Tom,  Rozdzial

 501   1,  4  |                dwu synów ma już u boku i córkę Wandę ma jedną. Broda
 502   1,  4  |          Siostrze dać królewskie wiano i żyjcie w braterskiej zgodzie.
 503   1,  4  |               narodzie! Naród zapłakał i ciało niesie na górę Lassotę,
 504   1,  4  |            wziął po garści ziemi, szli i sypali, dopóki mogiła w
 505   1,  4  |          poczną panować Krak z Lechem. I Krak ma ziemi połowę, i
 506   1,  4  |                I Krak ma ziemi połowę, i Lech połowę ma ziemi. Lech
 507   1,  4  |                krucy dziś krakali rano i sen miałam w nocy krwawy.
 508   1,  4  |              czarny. A Krak śmieje się i rzecze: Zwierz i las niestraszny
 509   1,  4  |            śmieje się i rzecze: Zwierz i las niestraszny dla nas.
 510   1,  4  |          wjechali - wtem młodszy staje i rzecze: Tutaj ci, bracie,
 511   1,  4  |            całe państwo zagarnę. Rzekł i młotem w skroń mu ciska,
 512   1,  4  |               krew szkarłatna wytryska i Krak na ziemię upada. Co
 513   1,  4  |               tnie go na drobne kawały i na rozstajach je grzebie.
 514   1,  4  |           nogami ubija ziemię. Księżyc i gwiazdy patrzały, puszcza
 515   1,  4  |             głosu.~Jedzie na gród Lech i płacze, suknię rozdarł,
 516   1,  4  |               wziął po nim ziemię całą i sam panował na grodzie.
 517   1,  4  |           jasne lilije wyrosły, kwitną i z wiatrem bujają, wiatrom
 518   1,  4  |        powietrza królowa, naród śpiewa i wykrzyka: - Córka Kraka
 519   1,  4  |              bezbronny kraj, na wojnę. I stanęli na granicy, i śle
 520   1,  4  |           wojnę. I stanęli na granicy, i śle posły do dziewicy: -
 521   1,  4  |             mieczem przejdziem, spalim i wysieczem. - Już pola wojsko
 522   1,  4  |                 Już pola wojsko zalewa i las oszczepów się jeży,
 523   1,  4  |                srogi. Losy swoje klnie i bogi, miecza dobył, pierś
 524   1,  4  |             Zwycięska wraca królowa.,. i na gród swój naród woła,
 525   1,  4  |               nad wir wielki. - Rzekła i w Wisłę się rzuca. Naród
 526   1,  4  |               cały się zbiega do ciała i sypie pani mogiłę, i pieśń
 527   1,  4  |             ciała i sypie pani mogiłę, i pieśń o niej wieczną śpiewa.~
 528   1,  4  |            zaśpiewał stary, jął dyszeć i sapać tak, że go ślepiec
 529   1,  4  |            podnosić. Pomogli mu Sambor i pachołcy.~- Cóż ci to, stary? -
 530   1,  4  |              jakbym miód lał w kałużę!~I wnet mrucząc niespokojny,
 531   1,  4  |            razy gniewny odwrócił głowę i oddalił się szybko, dłonią
 532   1,  5  |               było w dalszą drogę. Tuż i rzekę w bród przebywać było
 533   1,  5  |          brzegu widniało pólko zasiane i obrzucone zasiekiem, ale
 534   1,  5  |             Dalej pasło się koni stado i zbrojny człek go pilnował,
 535   1,  5  |             ręku.Znowu przejechali gaj i tu dopiero szersza pola
 536   1,  5  |               przesuwały w dali.~Hengo i Sambor, podniósłszy oczy,
 537   1,  5  |          brzegiem samym, posępny jakiś i straszny, a dokoła pod nim
 538   1,  5  |               cię zręby budowli, szopy i chaty.~- To kneziów gród! -
 539   1,  5  |              zwracając się ku Niemcowi i wskazując stołb w oddaleniu. -
 540   1,  5  |             dobywał. Około grodu ludzi i koni widać było gromady
 541   1,  5  |                koni widać było gromady i stada. U brzegu poili bydło
 542   1,  5  |                z dzidami w ręku...~Wał i rów głęboki oddzielał od
 543   1,  5  |             zamykany prowadził warowny i hać na jeziorze... Jechali
 544   1,  5  |               przybyli, poznano smerdę i otworzono je zaraz; a za
 545   1,  5  |             ciekawi cisnąć się zaczęli i dopytywać.~Niemiec i teraz
 546   1,  5  |           zaczęli i dopytywać.~Niemiec i teraz nie okazywał po sobie
 547   1,  5  |              zlazł, cugle wziął w rękę i postępował spokojnie za
 548   1,  5  |            przewodnikiem. Minąwszy hać i mosty weszli w obszerne
 549   1,  5  |           przypierały kneziowskie izby i komory, a przed nimi ciągnęło
 550   1,  5  |         pośrodku dworu, którego ściany i słupy biało, żółto i czerwono
 551   1,  5  |            ściany i słupy biało, żółto i czerwono okraszone były,
 552   1,  5  |        wszystkie budowy, wały, jeziora i bramę widać było.~Gdy smerda
 553   1,  5  |             właśnie w kołpaku z futrem i piórem białym, średniego
 554   1,  5  |            pasem nasadzanym mosiężnymi i srebrnymi ozdobami, szyję
 555   1,  5  |            nasuniętą, brwi zmarszczone i postawę groźną. Zaledwie
 556   1,  5  |               zeskoczył, głowę obnażył i pochylony poszedł ku niemu.
 557   1,  5  |           drodze? - zawołał głos gruby i schrypły. - To nie swój?~-
 558   1,  5  |              do miłości waszej wysłany i pragnąl jej czołem uderzyć...~
 559   1,  5  |            popatrzał kneź na mówiącego i na Hengę, który stał z dala
 560   1,  5  |                zrazu odpowiedzi żadnej i po długim namyśle zbył smerdę
 561   1,  5  |               mu zażyć głodu, nakarmić i napoić... jutro rano przyprowadzicie
 562   1,  5  |           Wisza wziąłem parobka, zdrów i silny, będzie oszczep i
 563   1,  5  |                i silny, będzie oszczep i dzidę nosił. Ludzi mamy
 564   1,  5  |               aż ja im pyski pozatulam i milczeć~ ~a słuchać nauczę...
 565   1,  5  |                 stał z pochyloną głową i zwieszonymi rękami. ~Wisz!
 566   1,  5  |               na puszczy sądzi kneziem i panem, a mnie znać nie chce... -
 567   1,  5  |                mnie znać nie chce... - I bogaty - szepnął smerda -
 568   1,  5  |            Ludzi, stada, dobytku, piwa i miodu... Kto go wie, może
 569   1,  5  |             może nawet kruszcu, srebra i złota! Ze wszystkimi kmieciami
 570   1,  5  |              czasu... - zawarczał kneź i usiadł na ławie.~Smerda
 571   1,  5  |             cichu - macie czas spocząć i język nagotować. Przykazał
 572   1,  5  |                miłość ma chmurne czoło i oczy krwawe... lepiej, że
 573   1,  5  |       przyprowadzili, który był zbiegł i z kmieciami się wąchał...
 574   1,  5  |                zawsze to swoja krew... i Leszek...~Smerda potrząsł
 575   1,  5  |                potrząsł ramionami.~- A i ludzi jego dwu musiano powiesić...
 576   1,  5  |            końcu... Rozśmiał się dziko i spojrzał ku domostwu.~Hengo
 577   1,  5  |              dworze, a że wiele świata i grodów widywał, dlatego
 578   1,  5  |             może tu nic go nie dziwiło i strachem nie ogarniało,
 579   1,  5  |          twarzami dzikimi był otoczony i ludzie zdawali się tylko
 580   1,  5  |       Obchodzili go, przypatrywali się i słyszał, jak dokoła powtarzano:~-
 581   1,  5  |          dziedziniec. Tu inaczej jakoś i nie tak po wojennemu wyglądało.
 582   1,  5  |          Podsienia malowane były jasno i ku słońcu obrócone, na sznurach
 583   1,  5  |               wisiały schnące bielizny i odzieże niewieście. Kilka
 584   1,  5  |            przesuwające się białogłowy i bawiące w piasku dzieci.~
 585   1,  5  |            białych, otaczających twarz i głowę, na której licu resztki
 586   1,  5  |             drobne garnuszki, miseczki i kubki stały i zioła leżały
 587   1,  5  |                 miseczki i kubki stały i zioła leżały pękami nagromadzone.~
 588   1,  5  |                ziemi - uśmiechnęła się i odezwała doń w języku lasów
 589   1,  5  |                wożę im towar z zachodu i mieniam go z nimi.~- Mieniasz?
 590   1,  5  |        niewiasta. - A cóż z tej dziczy i nędzy wynieść można? Złota
 591   1,  5  |             niej pierścień z kamieniem i z dala go ukazał. Ujrzawszy
 592   1,  5  |             odprawiła pacholę za drzwi i żywo przybliżyła się do
 593   1,  5  |             mojego ojca? - zawołała.~- I od synów waszych, miłościwa
 594   1,  5  |                ręce załamując radośnie i podnosząc je nad głowę.~-
 595   1,  5  |              była.~Zbliżył się na krok i zniżył głos nieco:~- Dochodziły
 596   1,  5  |                rzekła - lecz damy rady i bez pomocy przeciw stryjom,
 597   1,  5  |              przeciw stryjom, synowcom i kmieciom... Są różne sposoby...~
 598   1,  5  |         mimowolnie popatrzała na ogień i zioła.~- Kmiecie od dawna
 599   1,  5  |                lepiej robiących bronią i koniem... Wszyscy się im
 600   1,  5  |          rzemiosła, by się go u dziada i u naszych uczyli... Tyle
 601   1,  5  |               brata wygląda. Oba silni i zdrowi... Ciskają włóczniami
 602   1,  5  |              pytania...~Mrok już padał i tylko światło ognia oświecało
 603   1,  5  |                 a Niemiec stał jeszcze i nie mógł nasycić ciekawości
 604   1,  5  |             pachołek dawniej mu znany, i poprowadził do komory, w
 605   1,  5  |         zrozumieli się od słowa... - A i ciebie tu do tej wilczej
 606   1,  5  |         powrozem, spuścili do ciemnicy i tam mu wodę i chleb dają,
 607   1,  5  |              do ciemnicy i tam mu wodę i chleb dają, póki nie zdechnie...
 608   1,  5  |               odgrażają, że tak będzie i innym...~- Jeżeli się to
 609   1,  5  |                   Będzie toż samo albo i gorzej - rzekł - jeśli w
 610   1,  5  |            stłumioną wrzawę... śmiechy i wykrzyki.~- Tam się to kneź
 611   1,  5  |           niego zaczyna, póki do zwady i do nożów nie przyjdzie przy
 612   1,  5  |           przyjdzie przy biesiedzie... I dziś trudno, by się skończyło
 613   1,  5  |                Mocny - rzekł Kos - ale i kamienie się walą... Jak
 614   1,  5  |          plącze niejeden. Młodsze żony i nałożnice także zza Łaby...
 615   1,  5  |            nałożnice także zza Łaby... I obyczaj załabiański, bo
 616   1,  5  |     załabiański, bo kneź swobody mirów i gromad znać nie chce...
 617   1,  5  |           jakoś żałośnie wyły chwilami i każdy głośniejszy śmiech
 618   1,  5  |         związywała czoło. Jakiś smutek~i groza były w powietrzu...
 619   1,  5  |              tu karmił się psów wyciem i krakaniem kruków. Czarna
 620   1,  5  |               strawę... Zobaczycie, że i dziś darmo nie będą krakały...~ ~
 621   1,  6  |             kneziowskie, mogli słyszeć i po trosze widzieć, jak tam
 622   1,  6  |             komina, liczna się cisnęła i gwarna drużyna. Kneź znać
 623   1,  6  |            Kneź znać lubił myśl wesołą i miód stary, bo biesiada,
 624   1,  6  |             wkrótce zahuczała śpiewami i wykrzykami.~Wesołość też
 625   1,  6  |        chwilami jakby w kłótliwą walkę i spory, głosy się podnosiły
 626   1,  6  |        spokojnie słuchali tego wrzenia i huku. Hengo tylko oglądał
 627   1,  6  |             zajedzą, a na pięści pójdą i jeden drugiego zabije...
 628   1,  6  |              mają... ale wnet ucichało i wołano tylko na głos radośnie,
 629   1,  6  |            słowa do słowa nie zawrzała i zagotowała się waśń, wśród
 630   1,  6  |             się waśń, wśród której już i szczęk mieczów dawał się
 631   1,  6  |             smerda go trzymał na ławie i ciekawość też przykuwała
 632   1,  6  |         chrypły... Po długim milczeniu i głuchym szmerze ozwał się
 633   1,  6  |            kneź, mówił coś śmiejąc się~i szydząc... ledwie dokończył,
 634   1,  6  |                ławy z łoskotem wielkim i stoły, światło zasłaniały
 635   1,  6  |         okropny rozległ się w sieniach i w dziedzińcu.~Czeladź zerwała
 636   1,  6  |             tarzając w piasku, gniotąc i mordując. Widać było błyszczące
 637   1,  6  |          miecze, które gardeł szukały, i ręce duszące leżących...
 638   1,  6  |        podsieniu wziąwszy się w boki - i śmiał się.~Ruchoma ta masa
 639   1,  6  |              nieruchomy, rozkrzyżowany i spłaszczony...~Na ziemi
 640   1,  6  |         jęczeli, kilku usiłowało wstać i padło nazad, od ran i upojenia
 641   1,  6  |            wstać i padło nazad, od ran i upojenia straciwszy siły.
 642   1,  6  |               który postawił na ławie, i siadł na niej sam, ociężały.~
 643   1,  6  |                zapalono smolne łuczywa i pan miłościwy mógł z podniesienia
 644   1,  6  |                 dogorywającym od mordu i miodu.~Kilku na pół żywych
 645   1,  6  |           białym, krwią oblanym, konał i przeklinał:~- Bodajeś sczezł
 646   1,  6  |              Chwoście przeklęty, ty... i krew twoja, i potomstwo,
 647   1,  6  |         przeklęty, ty... i krew twoja, i potomstwo, i ród, i imię...
 648   1,  6  |               krew twoja, i potomstwo, i ród, i imię... Bodajeś zginął
 649   1,  6  |             twoja, i potomstwo, i ród, i imię... Bodajeś zginął i
 650   1,  6  |               i imię... Bodajeś zginął i przepadł skroś ziemi!...~
 651   1,  6  |               ziemi!...~Kneź śmiał się i temu klątwami wyzywającemu
 652   1,  6  |               z sukni, obrywali miecze i nożów pochwy, obnażali z
 653   1,  6  |            odarte ciała nieśli na wały i z nich rzucali w jezioro
 654   1,  6  |            spadające w wodę z pluskiem i śmiechy towarzyszące za
 655   1,  6  |       zerwawszy się poleciały nad wodę i zaczęły krążyć nad nią podniósłszy
 656   1,  6  |              nad nią podniósłszy krzyk i wrzawę.~Hengo siedział na
 657   1,  6  |            stało, co to byli za ludzie i dlaczego kneź zamiast żalu
 658   1,  6  |           podwórze oświecone księżycem i dogorywającymi na ziemi
 659   1,  6  |         właśnie kneź z ławy się ruszył i począł chwiejąc się przechadzać
 660   1,  6  |                tu! ty! - zawołał - tu!~I pokazał mu jak psu na nogi
 661   1,  6  |               to samo za gardło wzięło i wyrznęło.... Sami, sami...
 662   1,  6  |              nie było... Od czego miód i rozum, od czego? Ej! wy
 663   1,  6  |           rozum, od czego? Ej! wy Sasy i Franki przeklęte... mądrzy
 664   1,  6  |               potrafił?~Kneź śmiał się i brał w boki.~- Zostanie
 665   1,  6  |              odzieży, a dla mnie ziemi i koni... Dobra wieczerza
 666   1,  6  |                koni... Dobra wieczerza i miodu na nią nie żal!~Śmiał
 667   1,  6  |               się znowu.~- Napijże się i ty miodu, mordo ruda! -
 668   1,  6  |             lać kazał. Chwyciło go dwu i śmiejąc się chłopiec nalał
 669   1,  6  |                 Musiał iść pod stopnie i stanąć przy nich...~- Coś
 670   1,  6  |           pomocy obejdę, żem żmij tych i padalców wydusił już dosyć
 671   1,  6  |             padalców wydusił już dosyć i do reszty ich wymorduję...~
 672   1,  6  |              drogą... Jam tu jeden pan i kneź... moja wola, nie wasza!...
 673   1,  6  |            Henga, przypomniał go sobie i uśmiechnął się.~- Widziałeś
 674   1,  6  |               jeść...~Nucić coś począł i zdrzemnął się jeszcze.~-
 675   1,  6  |                 jeszcze dwu zostało, a i tych mi przyprowadzą...
 676   1,  6  |             Baby jutro spędzić każę... i stada...~Śmiał się, mruczał
 677   1,  6  |            stada...~Śmiał się, mruczał i drzemał tak. Hengo nie śmiał
 678   1,  6  |              pana... słyszał mruczenie i śmiech, a może słowo jakie
 679   1,  6  |               groźno, głową potrząsnął i cofnął się do komory.~Kneź
 680   1,  6  |             drzwi białogłowa w namitce i dwoje pacholąt. Napiłego
 681   1,  6  |             ujęli mimo oporu pod pachy i zaciągnęli raczej, niż poprowadzili
 682   1,  6  |       trzymając ściany, do swoich koni i tam legł na słomie półżywy.~
 683   1,  6  |            oświecał czarne krwi kałuże i jęczących jeszcze u podsienia
 684   1,  6  |                życie uciekało. Czeladź i dwornia śmiejąc się pokazywała
 685   1,  6  |           wszystkim będzie... kmieciom i żupanom, i władykom... co
 686   1,  6  |          będzie... kmieciom i żupanom, i władykom... co się kneziowi
 687   1,  6  |               psy wyły, poczuwszy krew i trupy, a krucy krakając
 688   1,  6  |              biały, stał nad nim Gerda i za suknię go ciągnął gwałtownie,
 689   1,  6  |         pieczone mięso, w kubkach piwo i miód na stole. Twarz miał
 690   1,  6  |               nich, bo darmo nie pójdą i gębę im zatkać niełatwo...
 691   1,  6  |            potrafię.~Napił się z kubka i zadumał podparty, potem
 692   1,  6  |      niewieścim. Twarze to były smutne i choć niedawno krasne może,
 693   1,  6  |                może, dziś już powiędłe i blade jak ona. Hengo wiedział,
 694   1,  6  |           kruszcu, tylko lichszy żółty i czerwony, tu dobył pierścienie
 695   1,  6  |          srebrne, a nawet złote listki i kwiaty, z cienkich blaszek
 696   1,  6  |             przyklękać, brać je w ręce i przykładać na ciemnych sukniach,
 697   1,  6  |              gdy drzwi otwarło pacholę i wszedł miłościwy pan z czapką
 698   1,  6  |     przyglądając się oczyma pałającymi i uśmiechając się do nich.
 699   1,  6  |              się do nich. Rzucił okiem i na towar, ale ze wzgardą,
 700   1,  6  |           długo... Wracać wam zdrowiej i nie oglądać się za siebie...~
 701   1,  6  |           ruszył Niemiec sposępniawszy i był już za drzwiami, gdy
 702   1,  6  |            babę, która wyszła milcząca i powiodła go za sobą do bliskiej
 703   1,  6  |           komory. Tu skór wisiały pęki i różnego dostatku siła nagromadzonego
 704   1,  6  |                 Dano mu sobie wybierać i Hengo ciesząc się, że nie
 705   1,  6  |              jakiś na grodzie, wrzaski i wołania u wrót ostrzegały
 706   1,  6  |           czekając tu dłużej, z życiem i mieniem uchodził. W pierwszym
 707   1,  6  |                stały zaparte, od mostu i haci dwornia pańska wchodu
 708   1,  6  |                 konnych, a między nimi i niewiasty wnijścia się na
 709   1,  6  |                gród dopominały.~Smerda i jego pachołkowie nie dopuszczając,
 710   1,  6  |              nie dopuszczając, biczami i dzidami odpierali naciskających
 711   1,  6  |                 Były to rodziny kmieci i władyków, wczorajszych gości
 712   1,  6  |                ręce, klęcząc na piasku i włosy sobie rwąc z głowy.~
 713   1,  6  |            Trupy - byli to ich ojcowie i mężowie... Bracia i synowie
 714   1,  6  |            ojcowie i mężowie... Bracia i synowie stali tuż na koniach,
 715   1,  6  |           ukazał, stanął, wziął w boki i patrzał ponuro na czeladź
 716   1,  6  |         zabijać nie kazał, choć mogłem i warci byli, aby im głowy
 717   1,  6  |               Po co się sami powaśnili i zajedli? Zakrwawili mi izbę,
 718   1,  6  |                Jak psy się sami gryźli i pozagryzali... Podniósł
 719   1,  6  |                rosły łopiany, pokrzywy i łozy, ruszyło się coś, podniosło...
 720   1,  6  |                toczyła się ropa. Wstał i rękę podniósł, i jak omackiem
 721   1,  6  |                 Wstał i rękę podniósł, i jak omackiem na głos idąc,
 722   1,  6  |                On nie winien!... Czaru i duru dał nam w miodzie...
 723   1,  6  |                brata na brata, jątrzył i nawoływał, aż nam oczy krwią
 724   1,  6  |               aż nam oczy krwią naszły i pamięć odbiegła... On nie
 725   1,  6  |           przyschłej widać było ślady, i porwawszy go z całą siłą
 726   1,  6  |                dobył głos chrapliwy... i trupa już ciągnęli po ziemi
 727   1,  6  |     zobaczywszy to ciało u nóg swoich, i poszli nazad nie zaczepiani
 728   1,  6  |           mostowi, gdzie na nich konie i ludzie czekali, a wkrótce
 729   1,  6  |              koni resztki swego towaru i mienia, aby co prędzej z
 730   1,  6  |           prędzej z grodu wyruszyć. On i Gerda, więcej jeszcze od
 731   1,  6  |       czekający na nich Sambor. Smutny i zakłopotany do Niemca się
 732   1,  6  |              tu nam zabawy nie braknie i dobrze na zamku u knezia...
 733   1,  6  |               im jeno, coście widzieli i jak my tu ucztujemy!...
 734   1,  6  |           oddali. Uciekłbym może nazad i ani mur, ani woda, ani kłoda
 735   1,  6  |           niego spozierał, to na zamek i wieżę, to na swoje konie,
 736   1,  6  |           wczoraj dużo kmieci ubyło... i jak im piękny pogrzeb sprawili...
 737   1,  6  |               ciągle potrząsając głową i oglądając się coraz niespokojniej
 738   1,  6  |            czasu do stracenia; Niemiec i syn jego siedli na konie.
 739   1,  6  |              rzekł już nic. Za wrotami i hacią dopiero Hendze się
 740   1,  6  |               była. Dopóki wieżę szarą i kruki nad nią latające widać
 741   1,  6  |               też znaleźli się w lesie i tu dopiero bezpiecznymi
 742   1,  6  |             dala tylko kozy pierzchały i ptastwo wodne zrywało się
 743   1,  6  |               by się konie paść mogły, i ognia naniecili, aby nim
 744   1,  6  |         Sklecili potem szałas z gałęzi i do snu się układli.~Majowa
 745   1,  6  |         nadciągająca burza z piorunami i ulewą z noclegu ich spędziła.
 746   1,  6  |            Gerdę za ramię.~- Patrzałeś i słuchałeś - rzekł - co się
 747   1,  6  |           działo... kazałem ci milczeć i z językiem matki się nie
 748   1,  6  |               się nie wydawać! Milczże i teraz... bądź niemy...~Pogroził
 749   1,  6  |       osowiałymi oczyma, dosiedli koni i puścili się śpiesząc do
 750   1,  6  |              już było, gdy dym ujrzeli i zasieki, i na łące pasące
 751   1,  6  |             gdy dym ujrzeli i zasieki, i na łące pasące się klacze
 752   1,  6  |               stał na wyniosłym brzegu i patrzał, psy siedziały przy
 753   1,  6  |               obcego, gdy je odwołano, i Wisz, grożąc, do milczenia
 754   1,  6  |             patrzał na niego, na sakwy i konie.~- O! prędkoście jakoś
 755   1,  6  |            nieznanego kraju.~To mówiąc i zapewniwszy się, że go psy
 756   1,  6  |                  odezwał się gospodarz i westchnął.~Z odpowiedzi
 757   1,  6  |           rzucił parę pytań ostrożnych i, zbyty odpowiedziami krótkimi,
 758   1,  6  |         parobcy powitali jak znajomego i z końmi go do szopy poprowadzili.
 759   1,  6  |                od wczorajszego strachu i dzisiejszego deszczu zimnego.
 760   1,  6  |              rozumie, wziął go za rękę i prawie gwałtem wprowadził
 761   1,  6  |                Mało było robót na polu i w domu, przy których by
 762   1,  6  |                Honiły, nucono pasąc ją i wracając z pola, śpiewano
 763   1,  6  |     dzieży-matki, u krosien, ze smutku i z radości, ze łzami i łkaniem,
 764   1,  6  |           smutku i z radości, ze łzami i łkaniem, u wesela i pogrzebu.
 765   1,  6  |              łzami i łkaniem, u wesela i pogrzebu. Były pieśni prastare,
 766   1,  6  |                 sam nie wiedział, skąd i jak mu przyszły i jak się
 767   1,  6  |                 skąd i jak mu przyszły i jak się złożyły.~Podsłuchał
 768   1,  6  |            przyczynił, zmienił trzeci, i tak rodziły się z ojców
 769   1,  6  |              mały Gerda wszedł zziębły i siny, a od progu posłyszał
 770   1,  6  |              serce, w piersi zakipiało i łzy z oczów pociekły. Zapomniał,
 771   1,  6  |                że mu kazano być niemym i głuchym, i z ust mu się
 772   1,  6  |           kazano być niemym i głuchym, i z ust mu się wyrwało mimowolnie:~-
 773   1,  6  |             spojrzał wzrokiem wylękłym i skrył się w kąt ciemny.
 774   1,  6  |                niej. Wzięła go za rękę i wwiodła do sieni, bo w izbie
 775   1,  6  |                 matka miała waszą mowę i z waszej krwi była.~Dziwa
 776   1,  6  |         których włosy wstają na głowie i dreszcz po kościach bieży.
 777   1,  6  |                jęki słyszałem noc całą i śmiech, jakby puchacza głos.~
 778   1,  6  |             gładząc chłopię po twarzy.~I pochyliła mu się do ucha,
 779   1,  6  |             śmiał się, a krucy krakali i psy wyły z radości czy z
 780   1,  6  |         kałużach, jak z rana zawodziły i płakały niewiasty, jak znoszono
 781   1,  6  |          niewiasty, jak znoszono trupy i miotano groźbami.~Mówił -
 782   1,  6  |               miecz w nich trzymała... i czoło podnosiło się coraz
 783   1,  6  |            Gerda opowiadanie, gdy Wisz i Hengo nadeszli, chłopiec
 784   1,  6  |     chruścianymi ścianami szop do koni i tu przypadł, tuląc się pod
 785   1,  6  |              ojcu powiekami, aby szedł i nie pytał.~Gdy Hengo wstąpił
 786   1,  6  |       przeleciał jak wiatr po liściach i słychać było żarna, jak
 787   1,  6  |              syczał ogień, wrzała woda i reszty deszczu ze strzech
 788   1,  6  |              śmiało się niebo lazurowe i świeciło słońce. Ptaki otrząsały
 789   1,  6  |            otrząsały skrzydła zmoczone i świergocąc zwijały się około
 790   1,  6  |         gnieździe wybierał się w drogę i na długich stojąc nogach
 791   1,  6  |            swoje sakwy, objuczył konie i dosiadłszy je, wprędce znikł
 792   1,  6  |              Obrócił się do niej stary i uśmiechnął łagodnie. Ile
 793   1,  6  |           spojrzał na nią, na tę krasę i wesele domu, na twarz mu
 794   1,  6  |             lecz teraz stała zamyślona i smutna. Skinęła na ojca
 795   1,  6  |                smutna. Skinęła na ojca i powiodła go z sobą ku rzece.~-
 796   1,  6  |                cały ze trwogi, mówiąc, i płakał.~Dziwa zaczęła po
 797   1,  6  |               nierychło głowę podniósł i tchnął ciężko piersiami
 798   1,  6  |            potrzeba, dawno go nie było i ludzie się rozbili chodząc
 799   1,  6  |           jeżeli chcą - co dla gromady i miru naszego potrzeba -
 800   1,  6  |              milcz!~Córka zbliżyła się i ująwszy rękę pocałowała. -
 801   1,  7  |            trudno. W domu chodził bosy i w płótnie, teraz się odział
 802   1,  7  |              się odział jak do podróży i postać przybrał inną. Okryty
 803   1,  7  |              na głowie kołpak futrzany i pióro przy nim. U pasa wisiał
 804   1,  7  |                wisiał miecz błyszczący i proca, na plecach łuk i
 805   1,  7  |                i proca, na plecach łuk i strzały. Stąpał też jak
 806   1,  7  |    wyprostowany, z podniesioną głową - i lat mu w tym stroju ubyło.~
 807   1,  7  |           parobczaków czysto odzianych i zbrojnych trzymali je, gotowi
 808   1,  7  |             chacie, wyszło żegnać ojca i cisnęło się do ręki. Szła
 809   1,  7  |               dworu, chyba po barciach i lesie - sam, tak nagle,
 810   1,  7  |                nie mówiąc nikomu dokąd i po co, jechać musiał.~Ona
 811   1,  7  |              po co, jechać musiał.~Ona i Dziwa poszły za nim aż do
 812   1,  7  |                obrócił ku panu, zarżał i czekał, aż nań siądzie.
 813   1,  7  |               wskazał na drogę w las - i ruszyli w milczeniu. Długi
 814   1,  7  |             okopcona niewiasta, zgięta i stara - pierzchnęli na widok
 815   1,  7  |               Wisza kose były, nieufne i strwożone.~Nieco dalej znowu
 816   1,  7  |                   U drzwi tylko klepki i wióry, porozsypywane naczynia
 817   1,  7  |              chałupie leżał chleb, nóż i stała woda. Stały otworem
 818   1,  7  |                Wisza poszedł się napić i wrócił natychmiast do konia.
 819   1,  7  |               nawrócili w lewo na lasy i gęstwiną jechali - bez drogi,
 820   1,  7  |               się kierując bezpiecznie i pewno, jakby mieli przed
 821   1,  7  |          zwalona kłoda, dolina w lesie i strumień.~Jechali tak w
 822   1,  7  |            wcześniej - na konie siedli i Wisz sam wskazywał dalej,
 823   1,  7  |                bo naokół w swoim mirze i opolach nie było grudki
 824   1,  7  |              mu znaną nie była. Myśleć i namyślać się nie potrzebował,
 825   1,  7  |               z całą siłą, on las czuł i w obcym nawet wiedziałby,
 826   1,  7  |             Lot ptaków uczył go, nawet i zwierz, którego płoszyli,
 827   1,  7  |              zwierz, którego płoszyli, i kierunek, w jakim on od
 828   1,  7  |                dwór obszerny z zagrodą i dym nad nim.~Ujrzawszy domostwo
 829   1,  7  |              domostwo stary dobył rogu i zatrąbił raz, drugi i trzeci.
 830   1,  7  |             rogu i zatrąbił raz, drugi i trzeci. Jechali tymczasem
 831   1,  7  |             łąki porwawszy skoczył nań i rękami go poganiając z obu
 832   1,  7  |           starego - popatrzał na Wisza i szybko nazad popędził.~Znać,
 833   1,  7  |               nazad popędził.~Znać, że i tu mało kto w gościnie bywał,
 834   1,  7  |     dojeżdżając do wrót konia strzymał i zsiadł z niego.~- Bywajcie
 835   1,  7  |                 zbliżył się do starego i rękę mu chciał całować.~-
 836   1,  7  |           mówił dalej wesoło - ale się i smucę też,~bo zamiast stare
 837   1,  7  |            stawił.~- Zachciało się też i staremu świata zobaczyć
 838   1,  7  |                się Wisz.~Uściskali się i pod rękę go ująwszy, wiódł
 839   1,  7  |              wiódł Doman do świetlicy. I tu dwór stał w obejściu,
 840   1,  7  |             prostokąt, z szopami razem i chlewami. Znać tylko było
 841   1,  7  |               bo ściany były wybielone i podsienie ostawione stopkami
 842   1,  7  |                 macierzanka, dziewanny i cząbry. Niewiast cale widać
 843   1,  7  |             której weszli, czysta była i schludna, a znać w niej
 844   1,  7  |           miecze, proce, rogi zwierząt i skóry z nich świeżo zdarte.
 845   1,  7  |           biały, którym się rozłamali, i Doman starca naprzód posadził,
 846   1,  7  |            zrazu o gospodarstwie mówił i lesie. Wtem miód podał chłopak,
 847   1,  7  |                  Wkrótce mirów, wieców i nas kmieci, i starego obyczaju
 848   1,  7  |            mirów, wieców i nas kmieci, i starego obyczaju nie stanie -
 849   1,  7  |              to bez jaja wylęgło.~Kneź i Leszki wszystkie za wolnych
 850   1,  7  |               ludzie nie mają. Kmiecie i władyki, co się na tej ziemi
 851   1,  7  |                do dna chcą wyprzątnąć, i gnilca w nas szukają. Chwostek
 852   1,  7  |             Wśród uczty jęli się gryźć i bić między sobą, niemal
 853   1,  7  |        zagrodach tłuką się smerdy jego i gwałty czynią, zabierają
 854   1,  7  |               Mamyż my to tak cierpieć i po niewieściemu jak baby
 855   1,  7  |        należało na to gniazdo osie iść i nogami je stratować. - Słowo
 856   1,  7  |                go stawił, nie nasz był i znikł z tej ziemi.~Doman
 857   1,  7  |             rozesłać wici po kmieciach i władykach, a zwołać starszyzny
 858   1,  7  |            walny. Niech się miry nasze i opola zbiorą, zaczniemy
 859   1,  7  |              mi dozwolicie. Kogo wołać i kędy? Wiecie to dobrze,
 860   1,  7  |          dobrze, że Chwostek ma swoich i między kmieciami, że Leszki
 861   1,  7  |               że Leszki się rozrodziły i poswatały, a jest ich siła,
 862   1,  7  |                  trzeba więc ostrożnie i cicho wprzód języka dostać,
 863   1,  7  |             wprzód się może rozsłuchać i obliczyć, nim z garstką
 864   1,  7  |              nas zduszą.~- Nie inaczej i ja myślałem - odezwał się
 865   1,  7  |            zbywa Chwostkowi na druhach i że między naszymi też znajdują
 866   1,  7  |              się z nimi pobratani; ale i to wiem, Domanie, że własny
 867   1,  7  |                będzie. Stryjów zgnębił i w kmiecie obrócił, synowcom
 868   1,  7  |                 Jedźmy razem, Domanie, i po kmieciach, i po Leszkach.~-
 869   1,  7  |               Domanie, i po kmieciach, i po Leszkach.~- Jedźmy, ojcze
 870   1,  7  |                opodal od dębu świętego i zdroju, w okopie na hordyszczu,
 871   1,  7  |               gdzie ojcowie, dziadowie i pradziady się nasze zwoływały.
 872   1,  7  |               nam też stanąć wszystkim i radzić.~W oczy sobie popatrzeli.~-
 873   1,  7  |            zagrodzie, mściłby się kneź i palił - tam - kto wie? I
 874   1,  7  |               i palił - tam - kto wie? I posłuchu może mieć nie będzie.~-
 875   1,  7  |             nie przetoż się lękać mamy i siedzieć po norach. Z wieków
 876   1,  7  |               wiece zbierali, czemu by i dziś nie mogli? Pilno obeślem
 877   1,  7  |             wprzódy musimy, kogo woleć i kto z nami stanie: Godziłoby
 878   1,  7  |              się wziąć klątwę na ogień i wodę.~Naradzać się zaczęli
 879   1,  7  |              że wiec być ma koniecznie i że się temu nie sprzeciwią
 880   1,  7  |               że na Kupałę gromady się i tak po uroczyskach schodziły,
 881   1,  7  |             dzień wybrać chciano.~Wisz i Doman zgodzili się na to
 882   1,  7  |        Domanowi. Przebrało się w końcu i rady, i słowa, ręce sobie
 883   1,  7  |          Przebrało się w końcu i rady, i słowa, ręce sobie podali
 884   1,  7  |               słowa, ręce sobie podali i gospodarz wywiódł starca
 885   1,  7  |                  Chciałbym was zabawić i ugościć - odezwał się gospodarz -
 886   1,  7  |              was przyjąć przecie radzi i pokazać, że my od snu nie
 887   1,  7  |              że my od snu nie puchniem i u ognia nie drzemiemy.~-
 888   1,  7  |          zostawiwszy na sznurach. Wisz i Doman wstali spod lipy -
 889   1,  7  |         Gospodarz kazał wziąć oszczepy i począł ludzi rozstawiać
 890   1,  7  |              więżą.~Klasnął w ręce pan i wrota się skrzypiąc otwarły.~
 891   1,  7  |             przesiedział, zahukany był i wylękły, nierychło korzystał
 892   1,  7  |                przecie ożogami do wrót i głowa jego w nich się ukazała,
 893   1,  7  |             ostrożnie, naprzód skoczył i stał. Cicho przysiedli czatując,
 894   1,  7  |               te się wnet nań rzuciły. I łowy rozpoczęły się wtedy
 895   1,  7  |              się wtedy na dobre.~Jeden i drugi z chłopaków śmielej
 896   1,  7  |                 cisnął któryś z daleka i trafił słabo po grzbiecie -
 897   1,  7  |                  psy zatrzymały za uda i szarpać poczęły. Doman korzystając
 898   1,  7  |            korzystając z tego przypadł i z wielką zręcznością w otwartą
 899   1,  7  |              dla zabawy krzyk, śmiechy i klaskania w ręce po dworze
 900   1,  7  |               płoty wlazłszy zachęcały i nawoływały, dzieci wywijały
 901   1,  7  |          posoką, na ziemię zwaliło się i psy je dławić poczęły, dopieroż
 902   1,  7  |               poły przybitego związano i na dwór przywieziono, gdzie
 903   1,  7  |        przywieziono, gdzie się wylizał i odżył, aby posłużyć teraz
 904   1,  7  |               a zaczęto próbować łuków i procy. Doman ze wszystkich
 905   1,  7  |             ręce stare drżały. Niegdyś i on tak dokazywać umiał.~
 906   1,  7  |        dokazywać umiał.~Gdy zmierzchło i łuczywa w izbie pozapalano,
 907   1,  7  |      pozapalano, siedli radzić jeszcze i długo na osobności szeptali
 908   1,  7  |            konie nawykłe do trzęsawisk i lasów nie lękały się podróży.
 909   1,  7  |           drogę, wiodącą przez moczary i gąszcze nieprzebyte. Gdzieniegdzie
 910   1,  7  |             bujnymi porosłych, gałęźmi i korzeniami posplatanych
 911   1,  7  |             niedźwiedzie, stada łosiów i jeleni z ogromnym chrzęstem
 912   1,  7  |             pełne były ptastwa, gniazd i wiewiórek, które im nad
 913   1,  7  |                przepuszczało słoneczne i gdy pod wieczór wydobyli
 914   1,  7  |               z liści, gąsienic, mchów i porostów, którymi puszcza
 915   1,  7  |              znak ludzkiego mieszkania i życia. Wały otaczające grodzisko
 916   1,  7  |            nikogo. Musiano uporu zażyć i po kilkakroć wywoływać straże,
 917   1,  7  |              który grodzisko opasywał, i znaleźli się w podworcu
 918   1,  7  |          starymi krzewy porosłym. Lipy i dęby z pniami olbrzymimi,
 919   1,  7  |            swymi podsieniami szerokimi i wysokimi dachy.~Ponure,
 920   1,  7  |        postacie jakieś włóczyły się tu i ówdzie. Ogromne psy, kościste
 921   1,  7  |                na podróżnych zawarczeć i obwąchać ich dokoła. Nierychło
 922   1,  7  |              kiju. Z tym się zrozumieć i rozmówić nie było prawie
 923   1,  7  |               sobą. Wieczorny zmierzch i cień drzew w budowli niskiej
 924   1,  7  |              ich oswoiły się z mrokiem i coś rozeznać mogli. Na ognisku
 925   1,  7  |               skierował, wlepił w nich i czekać się zdawał, by oni
 926   1,  7  |              odwrócił, ziewnął szeroko i znowu ją na dawnym miejscu
 927   1,  7  |            taki? - zapytał głos ponury i gruby, jakby z głębin wychodzący. -
 928   1,  7  |           odparł kneź.~- Źle się u nas i z nami dzieje - ciągnął
 929   1,  7  |             zważając na odprawę - wasz i nasz wróg gnębi nas coraz
 930   1,  7  |              sobie szukać indziej rady i pomocy.~- I pomsty nie checie? -
 931   1,  7  |               indziej rady i pomocy.~- I pomsty nie checie? - spytał
 932   1,  7  |               sapanie słyszeć się dało i głos jęczący.~- Idźcie po
 933   1,  7  |          przynieście je mnie, pożrę je i umrę... Dawno mi się umrzeć
 934   1,  7  |             Twarz zakrył rękami obiema i zamilkł. Wiszowi serce się
 935   1,  7  |                Nierychło podniósł oczy i począł łagodniejszym już
 936   1,  7  |               Syny moje - moje dzieci!~I znowu zanurzył głowę w dłoniach
 937   1,  7  |              zanurzył głowę w dłoniach i płakał. Oni stali, nie wiedząc,
 938   1,  7  |          silnie, Miłosz się podźwignął i siadł, rękami trzeć począł
 939   1,  7  |              rękami trzeć począł twarz i czoło. Klasnął w dłonie.
 940   1,  7  |          wzrostu jak~starzec, wychudła i żółta, z głową zawitą chustami
 941   1,  7  |          Spojrzała ode drzwi na obcych i zawahała się nieco. Niosła
 942   1,  7  |               Niosła w ręku dzbanuszek i kubek. Stary już palce drżące
 943   1,  7  |               już palce drżące ku niej i napojowi wyciągał. Milcząc,
 944   1,  7  |           wyciągał. Milcząc, nalała mu i podała. Począł pić chciwie.
 945   1,  7  |          orzeźwiony popatrzał na Wisza i Domana, a niewiastę skinieniem
 946   1,  7  |                aby się na nim pokłócić i zwaśnić? Będziecie radzić,
 947   1,  7  |               wyłowi! Zaprosi na ucztę i jednych na drugich poszczuje!
 948   1,  7  |                 przyjdą w pomoc Niemcy i kraj spustoszą, a krnąbrnych
 949   1,  7  |          krnąbrnych powiodą w niewolę.~I rzucił się znowu na łoże.~-
 950   1,  7  |               padnie dużo, ale w końcu i jego nie stanie. Przyszliśmy
 951   1,  7  |                się, a na niego z w a m i nie pójdę... To kmieca sprawa...
 952   1,  7  |            stanie, ci wrócą z Niemcami i pomszczą się na was... Próżne
 953   1,  7  |               więcej - zawołał - wy mu i o tym, coście słyszeli od
 954   1,  7  |              Niech świat ginie!~Jęknął i głowę zanurzył w posłanie -
 955   1,  7  |               w posłanie - Wisz skinął i wyszli ze świetlicy. Za
 956   1,  7  |         słychać było płacze, mruczenie i krzyki dwóch srok, które
 957   1,  7  |              stary wzdychając - czasem i po nocach duchy go męczą,
 958   1,  7  |           duchy go męczą, że się zrywa i krzyczy głosem wielkim,
 959   1,  7  |          smutne grozisko Miłosza, lecz i tu święte prawo gościnności
 960   1,  7  |              nich postawiono wieczerzę i zgotowano posłanie. Sam
 961   1,  7  |          żałobnym dworze milczące było i przygnębione, zdając się
 962   1,  7  |               się czekać tylko śmierci i - końca.~
 963   1,  8  |               na kraju lasów, był dwór i zagroda Piastuna, którego
 964   1,  8  |          zagroda Piastuna, którego też i Piastem przez skrócenie
 965   1,  8  |        grodzisko Miłoszowe, Wisz stary i młody Doman. Kilka już dni
 966   1,  8  |               prastarych czasów, dziad i pradziad gospodarzyli w
 967   1,  8  |         głównie pilnując barci leśnych i myślistwa. Mało co pola
 968   1,  8  |              jak do gospody, żywił się i brał w drogę, co mu było
 969   1,  8  |               co ociosanych, niski był i stary. Dach i ściany jego
 970   1,  8  |                niski był i stary. Dach i ściany jego czerniały od
 971   1,  8  |                 Czeladzi było sporo, a i ta niemal do niej się liczyć
 972   1,  8  |              obchodzono, jakby do krwi i rodu należała.~Tu jeszcze
 973   1,  8  |                 wcale był nie zajrzał. I dlatego może Piastuna szanowano
 974   1,  8  |               o ojców wierze, obyczaju i zwyczaju. Gęślarze i śpiewacy
 975   1,  8  |          obyczaju i zwyczaju. Gęślarze i śpiewacy gościli tu często,
 976   1,  8  |                lip starych w podwórzu, i słuchano ich a uczono od
 977   1,  8  |                 bo najlepiej wiedział: i jakie pieśni do której chwili
 978   1,  8  |               której chwili przystały, i jaką ofiarę składać, i co
 979   1,  8  |                 i jaką ofiarę składać, i co gdzie czynić należało.
 980   1,  8  |              było już się co sprzeczać i sporzyć.~Mały ten człek
 981   1,  8  |         podpatrywał, czekali nań dzień i dwa, póki nie przyszedł
 982   1,  8  |                dwa, póki nie przyszedł i nie siadł ich słuchać, a
 983   1,  8  |             zwyczaj, że mówił niewiele i niełatwo, że wyzywał wprzódy
 984   1,  8  |         Nazywano go też hardym, a może i był nim w istocie, choć
 985   1,  8  |         wzrostu niewyniosłego, krzepki i na pozór niczym się nie
 986   1,  8  |               byli gniewać się, miotać i więcej może okazywać złości
 987   1,  8  |               milczący, na oko chłodny i wytrzymały. Znano go jednak
 988   1,  8  |        przykładu trzeba było użyć mocy i ukarać, spełniał bezlitośnie,
 989   1,  8  |             Nosił się jak człek prosty i od parobka go niemal we
 990   1,  8  |            trudno; nie lubił błyskotek i jaskrawych drobnostek, za
 991   1,  8  |             znosił, by się co w stroju i domu zmieniało z obyczaju
 992   1,  8  |           chcąc być postrzeżeni, Doman i Wisz znaleźli gospodarza
 993   1,  8  |              plecach na drodze do lasu i barci. Wstrzymali więc go
 994   1,  8  |            drodze, Wisz z konia zsiadł i pozdrowił.~- My do was -
 995   1,  8  |                Stała ona teraz otworem i chruściane jej ściany półprzezroczyste
 996   1,  8  |               na plecach niósł, odkrył i dobywszy z niej chleb i
 997   1,  8  |                i dobywszy z niej chleb i ser położył je przed gośćmi,
 998   1,  8  |             Siedzicie pod samym grodem i pod bokiem Chwostka - rzekł -
 999   1,  8  |             prawić o tym, co się u nas i z nami dzieje... Po tośmy
1000   1,  8  |            bywało, co się dziś działo, i jak z wojskowych dowódców