władzy
467  2,  17|               się ciągnie, aby prawem a rozkazowaniem rzecząpospolitą
468  2,  17|              miesza albo sądy gwałci, a kto albo przeszkadza albo
469  2,  17|           któremi lichwiarze, łakomi, a urzędów łapacze rzeczpospolitą
470  2,  17|          lichwiarza, niźli złodzieja, a ustawili byli to prawo,
471  2,  17|               wróceniem we dwójnasób, a lichwiarza we czwór karano.
472  2,  17|              prawem ma być zabiegano, a zbytnie i przymnażania bogactw
473  2,  17|      dostojności zganione jest wyżej. A przetoż i to prawem ma być
474  2,  17|                i wszyscy do skromnego a miernego życia karności
475  2,  18|               twego, brata albo syna, a ten złoczyńca jest szlacheckiego
476  2,  18|              naznaczy mu sędzia rok - a odkładają go dla wielu przyczyn,
477  2,  18|              za długi czas nie sądzą. A on przez ten czas, zbroiwszy
478  2,  18|               towarzysze sobie jedna, a przeciwko tobie tak się
479  2,  18|             wszytką postawą ustraszyć a serce twe zwątlić. Zawżdy
480  2,  18|       złoczyńca tak się wolno wałęsał a zawżdy nad głową twą wisiał,
481  2,  18|           wolność ma szlachecki stan, a ty też dla tego to cierpisz,
482  2,  18|            wolności weselić się mógł. A wierę - askądże ta cierpliwość
483  2,  18|             mówić, którzy nienawistne a niebezpieczności pełne rzeczy
484  2,  18|            waszej złościwe przyczyny; a przeleż w te doły pierwej
485  2,  18|             któregoś się ty dopuścił? A chociabyś też i najmniej
486  2,  18|              dać gdzie chce, chodzić; a toby rzeczypospolitej niech
487  2,  18|           pojmania stawią się do sądu a wszytkiemu, co prawo najdzie,
488  2,  18|              kto szlachcicem urodził, a nie ma osiadłości, imają
489  2,  18|               złoczyństwo winę dadzą; a który ma osiadłość jaką,
490  2,  18|          idzie, mogła być nagrodzona. A dziwna rzecz jest, że oni,
491  2,  18|          szkoda, o którą winę dawają. A tak należy to rzeczypospolitej,
492  2,  18|             stała, wnet pojmani byli; a iżby w tym nie miano żadnego
493  2,  18|           różności karania wspomniał. A iż to jest rzecz niesłuszna,
494  2,  18|      uczyniona, gdyby nie był pojman. A niech się cieszy przykładem
495  2,  18|           rzeczy, która szła o głowę, a nadzieję pokładał w niewinności
496  2,  18|          czyni sromotę, ale występek. A żeby nie każdy mógł swowolnie
497  2,  18|              nie każdy mógł swowolnie a niesprawiedliwie donaszać
498  2,  18|               w niebezpieczność dawa. A zasię niemasz nic słuszniej
499  2,  19|               do każdego artykułu. 4. A o rzeczach jednakich niech
500  2,  19|               niż mandaty królewskie.~A tę wszytkę sprawę około