bold = Main text
    Part,  Chap.                                grey = Comment text

  1  1,  1 |                                 Co to jest rzeczpospolita?~I.
  2  1,  1 |         jest rzeczpospolita?~I. Co to jest rzeczpospolita?~Podoba
  3  1,  1 |          obcowania zgodzi: ukazuje to jego przyrodzony dowcip
  4  1,  1 |             ani też żaden priwant (to jest: urzędu żadnego na
  5  1,  1 |     wszyscy obywatele szczęśliwie, to Jest (jako Cicero) wykłada)
  6  1,  2 |      trzech rzeczy do tego trzeba, to jest: uczciwych obyczajów
  7  1,  2 |          sądów używać trzeba, gdyż to są różne rzeczy; albowiem
  8  1,  2 |            aby wżdy oni po niewoli to czynili, czego z dobrej
  9  1,  2 |        będą u siebie pilnie uważać to, co dalej będę mówił, pochwalą
 10  1,  2 |         dalej będę mówił, pochwalą to. .......................................................................................~
 11  1,  3 |   wszelakie cnót rodzaje rostą. 5) To wszystko ku doskonałości
 12  1,  3 |            ćwiczenia. 6) Zatym się to miejsce zamyka, iże bardzo
 13  1,  3 | nieprzystojnego brojąc. A ja zasię to powiadam a zeznać to muszę,
 14  1,  3 |         zasię to powiadam a zeznać to muszę, iże ludzie nigdy
 15  1,  3 |        nigdy dopuścić nie mieli; i to jeszcze przykładam, że wiele
 16  1,  3 |           dzierżały; ale też zasię to za pewną rzecz twierdzę,
 17  1,  3 |                     Naprzód tedy o to się każdy ma najwięcej starać,
 18  1,  3 |                             Widamy to, że ci, co się boją, blednieją,
 19  1,  3 |  towarzystwa z rozumem. Ale kczemu to mówię? Atoli ktemu, abyśmy
 20  1,  3 |         pilność i zwyczaj, kończyć to, czego trzeba. Albowiem
 21  1,  3 |           jest pożyteczno wiedzieć to, co dobrze; nic nie jest
 22  1,  3 |          ku uczynieniu, toby się w to ustawicznie włamował, a
 23  1,  3 |  ustawicznie włamował, a w obyczaj to sobie przywodził. A aczkolwiek
 24  1,  3 |           przywodził. A aczkolwiek to dobrze powiedziano, że rozum
 25  1,  3 |        tego, iż próżno się rozum o to kusi, jeśli mu się człowiek
 26  1,  3 |         dał ganieniu onych, którzy to chcą przemóc, aby nauk wszytkich
 27  1,  3 |      dowiódł, com powiedział, tedy to jeszcze w różnych wiekach,
 28  1,  4 |            mocniej nie wlepi, jako to, do czego kto z młodu przywyknie.
 29  1,  4 |          co szkodliwego, nie mniej to mocy na wieczne czasy w
 30  1,  4 |          ognia przydawać; a pomaga to nietylko ku pohamowaniu
 31  1,  4 |     immensum gloria calcar habet: ~To jest:~Gdy męstwo wychwalają,
 32  1,  4 |         Ktemu też sentencje zacne, to jest wierszyki, nauki albo
 33  1,  4 |    nieuczciwa. A zaprawdę słusznie to i prawdziwie bywa, bo dobre
 34  1,  4 |          na koniu i pieszej pracy, to jest: albo przechadzek,
 35  1,  4 |           aby się nie tak pilnie o to starał, żeby najwięcej ludzi
 36  1,  4 |         towarzystwo wziął - jeno o to, aby pilnie obaczał a przypatrował
 37  1,  4 |          prawa, co za karność? aby to zasię wróciwszy się do domu
 38  1,  4 |           się wszelakim sposobem o to starają, aby oni sami tak
 39  1,  4 |          ludzie młodego wieku mają to sobie za rzecz piękną i
 40  1,  4 |           naśladować. A tu radbych to widział, aby każdy rodzic
 41  1,  4 |         żywota swego będą trzymać. To imię: cnota w uściech mają,
 42  1,  4 |            krótko powiedając, bywa to często, że szczęśliwe powodzenie
 43  1,  4 |           życia skażonego sprawuje to, że i dzieci i dorośli,
 44  1,  4 |        jaką inakszą odmienić; a iż to nie może być okrom osobliwego
 45  1,  4 |     pewnego nie postanowiły; tylko to ten jest obyczaj, iż którzy
 46  1,  4 |          do kogo inszego, o którym to rozumieją, że gdyby się
 47  1,  5 |           szczodrobliwość, mieć na to pilne baczenie: komu, co,
 48  1,  5 |                           Albowiem to piękna rzecz jest, aby zwierzchni
 49  1,  5 |      zwierzchnych panów, którzy za to u siebie mają, że im nic
 50  1,  5 |                            A jeśli to jest rzecz słuszna i przystojna,
 51  1,  5 |           namiętności zowią pathe, to jest cierpienia; bo cierpią
 52  1,  5 |        urząd każdemu przywłaszczyć to, co jego jest; a to się
 53  1,  5 |  przywłaszczyć to, co jego jest; a to się we dwuch rzeczach najwięcej
 54  1,  5 |           drugą nie dbać jeśli nie to? Jeśli wszyscy przystojnemi
 55  1,  5 |         które w sobie ma, zebrana, to jest: z ubogich z bogatych,
 56  1,  5 |           stanów: tedyć też król o to się ma pilnie starać jeśli
 57  1,  5 |          żeby bogatym miał ujmować to, coby ubogim, dawał, albo
 58  1,  5 |          panują, żadne porównanie, to jest: żadna skłonność, żadne
 59  1,  5 |                                Cóż to tedy jest królem być? Rzecz
 60  1,  5 |   nawałności ich skromić i ciszyć. To lepak może uczynić częścią
 61  1,  6 |     stateczności, przeto poruczono to czelniejszym osobom na to
 62  1,  6 |          to czelniejszym osobom na to obranym, tribunis, to jest:
 63  1,  6 |           na to obranym, tribunis, to jest: starszym nad pospólstwem,
 64  1,  6 |            nie odnosiła. Widziałem to sam, gdy wiele rzeczy zacnych
 65  1,  6 |            wszytkę rzeczpospolitą, to jest: wszytkie ludzie w
 66  1,  6 |           wolności królewskiej. Bo to mamy za pewną rzecz mieć,
 67  1,  6 |                 A najpierwej się o to starać trzeba, aby senatorska
 68  1,  6 |          jedno dla ważnych spraw i to na sejmie, godzi się królowi
 69  1,  6 |        ciągnie, zwyczaj ludzki też to niesie, iż każdy człowiek
 70  1,  6 |          łacniej będzie mógł obrać to, co się jemu i rzeczypospolitej
 71  1,  6 |    poruczone odprawiali.~Chwalebny to zaprawdę jest obyczaj, a
 72  1,  6 |         jak wotują, wybaczy: też i to, do czego się kto więcej
 73  1,  6 |           wojny podnoszone. Wielki to urząd i ciężkie brzemię
 74  1,  7 |       szczerze przyzwalali. 6. Aby to śmieli mówić, co rozumieją
 75  1,  7 |            je ten, ktoby chciał na to sprawiedliwie a z pożytkiem
 76  1,  7 |         nagrodę zasług ustawiła im to prawo, aby głowa ich od
 77  1,  7 |            świeca żywota, pokazuje to, że sprośna rzecz z ludzkiego
 78  1,  7 |            drugiego stracić - tedy to daleko prawdy. Albowiem
 79  1,  7 |          karania uc2yniono, bardzo to nikczemna; a nie wiem, jeśli
 80  1,  8 |         śmieją skarżyć. A więc się to i tym sucho odrzeć ma, którzy
 81  1,  8 |           wedle obyczaju naszego o to nie bywają pozywani. Lecz
 82  1,  8 |      bywają pozywani. Lecz jeśliże to jest z pożytkiem rzeczypospolitej,
 83  1,  8 |          albo inszym urzędnikom na to wysadzonym oznajmiali, co
 84  1,  9 |       opatrzyć, trzeba żeby był na to postanowiony osobliwy urzędnik,
 85  1,  9 |       Nocne biegania i wołania imo to, iż uczciwym obywatelom
 86  1,  9 |          czynić, kiedyby go znano, to się mu za maszkarą godzi.
 87  1,  9 |    potrzebna. Bo nie bez przyczyny to powiedają, że skromny szafunek
 88  1,  9 |            tajemnym łupiestwem. 8. To mówię o ludziach niewolniczego
 89  1,  9 |       której poszli. I zda się, że to narodowi ludzkiemu dano
 90  1,  10|            od niedostatku pokarmu. To też trzeba pilnie opatrzyć,
 91  1,  10|           ale każdy by niech robił to, co może i ile może; niech
 92  1,  11|       rodzicom poddani byli; które to panowanie bardzo srogie
 93  1,  11|         ludziom. Zaprawdę, miałoby to być karano, jeśliby w czym
 94  1,  11|    rzeczypospolitej spodobał, ażby to okazał, że też sam drugim
 95  1,  11|                        A tak niech to i wielcy panowie rozmyślają,
 96  1,  11|     ludziom rozkazują, niech się o to pilno starają, aby synowie
 97  1,  11|        pracującą miał, a dom (jako to pospolicie bywa) był pełen
 98  1,  11|             dostatek dać, a gdy na to Tarnowski przyzwolił, szedł
 99  1,  11|         się i szemrali, powiedając to być rzecz niesłuszną, aby
100  1,  11|            mu rozkazował, odmówił. To Pan Tarnowski z rzeczy powiedział,
101  1,  11|            hetmana godne!~Nie może to być, aby ten wojskom miał
102  1,  11|       pysznego a odpornego. A bywa to pospolicie, iż się nie mężnym
103  1,  11|         nich szydził mówiąc: mojeć to jest i mienie i wszytko,
104  1,  11|            nim robili, powieda, że to jest jego własne, co mu
105  1,  11|    zwierzchność, a panowanie. A iż to tylko pański grunt jest,
106  1,  11|                            Jakimże to tedy prawem czynią ci, którzy
107  1,  11|            a daleko mniej przystoi to chrześcijańskiemu panu czynić
108  1,  11|          które się w tym zamyka, i to nie dobrze, iż panowie chcą,
109  1,  11|            iż panowie chcą, aby im to wolno było, kiedy się im
110  1,  11|           dopuszczają, ale, iż się to nad wolą Nabotową działo,
111  1,  12|    prostemi szatami. Powiedają, że to musi być szlacheckiego stanu
112  1,  12|            ustawy skępstwa pisano. To o to stoisz, aby żaden prostego
113  1,  12|       ustawy skępstwa pisano. To o to stoisz, aby żaden prostego
114  1,  12|       suknie, abo futrze; jeślibyś to czynił dla rzeczypospolitej,
115  1,  12|       czynił dla rzeczypospolitej, to jest dla tego, aby żaden
116  1,  12|          tedybyś sam na się pirwej to prawo ustawił, którybyś
117  1,  12|            popisował. A teraz jaka to jest wielka rozpustność,
118  1,  12|          Czemu z waśni chcesz, aby to drugiemu było odjęto, co
119  1,  12|    nadętości, a zarazem wlepia weń to mnimanie, aby zacność swą
120  1,  12|       strojeniu pokładał. Lecz bym to rad słyszał, co to jest
121  1,  12|        Lecz bym to rad słyszał, co to jest za zacność? Aza ty,
122  1,  12|     naczynia pychy. A którzy się w to wdadzą, widzimy, że pospolicie
123  1,  12|      częściach świata porodzili. A to jeszcze dziwniej, iż kto
124  1,  12|     których wstyd zagasł. A cóż by to był za człowiek, któryby
125  1,  12|         gdy ksobie przyjdziesz: bo to abo tobie samemu szkodzi,
126  1,  12|            o polepszeniu przetnimy to miejsce słowy proroka tak
127  1,  13|           ustawicznie trzeba się o to starać, abychmy, ile możemy,
128  1,  13|           bracią mieć nie chcą. Bo to być nie może, aby ten w
129  1,  13|             ci bywają poniżani. Bo to wyrokiem Syna Bożego jest
130  1,  13|          się uniża, był powyższon. To mamy dobrze znać i głęboko
131  1,  13|         myśli dać pewnie musimy. A to niechaj będzie dosyć o obyczajach;
132  2     |            KSIĘGI WTÓRE.O PRAWACH,~to jest: o ustawach statutowych.~
133  2,  14|         ponieważ tak jest, tedyć i to zatym iść musi, że mnóstwo
134  2,  15|          albo jakiemi zapłatami. A to jest najprzedniejsza powinność
135  2,  15|            grzeszącemu, ale by też to w ludzi wmawiały, że się
136  2,  15|         ile być może, trzeba się o to starać, aby nietylko zwierzchność
137  2,  15|            aby je ludźmi zwano, bo to zarzucają, czym człowiek
138  2,  16|                         Jakoż tedy to prawo może być chwalone,
139  2,  16|            jednym prawie rzeczone, to się i o drugich im podobnych
140  2,  16|           być na gardle karani. Na to on raniony odpowiedział,
141  2,  16|           srodze ranił, da gardło. To tedy jest karanie, które
142  2,  16|      słońca nie mają wspólnego? Bo to, co jest u nas w obyczaju,
143  2,  16|     igrzysko zabić ciebie, a tobie to za główny występek poczytają,
144  2,  16|           miejski i chłopski stan, to jest: ludzi nad psy, jako
145  2,  16|   zawikłale dana możniejszym, tedy to na inszym miejscu szerzej
146  2,  17|            rzeczą, l. Starać się o to trzeba, aby drobnego stanu
147  2,  17|        byli. Niech żaden nie ma za to, aby który człowiek, by
148  2,  17|           swej a niekarności baczy to, że jest na krzywdy wystawiony.
149  2,  17|           godzien, abyś karanie za to odniósł. To przykazanie,
150  2,  17|        abyś karanie za to odniósł. To przykazanie, jeśli się głęboko
151  2,  17|      żywotowi przynosiło, niech na to będą artykuły spisane.~Każdy
152  2,  17|       pożytek. Aleby kto rzekł, że to była rzecz okrucieństwa
153  2,  17|    handlować. Prawda jest, ale też to nie mniejsza - o rzeczy
154  2,  17|   pospolitej wzięli w obyczaj. Ale to zaprawdę dziwna, iż oni -
155  2,  17|      przyrodzonym prawem: okazałem to ja cztermi oracjami wydanemi;
156  2,  17|             Takci się zda, jeśliby to więzienie sroższe było,
157  2,  17|         chce. Ale nuż teraz: niech to doroczne siedzenie będzie
158  2,  17|         niż karanie na gardle, ale to za głowę szlachecką - a
159  2,  17|     żadnego chłopa nie będzie? Cóż to tedy złego za okrutność
160  2,  17|         pewnego postanowić; jakoby to miało być ograniczono i
161  2,  17|   obrażające majestat jego, aby za to co przykrego albo złego
162  2,  17|       jeśli z jakiej krzywdy, tedy to odpuszczał. Cesarskie zaprawdę
163  2,  17|     powiedają, że mówił: Królewska to rzecz, gdy co dobrze uczynisz,
164  2,  17|      uczynisz, łajanie odnieść. Bo to nie przynosi zwierzchnemu
165  2,  17|        zwyczaili. Jeśliś pan, albo to uczynisz, co tobie nie przystoi,
166  2,  17|            trzeba mieć wzgląd: czy to mogła uczynić i, jeśli co
167  2,  17|            my wypiszmy pierwej, co to jest majestat, żebyśmy dobrze
168  2,  17|         powinności należy: ten, iż to przeciwko rzeczypospolitej
169  2,  17|           odmiana uróść mogła. Ale to z praw rzymskich łacniej
170  2,  17|            na nie spadać nie mają. To niech będzie dosyć o majestacie.~
171  2,  17|         złodzieja, a ustawili byli to prawo, aby złodzieja wróceniem
172  2,  17|           im dopuszczą przystąpić, to się wnet kosztownym obiciem,
173  2,  17|      złotem i mnóstwem domowników, to jest: skutkami bogactw,
174  2,  17|            jest wyżej. A przetoż i to prawem ma być zabroniono,
175  2,  18|            przy boku, łotrowców na to najętych mając około siebie
176  2,  18|            stan, a ty też dla tego to cierpisz, żebyś też i sam,
177  2,  18|         nieprzystojnej wolności; i to swowoleństwo cierpią, za
178  2,  18|            sposób wiecie, obaczcie to ze mną, co to ma do tego,
179  2,  18|             obaczcie to ze mną, co to ma do tego, zbroiwszy mężobójstwo,
180  2,  18|       najdzie, dostoją: ale iż się to inaczej znajduje, zwykłemi
181  2,  18|            chocia ona majętność za to, aby z niej rzecz, o którą
182  2,  18|         rzecz jest, że oni, którzy to prawem obwarowali, aby żaden
183  2,  18|          winę dawają. A tak należy to rzeczypospolitej, aby wszyscy
184  2,  18|            karania wspomniał. A iż to jest rzecz niesłuszna, aby,
185  2,  18|          być miał, przeto trzeba o to staranie mieć, aby sprawa
186  2,  18|          sobie sprawę dawać, niech to odpuści rzeczypospolitej,
187  2,  18|       niewinność się miała okazać. To też każdy wie, iż nie taras
188  2,  19|   rozmaitego prawowania dały. Jest to w naszych prawiech napisano,
189  2,  19|          ma odwołać. Pozową kogo o to, że zadawszy przykre słowo,
190  2,  19|            odwoływa, a powiada, że to słówko "natychmiast" ma
191  2,  19|     pierwszy dzień się stawi. Aleć to jest wykręcać, nie wykładać. ................................................................................................................~
192  2,  19|                     Niemniej też i to jest rzecz potrzebna, aby
193  2,  19|       rzeczypospolitej używano; bo to na dobrego sołtysa należy,
194  2,  19|           jednej osoby; lecz jeśli to należy na rzeczpospolitą
195  2,  19|           staranie mieć, czemu też to prawo i na insze urzędniki
196  2,  19|             Ale podobno ci, którzy to prawo o sołtysiech stanowili,
197  2,  19|        prawo takie, jakie chcieli, to jest: straszliwe sołtysom;
198  2,  19|          jest tyranem być, jeśliźe to nie jest? gdyż w tej mierze
199  2,  19|        obrócić mogą. Lecz nie jest to wykładać, ale prawa dobrze
200  2,  19|                          A gdy się to już o poprawieniu i stanowieniu
201  2,  19|          praw skończy, toż dopiero to trzeba ustawić, aby nic
202  2,  19|           ma być rządzona. Tyranów to jest wyrok, którym zmyślają,
203  2,  19|         wolny od praw, zda się, że to rozumieją o panu, któryby
204  2,  19|     zwierzchności prawa: rozumieli to, iż większa rzecz jest panowanie
205  2,  19|           co się inszym nie godzi, to się i im samym nie godzi.
206  2,  19|          się znał być człowiekiem, to jest: zwierzęciem poddanym
207  2,  19|       urzędu swego posłuszni byli, to wszysko, com powiedział,