bold = Main text
    Part,  Chap.                                   grey = Comment text

  1  1,  1 |                                 Co to jest rzeczpospolita?~I. Co to
  2  1,  1 |              rzeczpospolita?~I. Co to jest rzeczpospolita?~Podoba mi
  3  1,  1 |           jeden nie bywa nazwań: gdyż jest rzecz osobna jednemu należąca,
  4  1,  1 |        ktokolwiek w domu przedniejszy jest, a nad czeladzią władność
  5  1,  1 |      skłonność najwięcej mnożą, która jest najprzedniejszą tak wiela
  6  1,  1 |             ani też żaden priwant (to jest: urzędu żadnego na sobie
  7  1,  1 |              nie może. Lecz jeśli kto jest taki, coby okrom towarzystwa
  8  1,  1 |             obywatele szczęśliwie, to Jest (jako Cicero) wykłada) uczciwie
  9  1,  2 |             rzeczy do tego trzeba, to jest: uczciwych obyczajów albo
 10  1,  3 |               kaźni prawne. Wiele ich jest, których karanie nie odstrasza
 11  1,  3 |              nabywania; wiele ich też jest, którzy zbytnią a łakomą
 12  1,  3 |           goli ona roztropność, która jest najlepszą wszystkiego żywota
 13  1,  3 |               czyniono, ale, co czyje jest, dano. Stąd roście mierność,
 14  1,  3 |       człowiekowi niemiernemu nic nie jest pożyteczno wiedzieć to,
 15  1,  3 |       wiedzieć to, co dobrze; nic nie jest pożyteczno gwałtownikowi
 16  1,  3 |     przywłaszczaniu każdemu, co czyje jest, przyzwyczaił się, a co
 17  1,  3 |              którym mówimy, nałóg, co jest jedno męstwo dobrych obyczajów.
 18  1,  3 |            nas do onego środku, który jest między zbytkiem a między
 19  1,  3 |        puszczali. Jako tedy nie dosyć jest na tym, iż oracz wie sposób
 20  1,  3 |              potrzebne; nie dosyć też jest hetmanowi wiedzieć sposób
 21  1,  3 |              uczciwych kęsa nie warta jest, jeśli do niej staranie
 22  1,  3 |                          Pewnać rzecz jest, żeć przyrodzenie w każdej
 23  1,  3 |            zaś żadne przyrodzenie nie jest tak złe, któreby się nie
 24  1,  4 |      dzieciństwa poczęli poznawać, co jest uczciwego a co sprośnego,
 25  1,  4 |              gloria calcar habet: ~To jest:~Gdy męstwo wychwalają,
 26  1,  4 |               też sentencje zacne, to jest wierszyki, nauki albo przykłady
 27  1,  4 |          jakich w każdym języku wiele jest o cnotach i o powinnościach,
 28  1,  4 |          młodym rozumie, póki jeszcze jest czysty a złemi myślami nie
 29  1,  4 |         myślami nie splugawiony, jako jest ona piękna powieść: Nie
 30  1,  4 |              albo i ona: Trudna rzecz jest zwyciężyć drugie, ale większe
 31  1,  4 |         zwyciężyć drugie, ale większe jest zwycięstwo, zwyciężyć serce
 32  1,  4 |          ktemu też i ona: Która rzecz jest ku uczynieniu sprośna, ta
 33  1,  4 |              przyrodzenie ludzkie tak jest sprawione, iż i pospolicie
 34  1,  4 |             koniu i pieszej pracy, to jest: albo przechadzek, albo
 35  1,  4 |              po jedle: aby, gdy ciało jest napełnione, jedło za taką
 36  1,  4 |      skromności. O jako daleko lepiej jest, aby tego dziatki nie widziały
 37  1,  4 |          wzmianka będzie) szkodliwsze jest zepsowanie dobrych obyczajów,
 38  1,  4 |      nieznajomość prawdy; a żaden nie jest, któryby nie wiedział, że
 39  1,  4 |       niedostawa. Albowiem a kto taki jest, ktoby dzieci swoje dobrze
 40  1,  4 |             postanowiły; tylko to ten jest obyczaj, iż którzy chcą,
 41  1,  5 |          ozdobieni być mają. Pierwsza jest roztropność, która z ustawiczny
 42  1,  5 |             miarę zagranicza. Trzecia jest sprawiedliwość, której pierwszy
 43  1,  5 | sprawiedliwość, której pierwszy urząd jest cnoty zaplata nagradzać
 44  1,  5 |        Czwarta cnota królowi należąca jest szczodrobliwość, mieć na
 45  1,  5 |               a jako wiele dać? Piąta jest męstwo a wielkie serce,
 46  1,  5 |    sprawiedliwości gardło dać. Szósta jest zamknienie tego miejsca
 47  1,  5 |               4. Część tego rozdziału jest, iż król nietylko wedle
 48  1,  5 |             Boga, który wszego świata jest królem, obraz na ziemi wyraża. ....................................................................................................................~
 49  1,  5 |           zmykają, któremu przyzwoite jest, wedle upodobania swego
 50  1,  5 |          rządzić chce, temu nie dosyć jest czcią a dostojnością drugie
 51  1,  5 |            swym mówić. Pożyteczna też jest królom wiedzieć obyczaje
 52  1,  5 |              Albowiem to piękna rzecz jest, aby zwierzchni panowie
 53  1,  5 |             sprawowane. A teraz wiele jest zwierzchnych panów, którzy
 54  1,  5 |                            A jeśli to jest rzecz słuszna i przystojna,
 55  1,  5 |           namiętności zowią pathe, to jest cierpienia; bo cierpią zmysły
 56  1,  5 |        obyczajne obierano. Tej własny jest urząd każdemu przywłaszczyć
 57  1,  5 |             przywłaszczyć to, co jego jest; a to się we dwuch rzeczach
 58  1,  5 |            Dziś pospolicie na karanie jest wżdy jakiekolwiek baczenie,
 59  1,  5 |     dostojności jakiej. A cóż inszego jest, jednę część rzeczypospolitej,
 60  1,  5 |                Teraz o tym, co królom jest najpotrzebniej w sobie mieć,
 61  1,  5 |               ponieważ rzeczpospolita jest z różnych ludzi, które w
 62  1,  5 |               w sobie ma, zebrana, to jest: z ubogich z bogatych, z
 63  1,  5 |          panują, żadne porównanie, to jest: żadna skłonność, żadne
 64  1,  5 |                           Cóż to tedy jest królem być? Rzecz pewna,
 65  1,  5 |            znać mamy, nic inszego nie jest, jedno rządzić ludzi władności
 66  1,  5 |                                 A toć jest zaiste ludzi prawdziwie
 67  1,  6 |                Dla czego królowi dana jest największa zwierzchność
 68  1,  6 |              to obranym, tribunis, to jest: starszym nad pospólstwem,
 69  1,  6 |            wszytkę rzeczpospolitą, to jest: wszytkie ludzie w tym społecznego
 70  1,  6 |               szlachecki stan przydan jest do wolności królewskiej.
 71  1,  6 |              pewną rzecz mieć, że nie jest żaden, któryby jeden sam
 72  1,  6 |               każdej rzeczypospolitej jest najprzedniejsza. U nas jest
 73  1,  6 |           jest najprzedniejsza. U nas jest złożona mało nie ze wszelakich
 74  1,  6 |           urzędników, któremi zwyczaj jest zasadzać koło senatorskie,
 75  1,  6 |               koło senatorskie, które jest najwyższą rzeczypospolitej
 76  1,  6 |     odprawiali.~Chwalebny to zaprawdę jest obyczaj, a panom zwierzchnym
 77  1,  6 |               urząd i ciężkie brzemię jest, a nie wiem, jeśli nie większy
 78  1,  7 |            nizli je liczyli. 8. Potym jest zamknienie.~Ma się też do
 79  1,  7 |              tej ziemi zwyczaj, który jest między artykuły prawa policzeń;
 80  1,  7 |              potym i rozum sam, który jest jakoby jaka światłość a
 81  1,  7 |          karać postanowili. Tak wiele jest rzeczy nieprzystojnych w
 82  1,  8 |                O dozorcach obyczajów.~Jest też mym zdaniem i on urząd
 83  1,  8 |              nad poddanemi sroży, nie jest godzien strofowania dozorcy?
 84  1,  8 |          którzy takowe rzeczy broili? Jest nadto i takich wiele, którzy
 85  1,  8 |             pozywani. Lecz jeśliże to jest z pożytkiem rzeczypospolitej,
 86  1,  8 |             wszelka insza broń, którą jest straszny wszytkim sąsiadom,
 87  1,  9 |          pijane i hultaje karząc.~Tak jest wielkie na wszytkich miejscach
 88  1,  9 |        powiedają, że skromny szafunek jest wielki~dochód. Jest też
 89  1,  9 |          szafunek jest wielki~dochód. Jest też ten wszędzie obyczaj,
 90  1,  10|           Boga będą mieli mścicielem. Jest obyczaj, że abo w kościelech
 91  1,  11|               panowanie bardzo srogie jest, gdyż u nas nie godzi się
 92  1,  11|              sobie poczynali. A jeśli jest co na tym rzeczypospolitej,
 93  1,  11|            cudzej, jako daleko więcej jest na tym, aby kto nie ożywał
 94  1,  11|              szydził mówiąc: mojeć to jest i mienie i wszytko, wieźcie
 95  1,  11|             mnimaniem, że wszytko ich jest, co dzierżą ich poddani.
 96  1,  11|       bezpiecznie rzec, że ich własna jest? nie inaczej jedno jako
 97  1,  11|            nim robili, powieda, że to jest jego własne, co mu się dostało.
 98  1,  11|              iż to tylko pański grunt jest, który mu jest dan za własny,
 99  1,  11|           pański grunt jest, który mu jest dan za własny, abo który
100  1,  11|         stworzyciel wszytkiego świata jest tak dobrotliwy, że wszytkim
101  1,  12|          dobre obyczaje tym wniesiona jest, gdyż w zbytku i w rozmaitości
102  1,  12|          rozmaitości szat jako wielka jest marność żaden tego dostatecznie
103  1,  12|              dla rzeczypospolitej, to jest dla tego, aby żaden na rzecz
104  1,  12|            popisował. A teraz jaka to jest wielka rozpustność, że ty
105  1,  12|             bym to rad słyszał, co to jest za zacność? Aza ty, kosztowniejszą
106  1,  12|            nieustawiczność? I toć też jest nie bez wielkiego dziwu,
107  1,  12|          zbytnie żarcie nieprzystojne jest człowiekowi, ale najwięcej
108  1,  13|              zachowano było. Kto tedy jest bogaty, niech się szczodrobliwością
109  1,  13|              być ubogiego bratem; kto jest rozumem i mądrością obdarzon,
110  1,  13|        poddani jesteśmy. Zaprawdę nie jest godzien w przygodzie swej
111  1,  13|               zmiłowania; nie godzien jest pomocy ludzkiej, kto w niebezpieczeństwie
112  1,  13|               będzie zachowana, która jest najpotrzebniejsza do zachowania
113  1,  13|               to wyrokiem Syna Bożego jest postanowiono, aby, kto się
114  2     |            KSIĘGI WTÓRE.O PRAWACH,~to jest: o ustawach statutowych.~
115  2,  14|              Lecz ono źrzetelna rzecz jest, iż gdyby stateczne wychowanie,
116  2,  14|             są poczciwości. Lecz taka jest w ludziach przewrotność,
117  2,  14|             kładziono. A ponieważ tak jest, tedyć i to zatym iść musi,
118  2,  14|               każdej rzeczypospolitej jest wielkim znakiem złego wychowania
119  2,  15|             tak wszyscy rozumieją, że jest duszą praw albo ustaw. Przez
120  2,  15|               jakiemi zapłatami. A to jest najprzedniejsza powinność
121  2,  15|              tego rozum z łaski Bożej jest ludziom dań, aby był wodzem
122  2,  16|            wszytkiej rzeczypospolitej jest pożyteczne, które jednakie
123  2,  16|         lekkie karanie za mężobójstwo jest postanowione. Ale co o jednym
124  2,  16|            potym go ścięto. Bo statut jest, iż człowiek prostego stanu,
125  2,  16|             ranił, da gardło. To tedy jest karanie, które prostego
126  2,  16|               dla Boga! ta sprawa nie jest takowa, która dwu rzeczypośpolitych
127  2,  16|             mają wspólnego? Bo to, co jest u nas w obyczaju, iż oboje
128  2,  16|             żyć mogli; w której tenże jest żywota twego i śmierci twej
129  2,  16|           tejże rzeczypospolitej jemu jest żart a jakoby igrzysko zabić
130  2,  16|        prostego, a niemężnego niewolą jest złączona? Lecz i niewola
131  2,  16|          wolność zbytnia .przemierzła jest; jako zaś oboja rzecz mierna
132  2,  16|             mierna do długości trwała jest i do mniemania u ludzi bardzo
133  2,  16|        człowiek niewolstwem nad miarę jest uciężon, a szlachta zasię
134  2,  16|           miejski i chłopski stan, to jest: ludzi nad psy, jako więc
135  2,  16|        rozumiejąc i mawiają? Ile tedy jest szlachciców, tyle jest nad
136  2,  16|           tedy jest szlachciców, tyle jest nad podlejszym stanem królów,
137  2,  16|              moc iż przez nasze prawa jest zawikłale dana możniejszym,
138  2,  16|         szerzej okażemy. Nic tedy nie jest rzeczypospolitej szkodliwszego,
139  2,  16|           przeto ich występek cięższy jest. ................................~ ~
140  2,  17|              niekarności baczy to, że jest na krzywdy wystawiony. A
141  2,  17|              bogatszy albo zacniejszy jest, tym sroższemi, albo wżdy
142  2,  17|               chłopska krew nigdy nie jest życzliwą szlachcie. Niech
143  2,  17|              ludźmi handlować. Prawda jest, ale też to nie mniejsza -
144  2,  17|             gardłem karać mężobójstwo jest najprzystojniejsza i zgadza
145  2,  17|                         O! jako wiele jest ludzi pobitych za naszej
146  2,  17|            nagrodzie głowy chłopskiej jest wielka nieprawość. A przeto
147  2,  17|                Bo na wyobrażenie Boże jest człowiek uczynień, a przeto
148  2,  17|               tedy złego za okrutność jest, iż, bez których się posługi
149  2,  17|                             Wiele ich jest, którzy częścią słowy, częścią
150  2,  17|        wszakże wspaniałego męża rzecz jest a prawie królewskiego serca,
151  2,  17|         podobnych w prawach rzymskich jest napisano. Lecz my wypiszmy
152  2,  17|               wypiszmy pierwej, co to jest majestat, żebyśmy dobrze
153  2,  17|               być może. Majestat tedy jest wielmoźność a dostojność
154  2,  17|            rzeczypospolitej poruczona jest, uczynił co złą zdradą,
155  2,  17|               mnóstwem domowników, to jest: skutkami bogactw, ponieważ
156  2,  17|        urzędów i dostojności zganione jest wyżej. A przetoż i to prawem
157  2,  18|            albo syna, a ten złoczyńca jest szlacheckiego stanu, bogaty,
158  2,  18|              z tobą na jednym miejscu jest, wyższego się miejsca przed
159  2,  18|            nagrodzona. A dziwna rzecz jest, że oni, którzy to prawem
160  2,  18|            karania wspomniał. A iż to jest rzecz niesłuszna, aby, niewinny
161  2,  18|             zdrowie i dobre mniemanie jest w niebezpieczeństwie. Zaiste
162  2,  19|           rozmaitego prawowania dały. Jest to w naszych prawiech napisano,
163  2,  19|              dzień się stawi. Aleć to jest wykręcać, nie wykładać. ................................................................................................................~
164  2,  19|          zaraz zganili; bo on godzien jest odpuszczenia, komu natychmiast
165  2,  19|                     Niemniej też i to jest rzecz potrzebna, aby o rzeczach
166  2,  19|           rady, nieprawość i krzywda. Jest u nas prawo o sołtysie niepożytecznym,
167  2,  19|              takie, jakie chcieli, to jest: straszliwe sołtysom; a
168  2,  19|               nic. Lecz a cóż inszego jest tyranem być, jeśliźe to
169  2,  19|           tyranem być, jeśliźe to nie jest? gdyż w tej mierze nie mieli
170  2,  19|        pożytek obrócić mogą. Lecz nie jest to wykładać, ale prawa dobrze
171  2,  19|              być rządzona. Tyranów to jest wyrok, którym zmyślają,
172  2,  19|             pan do tego przyznawa, że jest pod prawem i zwierzchność
173  2,  19|        rozumieli to, iż większa rzecz jest panowanie poddać pod moc
174  2,  19|              znał być człowiekiem, to jest: zwierzęciem poddanym błędom,
175  2,  19|               że moc ustawowania praw jest mu od rzeczypo spolitej
176  2,  19|           temu dosyć czynili. Wielkie jest wszędzie, a jakoby śmiertelne,
177  2,  19|               przykłady karali. Tenci jest zaprawdę czas, którego pospolite