Part

   1 Pam  |              chłopięcych,~urodzonego w Pułtusku,~zmarłego w Zakopanem,~
   2 Pam  |      urodzonego w Pułtusku,~zmarłego w Zakopanem,~te wspomnienia
   3 Pam  |          razem przeżytych ~poświęcam~W.G.~
   4 Aut  |             życzliwość czytelników i w sercach ich przyjazne zbudziła
   5 Aut  |           jej podstawie obraz jutra, w którym tej znienawidzonej
   6 Aut  |              się nie ukazywał budząc w sercach i umysłach dręczący
   7 Aut  |       niepokój. I bywały chwile, gdy w dusze padał lęk, że może
   8 Aut  |              słońca nie doczekamy...~W innych warunkach ukazuje
   9 Aut  |              jeden jeszcze, na który w wydaniach poprzednich miejsca
  10 Aut  |      francuszczyzny itd. ukazuje się w tym nowym wydaniu nauczyciel
  11 Aut  |             mundurka przyczyniły się w znacznym stopniu przepiękne
  12 Aut  |            prawdą, która mnie samego w podziw wprawiła. Do takiego
  13 Aut  |              wmyślenia się i wczucia w cudzą duszę zdolni są tylko
  14 Aut  |             miary artyści.~Warszawa, w czerwcu 1918 r. Wiktor Gomulicki~
  15 ZeSt |           tam wzięło?.. Ojciec wziął w ręce wąski, wypłowiały pasek,
  16 ZeSt |              długo wpatrywał się weń w milczeniu, Ciekawość dzieci
  17 ZeSt |     najmłodszy synek, - To tatuś był w wojsku?...~- Od mego mundura
  18 ZeSt |              jak wyglądał ich ojciec w niebieskim kepi. Ale trudno
  19 ZeSt |             przestawał wpatrywać się w wypłowiały kołnierz, oczy
  20 ZeSt |             dokazać jej tatuś, który w tym mundurku chodził! -
  21 I    |             Godzina zaledwie siódma. W końcu października nie wszyscy
  22 I    |             tym migające tu i owdzie w oknach blade płomyki świec -
  23 I    |            jej dla dzieciaków, które w tej chwili z pośpiechem
  24 I    |          jakby mu sił brakło lub sam w drzemkę zapadał...~W szarym
  25 I    |             sam w drzemkę zapadał...~W szarym świetle poranku przebiegają
  26 I    |          świetle poranku przebiegają w różnych kierunkach, z koszykami
  27 I    |     koszykami i bez koszyków, boso i w przydeptanych pantoflach,
  28 I    |         bocion!~Kilka dziewuch pędzi w stronę wąskiej uliczki,
  29 I    |              tam jeden mały, krzywy, w ziemię zasunięty domek,
  30 I    |          wreszcie jakby przełamana i w dół spadająca kolumna burego
  31 I    |       spadająca kolumna burego dymu. W tym domku mieszka Judkowa,
  32 I    |        Krzyczy długo, zajadle, potem w największym paroksyzmie
  33 I    |            paroksyzmie gniewu. urywa w jednej chwili, jak człowiek,
  34 I    |           Kto mowę dzwonków rozumie, w tym dzwonieniu słyszał wyraźnie:~-
  35 I    |               z pilności, zamknięcie w ciemnej izbie przy kancelarii,
  36 I    |             przy kancelarii, rozmowa w cztery oczy z inspektorem,
  37 I    |          bezterminowa "na grzyby"... W końcu - dajcie mi pokój.
  38 I    |           malcy i wyrostki. Podążają w jedną stronę, potrącając
  39 I    |             właściwe przegródki.~Już w długim korytarzu, łączącym
  40 I    |             się pary. Pierwsza klasa w samych mundurkach, z gołymi
  41 I    |               same filozofy z rękoma w kieszeniach, z golonymi
  42 I    |      ruchliwy, nerwowy, biega szybko w prawo i lewo, na górę i
  43 I    |      Izdebski, poważny, zatabaczony, w granatowym fałdzistym, szeroko
  44 I    |            dużych, płaskich stopach, w obuwiu z grubej, juchtowej
  45 I    |               Baczność!... Uwaga!...~W kilka chwil później długim,
  46 I    |            do kościoła i skupiła się w prawidłowych czworobokach
  47 I    |             Pod wysokim sklepieniem, w zagłębieniach ołtarzy, na
  48 I    |         jeszcze oczy. Ale zabłysnęły w ołtarzu światła, ozwał się
  49 I    |          altare Dei.~Trzecioklasista w białej komeżce, służący
  50 I    |       służący do mszy, uderzył mocno w dzwonek, zagrzmiał z góry
  51 I    |             sen pierzchają pokonane.~W poważnym milczeniu szli
  52 I    |          klasa zmienia się na chwilę w ul brzęczący. Potem wchodzą
  53 I    |        nauczyciele - wszystko zapada w ciszę. Rozpoczyna się pierwsza
  54 I    |          chłopców klęczy przykładnie w ławkach, powtarzając zmieszanym
  55 I    |               odczytujących "listę". W jednym miejscu głos mocniejszy
  56 I    |             miewa jeszcze we środy i w soboty. W te dni dzieci
  57 I    |         jeszcze we środy i w soboty. W te dni dzieci nie przychodzą
  58 I    |               ani zostać człowiekiem w pełnym tego słowa znaczeniu!~
  59 I    |           dobre oko, dojrzeć go może w dzień jasny przez jedno
  60 I    |            Jest wysmukły, jak kleryk w obcisłej sutannie, a od
  61 I    |               dożywającego dni swych w niedostępnym gnieździe.~
  62 I    |         księdza Jakuba Wujka, którzy w tych murach długie chwile
  63 I    |        dzwonek ów usłyszawszy, stają w miejscu, prostują się i
  64 I    |      rozszerza ich szczęki bezzębne, w przygasłych oczach żywy
  65 I    |             biec na równi z uczniami w stronę gmachu szkolnego.
  66 I    |           osiemdziesięciu kilku laty w podobnym wypadku...~Nie
  67 I    |          ochmistrza.~Kto urodził się w miasteczku i kto w nim umiera,
  68 I    |       urodził się w miasteczku i kto w nim umiera, temu jest ten
  69 I    |          Więc być może nawet, że gdy w ciche, błękitne poranki
  70 I    |             gdy pomiędzy groby wpada w podskokach rześkie, pobudliwe,
  71 II   |       nieopisanego zamętu. Ten hałas w połączeniu z piaskiem, którym
  72 II   |             ścianę i pcha przed sobą w stronę ostatnich rzędów
  73 II   |       uprzejmie. ~Tamten szczypie go w ramię ze złością.~- Nie
  74 II   |             mnie, "knocie", "panem". W sztubie nie ma żadnego państwa.
  75 II   |          wywołuje hałaśliwą wesołość w grupie przyglądających mu
  76 II   |              się widać, że uważa się w istocie za "starszą osobę".~
  77 II   |         starszą osobę".~Jest zresztą w klasie kilku takich jak
  78 II   |              stara gwardia. Już byli w ogniu, już proch wąchali.
  79 II   |          patrzy na "knotów", co dziś w pierwszym powakacyjnym dniu
  80 II   |           szukając dla siebie ujścia w gimnazjach gubernialnych,
  81 II   |            gimnazjach gubernialnych, w kancelariach instytucyj
  82 II   |            są śmieszni ci nowicjusze w swych workowatych mundurkach,
  83 II   |              workowatych mundurkach, w za długich, zawiniętych
  84 II   |        wysuwające się spod kołnierza w sposób rażący. Zanim inspektor
  85 II   |              stara gwardia!) rzucają w nie czapkami wołając, że
  86 II   |            siła nie potrafi wtłoczyć w porządną, wychowawczą formę.
  87 II   |               niespokojne, biegające w prawo i lewo, jak u myszy
  88 II   |               jak u myszy schwytanej w pułapkę; brzuchy wystające,
  89 II   |            brzuchy wystające, piersi w tył cofnięte, ręce i nogi
  90 II   |            tył cofnięte, ręce i nogi w ciągłych podrygach... Trzeba
  91 II   |              brzezinowych, giętkich, w wodzie deszczowej wymoczonych
  92 II   |     deszczowej wymoczonych prętów...~W praktyce rzecz przybiera
  93 II   |          metal układa się posłusznie w przygotowane zawczasu formy.
  94 II   |      ogólnego porządku rzeczy nie są w możności odmienić.~Hałas
  95 II   |          nadzwyczajny, panujący dziś w klasie, stwierdza, że okres
  96 II   |               że okres burzy trwa tu w całej pełni - ba! dopiero
  97 II   |     tłuścioszek, usadowiony wygodnie w jednej z oddalonych ławek,
  98 II   |             sosenek.~Nagle ktoś woła w pobliżu:~- Te, "knot"!...~
  99 II   |            to o nim mowa.~Zwraca się w stronę głosu, który płynie
 100 II   |              na wierzchu dwóch ławek w postawie Kolosa Rodyjskiego,
 101 II   |      uchybiać nawet wówczas, gdy się w tak niezwykłej formie odbywa.
 102 II   |            przekrzyczeć hałasujących w pobliżu kolegów. - Bardzo
 103 II   |         potrząsa kilkakrotnie dłonią w powietrzu.~W tejże chwili
 104 II   |     kilkakrotnie dłonią w powietrzu.~W tejże chwili odwraca się,
 105 II   |              się, wymierza prztyczka w ucho najbliższemu koledze
 106 II   |          jego przemowy. Powtarza się w niej nieustannie: obowiązek...
 107 II   |             trafiło, musi występować w towarzystwie słów innych:
 108 II   |             prostych, serdecznych...~W klasie staje się cicho,
 109 II   |          Dzieci czują instynktem, że w ich życiu zaszło coś przełomowego.
 110 II   |       niepodobna. Już ksiądz prefekt w swej pierwszej nauce moralnej
 111 II   |        skazany na pracę, że człowiek w ciężkim znoju chleb swój
 112 II   |         Malec stoi przez kilka chwil w milczeniu. Twarz jego wyraża
 113 II   |              drugą, odchodzi z wolna w swoją drogę.~Kozłowskiego
 114 II   |              idzie doń prosta drogą. W jednym miejscu przystanął,
 115 II   |             budowie nowej kamienicy; w innym, żeby wypytać przekupkę
 116 II   |          chce - no, i nie ma za co); w innym jeszcze, żeby postraszyć
 117 II   |             protektora, łażąc za nim w odległości kilku kroków
 118 II   |         oblizujący się, wpatruje się w malca, jakby nacieszyć się
 119 III  |          nazywać się tak nie może. I w istocie, nazwisko chłopca,
 120 III  |              bo musieli ojcu pomagać w polu, w stajni, w lesie,
 121 III  |         musieli ojcu pomagać w polu, w stajni, w lesie, w oborze.~
 122 III  |            pomagać w polu, w stajni, w lesie, w oborze.~Zdrowi,
 123 III  |             polu, w stajni, w lesie, w oborze.~Zdrowi, krzepcy
 124 III  |           siłą ręki, zębów (podnoszą w zębach stolik stojący na
 125 III  |               Wówczas też odbywa się w nich stanowczy przełom,
 126 III  |            co zabawa i odpoczynek, i w końcu wyrastają na dzielnych
 127 III  |             to odpowiedzieć.~Dopiero w połowie karnawału rzecz
 128 III  |               przyszedłszy na lekcję w dobrym humorze i zabrawszy
 129 III  |            wolno mu pewnie teraz ani w piłkę grać, ani kozła wywinąć,
 130 III  |    Postanowił też posługiwać się nim w celach pedagogicznych.~"
 131 III  |              nadzwyczaj to drażniło. W zniecierpliwieniu uderzał
 132 III  |            uderzał swą grubą trzciną w stolik lub katedrę, budząc
 133 III  |           silnym rozmachem uniósł ją w górę i... I spokojnie położył
 134 III  |          Profesor zanurzył dwa palce w kieszonce od kamizelki,
 135 III  |                 Prawdziwa francuska, w sam raz do wymawiania dyftongów
 136 III  |          krzyknęli mu: "Na zdrowie!" W klasie zapanował nastrój
 137 III  |        nastrój bardzo przyjemny.~Ale w tejże chwili na katedrze
 138 III  |               Profesor walił trzciną w stół jak Jupiter tonans.
 139 III  |   przejmująca - stale się powtarzała w podobnych okolicznościach.
 140 III  |           Nazwisko zaś Mosakowskiego w kronikach szkoły powiatowej
 141 III  |              Mosakowski, nie wygląda w ogóle na takiego, z którym
 142 III  |            pół-ciemnych ławek, gdzie w zupełnym spokoju może...
 143 III  |          pierwszych rzędów pozyskują w nich dobrych, wesołych,
 144 III  |          inteligentnych towarzyszów.~W Księżopolczyku, niestety,
 145 III  |   przytępieniem słuchu idzie u niego w parze przytępienie władz
 146 III  |         krótkiego wzroku dojrzał raz w cieniach ostatniej ławki
 147 III  |              największych krzykaczów w szkole. Jak wszyscy nauczyciele
 148 III  |        posiada latem barwę czerwoną, w zimie fioletową. Profesor
 149 III  |          zapamiętale przez rok cały: w porze upałów bierze "prysznice"
 150 III  |           podczas mrozów zanurza się w przeręblu.~Postawę ma sztywną,
 151 III  |     ustępując, krokami odmierzonymi, w tempie wojskowym: raz, dwa...
 152 III  |     ponczowo-pączkowych, urządzanych w karnawale; nie brak go też
 153 III  |        żadnej uroczystości rodzinnej w rodzaju imienin, chrzcin,
 154 III  |           wesel. Bierze nawet udział w stypach pogrzebowych. Oświadcza
 155 III  |          natichmiast! jak najpręsej! w pól minuta!...~Dopiero kilka
 156 III  |              milczał szukając czegoś w pamięci - wreszcie oczy
 157 III  |                 Zabacułem...~- Klasa w śmiech - Effenberger zaś,
 158 III  |         wybuchy śmiechu szyderczego, w jednym zaś i drugim wypadku
 159 III  |        bliżej, pobratać! Ocknęła się w nim dusza za późno - gdy
 160 IV   |            być prymusem.~Prymus jest w klasie pierwszą osobą po
 161 IV   |              on melduje, że atrament w kałamarzu na katedrze "wysechł",
 162 IV   |          prymusa profesor zwraca się w sprawach "delikatnej natury",
 163 IV   |             ma? Albo: skąd się wziął w klasie zapach dymu tytuniowego?...~
 164 IV   |             się na wszystkich ustach w szkole i na wielu ustach
 165 IV   |        szkołą. Każdego ucznia pytają w domu rodzice i znajomi:~-
 166 IV   |             nie pogardza ofiarowanym w porę "papataczem", do fundowanych
 167 IV   |           niezasłużeni, a - zręczni.~W ostatnim wypadku ma się
 168 IV   |             pojęcie żywe, bystre, że w lot wszystko chwyta i łatwo,
 169 IV   |          podobno nie wyszło...~Jakoś w tydzień po "usadzaniu" profesor
 170 IV   |          prymusostwa nie wyleciał...~W kilka dni później z podobnymi
 171 IV   |             podobnymi ostrzeżeniami, w tym samym tajemniczym tonie,
 172 IV   |          prawie nigdy nie wdawał się w prywatne sprawy uczniów,
 173 IV   |              i podejrzliwym wzrokiem w Sprężyckiego wpatrywać się
 174 IV   |            tego nie robił...~Zaufany w swe zdolności, pilny przy
 175 IV   |              jak skra, równie biegły w wymienianiu państewek, składających "
 176 IV   |          jeszcze jej wówczas Bismark w jedną całość nie spoił!),
 177 IV   |              całość nie spoił!), jak w prawidłach "palanta" i "
 178 IV   |               nigdy nie brał udziału w zabawach uczniowskich, nigdy
 179 IV   |                Była wówczas ta polka w modzie i Sprężycki znakomicie
 180 IV   |         cichu otworzył i cofnął się, w progu zaś ukazał się - inspektor.~
 181 IV   |      Sprężycki, zaskoczony znienacka w chwili, gdy jedną nogę do
 182 IV   |         głową - zastygł, rzec można. w tej nadzwyczajnej pozycji...~
 183 IV   |         bystro spod nasuniętych brwi w przerażonego prymusa - potem
 184 IV   |       wygłosił nazwisko "Ślimacki" - w ostatnich rzędach krzyknięto
 185 IV   |            dwunastej na małe grupy i w pustych klasach pozamykano.~
 186 IV   |         Wyszedł z miną smętną, jakby w przeczuciu nieszczęścia;
 187 IV   |            go też ani razu grającego w piłkę, ślizgającego się,
 188 IV   |    najbujniejszą wyobraźnią nie byli w stanie wyobrazić sobie Ślimackiego
 189 IV   |           zaś, choć czynnego udziału w życiu koleżeńskim nie brał,
 190 IV   |          ciekawy wszystkiego, co się w kółkach mówiło i działo.~
 191 IV   |            twarz całą z pedantyczną, w manię przechodzącą starannością.~
 192 IV   |             jego oczy wpatrywały się w przeciwnika spokojnie, choć
 193 IV   |           wszystko się kończyło.~Ale w dwa, trzy dni później -
 194 IV   |            trzy dni później - czasem w tydzień dopiero - zapalczywy
 195 IV   |            tytuniu, to wałęsanie się w godzinach niedozwolonych
 196 IV   |             na cały głos zaintonował w klasie podczas pauzy:~Vacationes
 197 IV   |             będą tańcowali,~A lizusy w skórę brali~Za nas i za
 198 IV   |    Vacationes cras!~Pójdziem wszyscy w las!~Grubych kijów nałamiemy,~
 199 IV   |             były to czcze pogróżki - w parze z pieśnią szedł czyn...
 200 IV   |              z pieśnią szedł czyn... W przeddzień popisu gromadka
 201 IV   |         Uczniowie wygłaszali wiersze w różnych językach, chór uczniowski
 202 IV   |          szczęśliwym wybrańcom losu, w obecności ich mam i cioć,
 203 IV   |            średniowiecznych) książkę w czerwonej oprawie ze złoconymi
 204 IV   |           pustka~Wszyscy skupili się w gromadki hałaśliwe, śmiejące
 205 IV   |          dzieciaków, ale gdy skręcił w boczną, drugorzędną uliczkę,
 206 IV   |           samą piosnkę i zaopatrzony w tęż samą broń. Na czele
 207 IV   |              przez "nieprzyjaciela". W sieni czekał już na Ślimaka
 208 IV   |             czele...~Tam to właśnie, w tej pustej sieni, miała
 209 IV   |          bardzo długa... Ale nawet i w tym trudnym położeniu Ślimak
 210 IV   |           wszystkie strony. Niebawem w różnych punktach miasteczka
 211 IV   |          czas!"... "Pójdziem wszyscy w las!"... "Za nas i za was!"...~
 212 IV   |       szczoteczką włosy przygładzał.~W kilka minut później szedł
 213 IV   |              na wspomnienie o szkole w Pułtusku i o którym z tamtejszych
 214 V    |              V. O chłopcu, co sypiał w trumnie~Był to poczciwy,
 215 V    |             i kędzierzawymi włosami, w których tkwiło zawsze pełno
 216 V    |           niezwykłe, należało jednak w miasteczku do popularnych.
 217 V    |              do połowy oczyma, jakby w obawie, żeby jakie niespodziane
 218 V    |         szyków mu nie popsuło.~Za to w zwykłej rozmowie płynnym
 219 V    |            pójdziesz na "ciarki"?~On w głowę się drapał i usta
 220 V    |        stanowych - przynajmniej tam, w tym cichym, dobrym miasteczku,
 221 V    |            obywatela ziemskiego żyli w szkole na jednych prawach,
 222 V    |            Krystka budziło ciekawość w kolegach jego syna.~- Słuchaj,
 223 V    |          Krystkowi, a on, zasiadłszy w rowie na kamieniu przydrożnym
 224 V    |          przydrożnym lub pod drzewem w polu, tłumaczył im metodą
 225 V    |             stały przywilej budzenia w kolegach podziwu. Raz na
 226 V    |               Koledzy zachwycali się w równym stopniu dziełem i
 227 V    |            stopniu dziełem i twórcą. W nowym też, ponętnym świetle
 228 V    |          tatko" nie lubi, jak mu kto w robocie przeszkadza. Czeladnik
 229 V    |              Gromadka zatrzymała się w sieni; najśmielszy i najryzykowniejszy
 230 V    |         Panowała tam cisza zupełna - w warsztacie zawieszono już
 231 V    |             nie otrzymał odpowiedzi. W dużej izbie warsztatowej
 232 V    |     Sprężycki chciał się cofnąć, ale w jednym kącie poruszyły się
 233 V    |         wzrok niespokojny a ciekawy.~W tejże chwili włosy z jeżyły
 234 V    |               Ach! Już umarł!... Już w trumnie leży... Ledwie się
 235 V    |          otwartymi ustami, nie będąc w stanie przemówić.~Pierwszy
 236 V    |             kocham: widziałem Wojtka w trumnie!~Zaczęli wszyscy
 237 V    |   wątpliwości: Wojtek naprawdę leżał w trumnie! Trumna była duża,
 238 V    |           czarno malowana - on leżał w niej wygodnie, jak w łóżku,
 239 V    |           leżał w niej wygodnie, jak w łóżku, łokciem wspierając
 240 V    |      galareta i starali umieścić się w ten sposób, żeby choć jedna
 241 V    |        wypadli na ulicę.~Każdy biegł w swoją stronę nie oglądając
 242 V    |              się dopiero nazajutrz - w szkole.~Pierwszym kolegą,
 243 V    |             i nie uciekli przed nim. W świetle dziennym (a tego
 244 V    |           pięciorgu drobnych dzieci. W warsztacie jadano razem
 245 V    |              nie było, więc sypiał - w trumnie.~Jemu wydawało się
 246 VI   |          nawet nie ma na stanowisku.~W klasie mniej hałasu, niżby
 247 VI   |              grzebieniu, dwóch rzuca w siebie papierowymi strzałami -
 248 VI   |             gromadki; każda gromadka w poważnym milczeniu przypatruje
 249 VI   |    przypatruje się czemuś czy komuś.~W pierwszej z brzegu gromadce
 250 VI   |      wypogodzoną twarzą - wypisujący w kajecie ozdobnymi literami
 251 VI   |              to Welinowicz, pierwszy w klasie kaligraf, o którym
 252 VI   |         przyszłość. Jeśli nauczy się w dużym "B" dolny brzuszek
 253 VI   |             najpiękniejszych kajetów w turkusowoniebieskiej "morowej"
 254 VI   |             Od kogo pochodził rozkaz w tak surowej, a zarazem tak
 255 VI   |             pewnego pamiętnego dnia, w którym Sprężycki i Welinowicz,
 256 VI   |            odjął pióro od papieru.~- W takim razie Mickiewicz nie
 257 VI   |        czterdziestym trzecim uczniem w klasie, która liczyła wszystkich
 258 VI   |      sztychuje" jak sam Łypaczewski!~W gromadce odezwały się śmiechy
 259 VI   |     przynieśli przygotowane umyślnie w tym celu zeszyty z przytwierdzonymi
 260 VI   |              to najłatwiejsza litera w alfabecie. Tymczasem każdy
 261 VI   |       wypisuje prześlicznego aniołka w chmurkach, z kędzierzawą
 262 VI   |                 Konopka zaś z rękoma w kieszeniach, z twarzą zwróconą
 263 VI   |        motywów, Czasem myśliwy idzie w pole szukać zająca, a zając
 264 VI   |             znów pies i zając biegną w przeciwne strony, a myśliwy
 265 VI   |            wykreśla ją przy ekierce) w biednego szaraka...~Klasa
 266 VI   |             innych jeszcze artystów, w rodzaju niższym cokolwiek,
 267 VI   |            artyści, co majsterkowie, w swojej drobnej specjalności
 268 VI   |    zwiększoną zręcznością ręki. Nikt w klasie nie dorównywa Hefajstosowi
 269 VI   |           nie dorównywa Hefajstosowi w talencie "temperowania"
 270 VI   |        talencie "temperowania" piór.~W szkole pułtuskiej stalówki
 271 VI   |              Ponieważ gęsi nie noszą w skrzydłach piór gotowych
 272 VI   |        potrafi zastrugać sobie pióro w ten sposób, że umaczane
 273 VI   |              ten sposób, że umaczane w czernidle, będzie cieńsze
 274 VI   |         ostrym, rozcina je częściowo w kierunku długości. Najmniejsze,
 275 VI   |               Czynność ostatnia jest w równym stopniu trudna i
 276 VI   |         prostego, okrągłego "ronda". W ogóle "nosek'' stanowi o
 277 VI   |           zdumiewająca. Potrafi jeść w każdej porze i wszystko,
 278 VI   |             roboty wykonywa u siebie w domu - przy pomocy sobie
 279 VI   |           tylko znanych i trzymanych w tajemnicy sposobów. Pobiera
 280 VI   |        ulęgałek lub do trzech groszy w gotówce za sztukę. Toteż
 281 VI   |          najlepszym na całą szkołę i w specjalności swej niezrównanym "
 282 VI   |  niezrównanym "piłkarzem".~"Piłkarz" w gwarze szkolnej oznacza
 283 VI   |       wyrabiającego piłki do grania.~W miasteczku nie ma ani jednego
 284 VI   |           nie ma ani jednego sklepu, w którym można by kupić piłkę
 285 VI   |             można, że zmonopolizował w swych rękach cały handel
 286 VI   |          gołębi. O piłkach używanych w szkole pułtuskiej można
 287 VI   |        sierści krowiej, przygotowana w ten sposób, że kawałek wosku
 288 VI   |            paski zwija się następnie w kłębek; rzeczą główną jest
 289 VI   |           białej", będącej u uczniów w pogardzie i pozostawionej
 290 VI   |       drobniutkie kawałeczki, gotują w ukropie i gorące jeszcze
 291 VI   |      towarzystwa "zjadaczów chleba" (w dosłownym tych słów znaczeniu),
 292 VI   |              podobną, która daje się w palcach ugniatać jak wosk.~
 293 VI   |         Kataryniarzowi zaś płacą i - w oczy mu mówią, że jest "
 294 VII  |            starej daty~Dzień upalny. W klasie duszno i sennie.
 295 VII  |        skronie, a z tyłu spadającymi w długich pasmach na plecy.
 296 VII  |            spod chustki kołnierzyki, w których tłuste jego policzki -
 297 VII  |       pochyli - do połowy się kryją. W całości przypomina owe szanowne
 298 VII  |          świeżością wsi, łąki, gaju, w sposób cudowny oddziaływa
 299 VII  |         Sprężycki całą duszą zatonął w wierszu sielankowym. Żywy
 300 VII  |       marzenia i głębokich zamyśleń.~W tej chwili i obraz poetyczny,
 301 VII  |            szerokość oczy. Znów jest w klasie, znów mu gorąco -
 302 VII  |       omgliła ulice, zmatowała szyby w klasie, napełniła ją żółtym,
 303 VII  |           suficie widać smugi kurzu, w jednym z kątów - pajęczynę.~
 304 VII  |             skradł się wiek sterany,~W smutną starość pchnąwszy
 305 VII  |             Głowa zasuwa się głębiej w kołnierzyki: siwe włosy
 306 VII  |         plecy opadają.~Płynie ze mną w kraj nieznany -~Żegnam was,
 307 VII  |       Lnianej płachty będzie dość...~W czterech deskach... w sążniu
 308 VII  |                W czterech deskach... w sążniu ziemi...~Dobrze się
 309 VII  |          głos nauczyciela, zmieniony w echo, powtarza jękliwie:~
 310 VII  |             echo, powtarza jękliwie:~W czterech deskach... w sążniu
 311 VII  |      jękliwie:~W czterech deskach... w sążniu ziemi...~Sprężycki
 312 VII  |             posępnieją, wydobywa się w równym stopniu z dnia jesiennego,
 313 VII  |                Wiersz utkwił chłopcu w pamięci. Wracając do domu,
 314 VII  |           pamięci. Wracając do domu, w myśli go sobie powtarza.
 315 VII  |         odkłada robotę, twarz ukrywa w dłoniach i siedzi długo
 316 VII  |              dłoniach i siedzi długo w milczącej zadumie...~Napełnia
 317 VII  |          Skowroński występuje zawsze w roli półboga.~Gdy wykłada,
 318 VII  |     starannie odmierzone słowa rzuca w przestrzeń. Nawet gdy uczeń
 319 VII  |              można. Miewa czasem łzy w oczach - wówczas, gdy wiersze
 320 VII  |           najczęściej cytuje poetów, w tych dwóch okresach żyjących.~
 321 VII  |             wygłaszając je nie tylko w klasie, lecz i na zebraniach
 322 VII  |           różana jutrzenko!~Jużeś to w chatki mojej zajrzała okienko?~
 323 VII  |       Prowadź mnie... już bez ciebie w tym wieku niesporo.~Za tym
 324 VII  |       przypatrywać będę...~Nikt tego w żart nie obraca. Koledzy
 325 VII  |             umie wypowiadać wiersze, w których słychać jakby warkot
 326 VII  |        usłany, pławne barki gniecie!~W deklamacji Kucharzewskiego
 327 VII  |       gwiżdże jak kartacz lecący - a w wyrazie "kopyty" słychać
 328 VII  |          Naruszewicza. Ułamek Iliady w przekładzie Dmochowskiego,
 329 VII  |            ostatni jest powściągliwy w zachwytach - na rzeczy patrzy
 330 VII  |              czytać, rozmawiać, grać w piłkę, ryby na wędkę łowić.~
 331 VII  |    upierzenie, powabnie mieniące się w słońcu, olśniewało wzrok
 332 VII  |             Tysiąca i jednej nocy...~W tej to pustelni Dembowski
 333 VII  |      krzykliwie głosami, przytakiwał w równych odstępach czasu
 334 VII  |         Anioł Pański, rozpłynęły się w powietrzu rytmiczne, uroczyste,
 335 VII  |           posępne dźwięki, "poległym w bojach z niewiernymi" poświęcone -
 336 VII  |         Gadaj!~Ale Sprężycki nie był w stanie "gadać". Wybuchy
 337 VII  |             Grażynę - oszołomiły go. W milczeniu kolegę pożegnał.~
 338 VII  |              jak zabić kulą jaskółkę w locie. Gra całkowicie go
 339 VII  |          poetach na świecie.~Dopiero w kilka dni później powrócono
 340 VII  |              Powrót na wieś, mam łzy w oczach. Zawsze też będę
 341 VII  |                 świdrem wkręcają się w głowę - jak na przykład
 342 VII  |              zabłocony, ze spodniami w cholewach?... Tego dnia
 343 VII  |           pustota. Chodzili skupieni w sobie, poważni. Sprężycki
 344 VII  |             skradł się wiek sterany,~W smutną starość pchnąwszy
 345 VII  |      pchnąwszy mnie...~Płynie ze mną w kraj nieznany -~Żegnam was,
 346 VII  |              dzwonów farskich. Nigdy w zwykłych okolicznościach
 347 VII  |           sobą. Chciał myśleć o grze w piłkę, o figlach szkolnych,
 348 VII  |       Lnianej płachty będzie dość...~W czterech deskach... w sążniu
 349 VII  |                W czterech deskach... w sążniu ziemi...~Dobrze się
 350 VIII |  Kucharzewski przyniósł Wrońskiego - w tece.~Kucharzewski - to
 351 VIII |        Niczym dla tego chłopca wziąć w zęby ciężki stolik stojący
 352 VIII |                i przyniesiony został w ten sposób do szkoły wśród
 353 VIII |              Profesor uderza trzciną w stolik.~- Ciebie nie pytają
 354 VIII |           skrzypiącym piórem smaruje w katalożku wielką jedynkę.~
 355 VIII |              zanurza koniuszek palca w tabace i do nosa przykłada.~-
 356 VIII |    pozaszkolny spędza na kąpaniu się w Narwi, pływaniu łódką, wycieczkach
 357 VIII |             ziewnięcie, wpatruje się w księdza i milczy.~- No,
 358 VIII |              był synem...~Dalej "ani w ząb".~- To już wiemy - zauważa
 359 VIII |  Filistyńczyków i zatopił ich wojsko w morzu Chanaan... Na puszczy
 360 VIII |           święty!~Kucharzewski staje w miejscu jak ściągnięty uzdą
 361 VIII |          razu milknie i wpatruje się w księdza niecierpliwie, jakby
 362 VIII |          rybko, panie święty! Gdzież w takim razie Dawid?~Tu już
 363 VIII |         pomieści naukę? Przecież jej w kieszeń nie schowa ani do
 364 VIII |         prefekta - rozmyśla nad tym, w jaki sposób rozkaz usłyszany
 365 VIII |            Ekstra" i "palant" poszły w zapomnienie, o "gumę strzelającą"
 366 VIII |          bułek zewsząd znoszonych.~I w Kucharzewskim obudziła się
 367 VIII |            kariatyda, powtarza wciąż w kółko grubym głosem jedną
 368 VIII |             i tęż samą lekcję, która w żaden sposób utkwić mu w
 369 VIII |             w żaden sposób utkwić mu w pamięci nie może.~Jednego
 370 VIII |              się chłopcy do wyjścia. W kilka sekund klasa opustoszała -
 371 VIII |             Kucharzewski wcisnął się w najdalszy kąt i zgrzany,
 372 VIII |       żeńskiego...~Wbiwszy już sobie w głowę to zdanie, znów pochyla
 373 VIII |         Niespokojne spojrzenie rzuca w otwarte okno, za którym
 374 VIII |            krzyki chłopców grających w palanta...~Wyraz jego twarzy
 375 VIII |        odwrócił od okna - wzniósł je w górę z wyrazem rezygnacji.
 376 VIII |          bujać z chrabąszczami, grać w piłkę z dziećmi, śmiać się
 377 VIII |            oczy, wpatruje się bystro w poczciwą, zarumienioną twarz
 378 VIII |             zrywa się, podnosi malca w górę i w oba policzki ogniście
 379 VIII |               podnosi malca w górę i w oba policzki ogniście wycałowywa.
 380 VIII |          wiersza, od razu zatrzymuje w pamięci całe szeregi wyrazów,
 381 VIII |           możesz!...~I nasmarował mu w katalożku wielką, dla całej
 382 VIII |             mógł też wytrzymać, żeby w jakikolwiek sposób nie okazać
 383 VIII |              do kolegi, ale miał łzy w oczach. Potem przez kilka
 384 VIII |              się, lecz z arytmetyką. W żaden sposób nie może dać
 385 VIII |             która przedstawia mu się w postaci jakiejś olbrzymki,
 386 VIII |         silnej jak Samson i Herkules w jednej osobie.~Wroński w
 387 VIII |             w jednej osobie.~Wroński w swoim kąciku przepisuje
 388 VIII |              swoim kąciku przepisuje w dalszym ciągu drogocenną
 389 VIII |              jest ani piłka, ani gra w "cztery kąty", "farby",
 390 VIII |        przysposabia do nich Wroński.~W ciągu tych przygotowań wzajemny
 391 VIII |         mistrza, przybiera mimo woli w głosie i całym obejściu
 392 VIII |                  Szacunek opiera się w tym razie na przyjaźni i
 393 VIII |              książkę, drugi zwinięty w trąbkę list pochwalny, każdy
 394 VIII |         przez kornaka.~Kucharzewski, w imieniu matki swej, zaprasza
 395 VIII |          widząca całą przyszłość swą w synu, jest do łez rozrzewniona
 396 VIII |            jedynaka. Ściska mu ręce, w głowę go całuje, potem zasadza
 397 IX   |           stoją na stancji".~Stancje w Pułtusku są urządzone patriarchalnie,
 398 IX   |            urządzone patriarchalnie, w sposób niewiele zapewne
 399 IX   |          drewniane, parterowe domki, w których mieszczą się stancje.
 400 IX   |          stancje. Nie brak stancji i w innych stronach miasta,
 401 IX   |           się tam żur - latem zimny, w zimie gorący; intermezza
 402 IX   |       uwydatniającym się najbardziej w zdobiącym go malowaniu. "
 403 IX   |            nerwy, żeby się bezkarnie w to malowidło wpatrywać.
 404 IX   |             Niewiele miejsca zajmują w skrzynce: odzież, bielizna
 405 IX   |          Zwykle zapas tych wiktuałów w ciągu roku szkolnego odnawia
 406 IX   |       dopiero, gdy towarzysze zasną, w przeciwnym razie nie tylko
 407 IX   |          pokażę.~- A ostatni stopień w katalożku widziałeś?~- Widziałem.
 408 IX   |          stancji - ot, choćby do tej w rynku, utrzymywanej przez
 409 IX   |         bójki.~Pani Pórzycka mieszka w domku małym, bardzo małym,
 410 IX   |   dopasowanym. Trudno zrozumieć, jak w tych kilku niskich, w ziemię
 411 IX   |            jak w tych kilku niskich, w ziemię zasuniętych izdebkach
 412 IX   |        całego stada kur, sypiających w sieni, w kuchni, po trosze
 413 IX   |            kur, sypiających w sieni, w kuchni, po trosze także
 414 IX   |   wytłumaczenie tego cudu mieści się w dwóch właściwościach jej
 415 IX   |         pensjonarzom "wiktu".~Jednak w to gorące, czerwcowe popołudnie
 416 IX   |           choć mu dym z komina kręci w nosie jak tabaka.~Żadna
 417 IX   |           nerwowych nie wytrzymałaby w tym wrzasku ani minuty.
 418 IX   |             który na szczycie dachu, w sąsiedztwie komina, skanduje
 419 IX   |             sprawdzić, czy "wszystko w porządku". Wszelkie dostrzeżone
 420 IX   |             przebywanie poza stancją w czasie przeznaczonym na
 421 IX   |       koziołków na pościeli i granie w piłkę.~Starsi uczniowie,
 422 IX   |       stwierdzenia swej dojrzałości, w którą świat jakoś nie bardzo
 423 IX   |              rzekome przyjemności są w gruncie rzeczy dwiema obrzydliwościami.
 424 IX   |           żeby z upodobaniem wciągał w siebie dym gryzący z mocnego,
 425 IX   |     ordynarnego tytuniu, zawiniętego w gruby papier wydarty z brulionu.~
 426 IX   |     najprzebieglej szych wyprowadzić w pole.~Pikieta alarmuje na
 427 IX   |           krzykiem:~- Salamon idzie!~W mgnieniu oka nikną papierosy
 428 IX   |      papierosy i przysmaki - wszyscy w skupieniu ducha kiwają się
 429 IX   |        Salamon minął bramę - poszedł w rynek - skręcił na Warszawską...
 430 IX   |           melasą i gryzący drajkenig w bibule tryumfalnie na stół
 431 IX   |      drzwiach staje niewielka postać w czapce z gwiazdką, w krótkim,
 432 IX   |          postać w czapce z gwiazdką, w krótkim, niewielkim płaszczyku,
 433 IX   |               ponszo", już papierosy w towarzystwie kieliszka powędrowały
 434 IX   |         psorze? - pyta najspokojniej w świecie Szymczak.~- Lekceważenie
 435 IX   |     niewinności.~- Pan profesor jest w błędzie. Myśmy palili -
 436 IX   |                 Agnieszka! nakryj no w ogródku - tu zaduch... Pan
 437 IX   |             przy tym po raz drugi...~W ogródku, zasadziwszy nauczyciela
 438 IX   |        zajmują go... chwasty rosnące w ogródku Tym chwastom przygląda
 439 IX   |         prosi o "księgę wizyt". Musi w niej, według zwyczaju, ślad
 440 IX   |            naczyńko z wodą święconą. W każde święto uczniowie wraz
 441 IX   |            raz, dwa!.. raz, dwa!..." w letnie wieczory, przy oknie
 442 IX   |               Stancji, na których by w szerszym zakresie zajmowano
 443 IX   |          książek, literaturą, nauką, w miasteczku nie ma. Mały
 444 IX   |            tylko osoby starsze, i to w liczbie bardzo ograniczonej.
 445 IX   |               Między młodzieżą krążą w nielicznych, podartych,
 446 IX   |             i - Pawła de Kock.~Za to w każdej bez wyjątku stancji
 447 X    |             słońca, odbijających się w wodzie; nie słyszeć rytmicznego
 448 X    |        wzrokiem za odpływającymi, aż w dali błękitnej przepadną -
 449 X    |          miejskie ogrody; wrzyna się w cichą, do przechadzek służącą
 450 X    |              Któż to, jeśli nie ona, w chłodne ranki i wieczory
 451 X    |              mgły; gdzież, jeśli nie w płytkich jej zatoczkach,
 452 X    |              to mnóstwo ryb, którymi w dnie piątkowe zasypane są
 453 X    |         zasypane są wszystkie targi! W tych warunkach jakże tu
 454 X    |        trosze wszędzie, jak kaczki - w dwóch wszakże miejscach
 455 X    |             szczególnym upodobaniem: w bliskości młynów, gdzie
 456 X    |            ławice piasku, na których w upał, po wyjściu z kąpieli,
 457 X    |         nieraz dreszcz i grozę budzą w patrzących...~Wszyscy, co
 458 X    |      wspólnie z Kucharzewskim nosili w Pułtusku niebieskie mundurki,
 459 X    |      mundurki, zachowali niezawodnie w pamięci jego słynny "skok
 460 X    |             to miejsce "kotliną" - i w istocie zawsze się tam woda
 461 X    |               pławiący konia, utonął w niej wraz z wierzchowcem.
 462 X    |           szerokich, skrzydła, zwane w młynarsko - rybackiej gwarze "
 463 X    |              pierzydła" podnoszą się w górę i wykonywają nieustannie
 464 X    |            lejkowa te wiry.~Gdy młyn w ruchu, w pobliżu jego koła
 465 X    |              wiry.~Gdy młyn w ruchu, w pobliżu jego koła szumi,
 466 X    |             na nim skulony jak żaba.~W tej chwili wydaje się małym,
 467 X    |            się z fal i idzie z wolna w górę, unosząc na sobie przyrosłego
 468 X    |           niej chłopca.~Kucharzewski w miarę podnoszenia się "pierzydła"
 469 X    |          niebezpieczeństwa, jakie mu w tej chwili zagraża.~Gdyby
 470 X    |          cały rozkurczył - już tylko w pasie zgięty - już wyprostował
 471 X    |                Ręce złożył nad głową w klin i wyprężony jak cięciwa,
 472 X    |      zupełnie prostopadle.~Stanęła - w tejże chwili on rzuca się
 473 X    |            tejże chwili on rzuca się w przepaść głową naprzód,
 474 X    |           pod wierzbami... Widzicie?~W odległości kilkudziesięciu
 475 X    |        szybko dopłynąwszy do brzegu, w kilku susach jest już przy
 476 X    |            nie odpowiada na pytania.~W kilka sekund ubrał się i
 477 X    |            całą nadzieją na jutro...~W letnie wieczory w Narwi
 478 X    |           jutro...~W letnie wieczory w Narwi i jej odnogach ani
 479 X    |         jednak adepci, uzdolnieni to w tym, to w owym kierunku.~
 480 X    |              uzdolnieni to w tym, to w owym kierunku.~Jeden umie
 481 X    |          kierunku.~Jeden umie pływać w pozycji stojącej, w czapce
 482 X    |           pływać w pozycji stojącej, w czapce na głowie, na którą
 483 X    |         przepłynąć trzykrotnie rzekę w miejscu jej największej
 484 X    |        powyżej kolan, zaczyna płakać w przekonaniu, że już tonie.
 485 X    |         pływać tylko tam, gdzie może w każdej chwili dostać piętą
 486 X    |         lekcja pływania odbywała się w pobliżu mostu benedyktyńskiego.
 487 X    |         płytka, dzięki czemu używały w tym miejscu kąpieli nawet
 488 X    |            Krok naprzód... pół kroku w lewo... - idzie z mostu
 489 X    |         gruntu stopą.~- Jeszcze krok w lewo i - całą siłą naprzód. ~
 490 X    |              naprzód" przeraża - ale w tejże chwili uczuwa, że
 491 X    |              dno spod stopy uciekło. W największym przerażeniu
 492 X    |             poręcz mostu i jak stał, w mundurze i czapce, rzuca
 493 X    |          prądy przy palach unoszą go w stronę przeciwną. Z trudem
 494 X    |           wypływa; może zaplątał się w zielskach wodnych, które
 495 X    |             zielskach wodnych, które w tym miejscu dno zarastają...
 496 X    |          głowa Piotrusia ukazała się w znacznym oddaleniu. Kozłowski
 497 X    |           tam ostatek sił wytężając. W tej chwili jednak chwyta
 498 X    |               ratujcie!" pogrąża się w falach...~Dopiero ten krzyk
 499 X    |         krzepkiej budowy młodzieniec w niebieskim mundurku.~Kucharzewski.~
 500 X    |              mundurku.~Kucharzewski.~W jednej chwili zrzucił mundur,