Rozdzial

   1 Wstep|           przez całe, długie, jesienne i zimowe wieczory. Niziutki,
   2 Wstep|            zostawiające po sobie węgla i popiołu, tak czyste, jasne,
   3 Wstep|           sumieniu, to przy ich blasku i myśli ci się rozjaśnią,
   4 Wstep|                myśli ci się rozjaśnią, i droga zbawienia ukaże. Teraz
   5 Wstep|            znajdował się w dosyć dużym i wysokim pokoju, że ten ogień
   6 Wstep|                szklankami, filiżankami i z świecącym samowarem, który
   7 Wstep|         lubowaliśmy się ogniem kominka i cichością pokoju, i muzyką
   8 Wstep|            kominka i cichością pokoju, i muzyką samowaru - ach! bo
   9 Wstep|        siedzieli przy kominkowym ogniu i gwarzyli tak wesoło, tak
  10 Wstep|         wiernie mi przechowała każdego i przechowała takim, jakim
  11 Wstep|         różnica, w niej zaś do jednego i drugiego wielkie było podobieństwo.
  12 Wstep|              posłannik, to duch czysty i spokojny, który prosto jak
  13 Wstep|             tej ziemi, która w trudach i boleści, walką i zwycięstwem
  14 Wstep|               trudach i boleści, walką i zwycięstwem dokupuje się
  15 Wstep|               wątpiła ona nigdy, cicha i spokojna, żadnym instynktem,
  16 Wstep|                przeniosła się do serca i serce cierpiało okropnie.~
  17 Wstep|            okropność daremnych wysileń i ciężkie próby strudzenia -
  18 Wstep|         łagodna jak słońce, które złym i dobrym świeci, zawsze cierpliwa
  19 Wstep|         skłamało jeszcze; bo ona anioł i święta - dwie istoty w połączeniu
  20 Wstep|                trzysta lat, najprędzej i najpochlebniej dla rodzaju
  21 Wstep|           mogła żyć bezpiecznie, błogo i szczęśliwie.~Teraz miejcie
  22 Wstep|               ostrożności, młode głowy i ufne serca. Emilka wam świat
  23 Wstep|           Judasz był kiedyś zbawionym, i trzeba wyznać, że nigdy
  24 Wstep|              rękę z pomocą wyciągniętą i życie całe wydane. Jak Emilia
  25 Wstep|           Felicja nie rozumiała błędów i ułomności ludzkich. Emilii
  26 Wstep|             nie było Sakramentu Pokuty i łez oczyszczenia; jeśli
  27 Wstep|              niedokładności następstwo i oddawała mu bez żalu zrywane
  28 Wstep|                swoich. Felicja, choćby i za najartystyczniejszych
  29 Wstep|              jej starczyły na wszystko i wszystko było dobrze lub
  30 Wstep|              wyższe zdolności umysłowe i prawą naturę.~Pieszczona,
  31 Wstep|             Jej życie całe było czyste i tylko ciągle z niższej do
  32 Wstep|             muzyczne według praw rytmu i harmonii w coraz śmielsze,
  33 Wstep|               coraz śmielsze, bogatsze i wdzięczniejsze akordy. Nigdy
  34 Wstep|   najtajniejszych zakątkach, że prawda i osobiste uczucia w jedność
  35 Wstep|                dla niej zlały zupełnie i że na koniec, jak każda
  36 Wstep|                 Felicja, pełna wdzięku i uroku, odważna, dowcipna,
  37 Wstep|                dosięgła, a tak pięknie i bezpiecznie, że aż innym
  38 Wstep|            cierpienia: pokora, skrucha i litość bez granic, rezygnacja
  39 Wstep|              żeby inni w nas uwierzyli i tak jak my cnotliwymi się
  40 Wstep|             samolubne zbawienie postów i umartwień, długich pacierzy
  41 Wstep|            umartwień, długich pacierzy i ciasnego życia, nie jest
  42 Wstep|              kiedyś policzy cierpienia i przyjmie modlitwy twoje.
  43 Wstep|              ubiegła wśród ludzi złych i obojętnych; brudom szlacheckiego
  44 Wstep|                Karmiono ją szyderstwem i nienawiścią, ona szyderstwo
  45 Wstep|            nienawiścią, ona szyderstwo i nienawiść przetrawiła na
  46 Wstep|               drażliwość, na nieufność i wzgardę. Oblicze jej było
  47 Wstep|           sposób wyrażania się cierpki i ostry - ale serce? - Szczerzej,
  48 Wstep|               nieufnej względem siebie i względem drugich, bardzo
  49 Wstep|                  nieszczęście - radość i cierpienie, a mógłby kto
  50 Wstep|             pomyśleć, że ja szczęściem i radością nazywam wielkie
  51 Wstep|            przyjemności, nieszczęściem i cierpieniem przykrość jaką
  52 Wstep|            własną definicję. Szczęście i nieszczęście od żadnych
  53 Wstep|               wpływem wznosi, kształci i uszlachetnia ducha naszego,
  54 Wstep|                co go poniża, nikczemni i gnębi.~Dlatego też różne
  55 Wstep|         Dlatego też różne są szczęścia i nieszczęścia różne, dlatego
  56 Wstep|              swojej rozwinąć nie mogła i nieraz nawet zły pozór przybrała;
  57 Wstep|             cierpiała. Zawsze spokojna i poważna, zdawało się, jakoby
  58 Wstep|       słabością drobiazgowych kłopotów i kobiecej drażliwości, pod
  59 Wstep|                dawno spoczęli. Sierota i wdowa bezdzietna, sama w
  60 Wstep|               wszystkie serca ujmowała i co dziwniejszym zdawać się
  61 Wstep|         szczególniej, które namiętniej i gwałtowniej w młodych uderzały
  62 Wstep|                tylko poszłam do Emilki i uskarżyłam się przed nią,
  63 Wstep|           słowem uwierzyłam jej nieraz i zdarzało się nawet, że potem
  64 Wstep|         silniejszą byłam w odtworzeniu i poprawie, niżbym nią po
  65 Wstep|               inna. Tekla miała o złem i dobrem sąd niezachwiany,
  66 Wstep|                chrześcijańskiego serca i wspartą przykładem chrześcijańskich
  67 Wstep|      symptomata bezcelnego rozmarzenia i rozbiegłe na cztery fantazje
  68 Wstep|             karności, zgody ze światem i zimnej wody na głowę, to
  69 Wstep|           głowę, to stawałam przed nią i mówiłam: "Łaj mnie, Teklo",
  70 Wstep|                poezji zawód; spiżarnią i krosienkami centralne kółko
  71 Wstep|              bardzo praktyczną kobietą i prawie była nią nawet. Wewnętrzna
  72 Wstep|        pragnień, zachwytów, zniechęceń i uwielbień. Sprzeczność tła
  73 Wstep|               wyobraził śniegi Północy i kwitnącą pomarańczę, Żmudzina
  74 Wstep|         pomarańczę, Żmudzina w kożuchu i klęczące przy kapliczce
  75 Wstep|           serca do mózgu przyciągnięte i te struny pod każdym dotknięciem
  76 Wstep|       najcudowniejszymi tonami uczucia i wyobraźni, ale dla niej
  77 Wstep|      upodobania jej wyrównywały w sile i zmienności namiętnościom
  78 Wstep|                przybywało ciągle władz i pojęć nowych, a innym kobietom
  79 Wstep|           kobietom z namiętności życia i prawdy ubywa. Jadwiga w
  80 Wstep|      przeszłość odgadywała tak bystrym i trafnym wnioskowaniem, jak
  81 Wstep|    przyszłością tak ścisły poświęcenia i zapału stosunek ją łączył,
  82 Wstep|                a zawsze przez pośpiech i przez zmęczenie swoje ku
  83 Wstep|             zawsze w chwilach rozpaczy i szczęścia z niewidzialnym
  84 Wstep|        obdarzył znaczną porcją talentu i dziwactwa, a przyodział
  85 Wstep|           każde przegięcie jej drobnej i szczupłej kibici mogło być
  86 Wstep|            często za to niejedną z nas i skrzydłem potrąciło, i szponami
  87 Wstep|             nas i skrzydłem potrąciło, i szponami drasnęło czasem.
  88 Wstep|                każdego zjawiska natury i sztuki. Jakieś rozkapryszenie
  89 Wstep|            wyrażę, elastyczność umysłu i zdania, a bezprzestanne
  90 Wstep|        najczystszym ducha wzniesieniem i obok tego jeszcze dar malarstwa,
  91 Wstep|            malarstwa, podwójny, słowem i pędzlem, pieśnią i farbami -
  92 Wstep|              słowem i pędzlem, pieśnią i farbami - to była Augusta.
  93 Wstep|           zarzuty. Mówili, że to lekka i płocha kobieta, mówili,
  94 Wstep|         kobieta, mówili, że to zawodne i kłamliwe serce, lecz co
  95 Wstep|                tam nie usprawiedliwiam i nie tłumaczę, ale widzę
  96 Wstep|              ale widzę tak, jako jest, i wiem, że serdecznie kochałam
  97 Wstep|           serdecznie kochałam Augustę, i wiem, że ona nigdy nie skłamała
  98 Wstep|               były; ze zmianą warunków i wartość słów się zmieniała.
  99 Wstep|               ku Auguście nęciło silne i szlachetne serca, to przeczucie
 100 Wstep|             odgadnąć pokorną na kiedyś i wypartą z indywidualności
 101 Wstep|                pokochała się na koniec i wzajemnie pokochaną została,
 102 Wstep|           uczuciu nigdy nie ma spokoju i równowagi, z nią zawsze
 103 Wstep|              jak nie ma walki, tak już i uczucia nie ma.~Anna piękniejszą
 104 Wstep|             obok niej mężczyzna, młody i namiętny nawet, daleko prędzej
 105 Wstep|               kobiety, którą marzeniem i pożądaniem, świętością i
 106 Wstep|               i pożądaniem, świętością i grzechem ukochać mu jest
 107 Wstep|         szczerym zostawał przyjacielem i bratem życzliwym. W istocie
 108 Wstep|         miłością? Jej dusza była pełna i zawsze samej sobie wystarczająca,
 109 Wstep|     wystarczająca, jej charakter stały i mocny bez żadnego wysilenia,
 110 Wstep|             walki, jej dni były zajęte i czynne użyteczną pracą,
 111 Wstep|             jej osobistość tak pięknie i doskonale rozwiniętą, że
 112 Wstep|      przyrzucić nie mogła, miłość zaś (i to także w moim przekonaniu)
 113 Wstep|               wyższą doskonałość władz i skłonności daną jest człowiekowi.
 114 Wstep|             nie był przed domyślnością i cudowną wszechwiedzą jej
 115 Wstep|       przyszłości nadzieję lub trwogę. I nie myślcie, że jej macierzyństwo
 116 Wstep|                doznać jej troskliwości i opieki; krewni, domownicy,
 117 Wstep|              zaraz przy sobie widzieli i pewno widząc byli zaraz
 118 Wstep|               cierpliwsi, spokojniejsi i zdrowsi, bo Anna umiała
 119 Wstep|              na wszystko znaleźć pomoc i lekarstwo. A jednak ta Anna,
 120 Wstep|             samej sobie pomyśleć tylko i nikt by się temu nie dziwił,
 121 Wstep|        usprawiedliwić. Wzrost wysmukły i powiewny jak topolki młodej,
 122 Wstep|              ołówkiem poezje Schillera i Goethego dla wzroku tłumaczył,
 123 Wstep|           ciała do atłasów miękkich... i to wszystko trudziło się
 124 Wstep|          ciebie nieraz, a tak składnie i zręcznie, tak jakoś z przywyknienia
 125 Wstep|              tak jakoś z przywyknienia i bez myśli niby, że na słówko
 126 Wstep|     Edmunda-Mistyka, Teofila-Dzieciaka i Beniamina z dwoma przydomkami,
 127 Wstep|                w kombinacjach wniosków i wyobrażeń, obok naiwnej
 128 Wstep|        wszystkich pojęć swoich.~Wiedza i praktyczność tkwiły w duszy
 129 Wstep|              ocenić stronnictwa, czyny i zasady, mnie się jednak
 130 Wstep|              że gdyby sam do usunięcia i przeprowadzenia jakiego
 131 Wstep|           wszechstronności, tyle ozdób i różnorodnych warunków, że
 132 Wstep|           słowa tak logicznie rozwijał i delikatnie cieniował, że
 133 Wstep|              kochać do późnej starości i nie wiedzieć z pewnością,
 134 Wstep|              mógł się nie kochać wcale i dla tej lub owej okoliczności,
 135 Wstep|            nieszczęściem Albert czytał i pisał zbyt wiele. Ta pracowitość
 136 Wstep|            monarchini wyłącznej służby i zupełnego żądająca poddaństwa,
 137 Wstep|             narzędziem swoich wymysłów i pragnień - oszukuje się
 138 Wstep|       nieskażone, jego charakter prawy i tak pełen godności, że mu
 139 Wstep|           szacunek. On młody, on ubogi i cichy stał się prawie jakąś
 140 Wstep|                moralną dla nich władzą i potęgą.~Oh! bo młodzież
 141 Wstep|       szczególniej gdy ci ludzie piszą i czytają książki. Literatura
 142 Wstep|               ofiar z życia, szczęścia i myśli, a nie zniżyła się
 143 Wstep|           ofiary dla zbytku, próżności i złota.~Henryk "Zapaleniec"
 144 Wstep|                tak żył prędko, chciwie i gwałtownie, jak gdyby najmłodszemu
 145 Wstep|              trzech ludzi z burzliwymi i sprzecznymi skłonnościami,
 146 Wstep|                 trochę podsycił siarką i saletrą, miałby dopiero
 147 Wstep|              spokojnych amatorów wista i ojców rodziny esencję podobniutką
 148 Wstep|       pełnoletności swojej nauk, uczuć i zdarzeń spotrzebował, to
 149 Wstep|         wystarczyło, każdy tom in 8-vo i bez interlinii drukowany.
 150 Wstep|              żadnym nadużyciem zbytków i trudu, egoizmu i poświęcenia.
 151 Wstep|               zbytków i trudu, egoizmu i poświęcenia. Ach! żal mi
 152 Wstep|         napisałam to słowo: egoizm. On i egoizm? On, co tak szafował
 153 Wstep|           jeszcze wielu bardzo ludziom i mnie samej zdawać się mogło,
 154 Wstep|        powiedział, że to będzie dobrym i pożytecznym, zaraz brał
 155 Wstep|                uskutecznienia projektu i wtedy nic go już nie obchodziły
 156 Wstep|          najdoskonalszą pogardą umysłu i twarzy wesołością zbliżał
 157 Wstep|             tam kogo w drodze potrącił i zdusił. Strach czasem było
 158 Wstep|            rzucona, musi bez spoczynku i zboczenia jakieś fatalne,
 159 Wstep|              dziwactwem jego osobliwej i dziwacznej indywidualności,
 160 Wstep|             Dni mistyfikacji, wykrętów i zwodzeń były jego niedzielnymi,
 161 Wstep|      przyśpiewywał sobie, rąk zacierał i włosów poprawiał. Różnorodność
 162 Wstep|            chęć zemsty wywołał. Wstręt i pogarda śladem kłamstwa
 163 Wstep|                domniemywać tchórzostwa i podłości. Od wysokich do
 164 Wstep|                kto kłamie, ten zdradza i chce ze zdrady korzystać,
 165 Wstep|            jedną świętość, która mogła i stokroć cięższe winy łaską
 166 Wstep|            jego szaleństw, namiętności i błędów - strzegła go od
 167 Wstep|       okupionym ze wszystkich grzechów i niedokładności twoich. O!
 168 Wstep|                w prostocie twojej złej i dobrej natury, w bogactwie
 169 Wstep|                bogactwie twego światła i w czarności twoich cieniów!
 170 Wstep|            krzyża Chrystusowego, pieśń i blask słońca nad wspomnieniem
 171 Wstep|          Metodysta" miał bardzo tkliwe i kochające serce, wyobraźnię
 172 Wstep|                dziwnie przedsiębiorczy i odważny, więc dla tego wszystkiego "
 173 Wstep|         zimnego rozsądku, wyrachowania i obojętności poczwarkę. Mało
 174 Wstep|    powszedniego życia dopełniał ściśle i niezmiennie, a entuzjazmu
 175 Wstep|     przyszłości oparł na własnym sercu i na własnej ręce; on, obojętny,
 176 Wstep|          trudności, pośród niedostatku i pośród samolubstwa otaczającej
 177 Wstep|              jak gdyby poezja w rytmie i harmonii swojej nie miała
 178 Wstep|       potępieniem, temu światu ubliżyć i wolą samych siebie zastosować
 179 Wstep|                wszystkich jego wyrazów i myślą potem, że im wolno
 180 Wstep|                w obrachunku ta sama co i innym suma im wypadnie.
 181 Wstep|             się na tym, bo wy kochacie i wierzycie. Rodzimy wasz
 182 Wstep|              zapierajcie się tej cechy i tego chryzmatu. Gdyby nie
 183 Wstep|               Nad potopem naszych cnót i wyobrażeń to jedyna tęcza
 184 Wstep|             może w jeden objaw światła i piękna. Gdziekolwiek teraz
 185 Wstep|               kochaj, ciesz się, płacz i unoś zachwytem według natchnienia
 186 Wstep|               powiadam, że masz czyste i prawe instynkta; co ukochasz,
 187 Wstep|              cię rozraduje, to ci siłą i wspomnieniem w życiu pozostanie;
 188 Wstep|                 Nad czym się uniesiesz i zachwycisz, to łatwiej spełnisz
 189 Wstep|        zachwycisz, to łatwiej spełnisz i wcześniej osiągniesz. Koteryjne
 190 Wstep|                że doświadczenie ma sąd i pojęcie na wszystko, co
 191 Wstep|            życzeń przed siebie rzucić; i tak zaledwie setne ziarno
 192 Wstep|          weźmiesz - po długich słotach i po wichrach mroźnych, cóż
 193 Wstep|             tobą uśmiech twej kochanki i złoto twego zarobku, i szczęście
 194 Wstep|        kochanki i złoto twego zarobku, i szczęście twego marzenia -
 195 Wstep|            precz szatany, precz obłuda i nieśmiałość, precz ascetyzm
 196 Wstep|            nieśmiałość, precz ascetyzm i rachunki!~O Edmundzie "Mistyku"
 197 Wstep|                 łaja o niepraktyczność i próżniactwo. Przecież trzeba
 198 Wstep|             nic nie przynoszą, a nawet i takich, co wynoszą ze wspólnej
 199 Wstep|               woła: a masz ty serce? - i tak ciągłe wymagania tylko.~-
 200 Wstep|              koniecznie ludzi z sercem i talentem trzeba?~- Jeśli
 201 Wstep|        cenzurować - to nikogo nie uczy i nikogo nie poprawia.~Tak
 202 Wstep|            wielką zdolność do rysunków i często nam przynosił charakterystyczne,
 203 Wstep|              miał wielki dar do wymowy i często nam prawił zachwycające
 204 Wstep|              poza talentem stał próżny i czczy elegancik, chwiała
 205 Wstep|          elegancik, chwiała się giętka i powiewna trzcina. Przezwaliśmy
 206 Wstep|         właśnie uwierzył w duchy, cuda i magnetyzm. Poprzedniej zimy
 207 Wstep|                się zrobić. Jego miękka i wrażliwa natura z otaczającymi
 208 Wstep|                wewnętrznych usposobień i przekonań była w nim nawet
 209 Wstep|             kiedy mówił, lubił ciastka i cukierki, bawił się puszczonym
 210 Wstep|           bawił się puszczonym balonem i złapaną pod szklankę muchą -
 211 Wstep|           byłby całe godziny spokojnie i prosto jak panienka na krześle
 212 Wstep|            byłby z narażeniem wolności i życia najniebezpieczniejsze
 213 Wstep|              tymczasem to był dzieciak i numizmatyk; w przydatku,
 214 Wstep|               Mogłeś mu zabrać płaszcz i zegarek, czas i wesołość -
 215 Wstep|                płaszcz i zegarek, czas i wesołość - mogłeś od niego
 216 Wstep|                zwyczajnie jak dziecko, i do tego trochę zepsute a
 217 Wstep|               zaś był dowcipny, psotny i pełno różnych ludzi spotykał,
 218 Wstep|                greckich medalów napisy i najodważniej broni szarpanej
 219 Wstep|                przyjaciół sławy. Jedno i drugie prawdą było - jednego
 220 Wstep|           drugie prawdą było - jednego i drugiego sam Teofil doświadczył,
 221 Wstep|         słychać zmieszane głosy natury i ryk zwierząt drapieżnych,
 222 Wstep|            muszek nad sławnymi wodami, i świergotanie ptaszka w sławnych
 223 Wstep|                w sławnych rozwalinach, i pieśń młodej dziewczyny
 224 Wstep|               przy zapomnianym grobie, i wszystko - wszystko - prócz
 225 Wstep|           ducha do twórczych natchnień i działań. Ten brak inicjatywy,
 226 Wstep|                pierworządztwa wypadków i zdarzeń obok niezaprzeczenie
 227 Wstep|              jeszcze przez nas widoków i zamiarów. - Czym zaś było
 228 Wstep|               snuły potem wśród rozmów i ustępów ufnej przyjaźni
 229 Wstep|                brudnych, podartych, tu i ówdzie rozrzuconych, tak
 230 Wstep|             przecie musiało być dobrze i miło jednym z drugimi, kiedyśmy
 231 Wstep|              kiedyśmy się pomimo zimna i błota wszyscy z różnych
 232 Wstep|          niedowiarstwo by się odezwało i może dla próby roznieciliby
 233 Wstep|              roznieciliby wielki ogień i tak długo w ogniu ciekawy
 234 Wstep|                kieliszka tęgiej wódki! i to może wystarczyć - przydała
 235 Wstep|                bez miłości świat nudny i brudny. Miłość mówi: ja
 236 Wstep|                jestem bóstwo indyjskie i wyznanie Brahmy - dokończył
 237 Wstep|             prawdą.~- Bogdajby chociaż i tym było! - wątpiącym głosem
 238 Wstep|                Porównajcie sumy ogólne i wyrzeczcie dopiero, czy
 239 Wstep|           fakta zapisuję - lecz jeżeli i mnie wolno pójść drogą wnioskowań,
 240 Wstep|               apostołowie przecież żon i kochanek nie mieli.~- Bo
 241 Wstep|         przeszkadza. Ja będę miał żonę i dzieci, a nigdy bliźniemu
 242 Wstep|              same wzajemnej uczynności i przyjaźni zachowam stosunki -
 243 Wstep|              stosunki - ja kupię dobra i założę fabryki, a dlatego
 244 Wstep|            fabryki, a dlatego po sławę i wiedzę z kapitanem Ross
 245 Wstep|            sobie sprawię ucztę szaloną i na aksamitach, złotach i
 246 Wstep|               i na aksamitach, złotach i atlasach, jak Teofil na
 247 Wstep|           swoim wszyscy ojcowie rodzin i żonaci obywatele - niech
 248 Wstep|         nadzwyczajnych, do poświęcenia i wspaniałości mniej zdatnymi
 249 Wstep|               w małżeństwach, ani ładu i pilności w gospodarstwach
 250 Wstep|              osobie - pamiętajcież, że i ta miłość jeszcze potrzebuje
 251 Wstep|                 świętość, nieszczęście i grzech?~- Co to jest nieszczęście
 252 Wstep|                Co to jest nieszczęście i grzech? To wasze rozumowane
 253 Wstep|              wasze rozumowane przesądy i złość wasza tylko. Prawda,
 254 Wstep|          nieszczęśliwi ci, co kochają, i często grzeszni są nawet,
 255 Wstep|              to muszą w końcu cierpieć i grzeszyć. Ich grzech będzie
 256 Wstep|               może wynikiem innych wad i zboczeń, uczucie samo w
 257 Wstep|        naczerpują w życie nieszczęścia i grzechu, ale naczerpują
 258 Wstep|           emancypację miłości - kto za i kto przeciw - ty sama, Gabriello,
 259 Wstep|             zostali: Seweryna z Leonem i Augusta z Henrykiem.~- Co
 260 Wstep|        przytoczyłby wam wszyskie prawa i aforyzmy wszystkich znakomitych
 261 Wstep|         wszystkich znakomitych mędrców i poetów, od Konfucjusza aż
 262 Wstep|              znów odparła.~- Nie chory i nie leniwy - rzekł Beniamin. -
 263 Wstep|             powietrzna za oknem muzyka i te płomienne ognia poskoki
 264 Wstep|          drętwiejemy wtedy na zewnątrz i myśl nasza śni sobie snem
 265 Wstep|              już się rozgadałem, to mi i przeszło, ale historia za
 266 Wstep|               od początku przypomnieć.~I na chwilę Beniamin twarz
 267 Wstep|           łokciami na kolanach wsparte i zdawał się dumać głęboko -
 268 Wstep|               buchnął żywszym blaskiem i gdy na koniec wzniesioną
 269 Wstep|              nią potrząsnął wdzięcznie i żwawo, jak gdyby z przywyknienia
 270 Wstep|        roześmiał się, pogładził łysinę i tak mówić zaczął.~
 271 1    |          świecie złota, srebra, miedzi i gałganów na bankowe papiery
 272 1    |                domu nowy kłopot będzie i nowych trudów się przysporzy,
 273 1    |               na obmyślenie zawodu sił i spokoju już nie wystarczy -
 274 1    |             się narodził", rzekł tylko i ze łzami w oczach i z uśmiechem
 275 1    |              tylko i ze łzami w oczach i z uśmiechem na ustach poszedł
 276 1    |             czoło, pocałował ją w rękę i nie odszedł, aż póki osłabiona,
 277 1    |            boku nie zasnęła spokojnie.~I takie były moje narodziny.
 278 1    |         wzniosła swój paluszek do góry i powiedziała stanowczym głosem:~-
 279 1    |           logicznych, które upodobania i różne sympatie człowieka
 280 1    |               człowieka, jak się długo i z najspokojniejszym obliczem
 281 1    |    powiedziałem zaraz: to zły człowiek i - i sprawdziły się słowa
 282 1    |             zaraz: to zły człowiek i - i sprawdziły się słowa moje -
 283 1    |               tą pieśnią miłości różno i wszechstronnej - oh! gdybym
 284 1    |              się pierwszy raz poczułem i obejrzałem na świecie, znalazłem
 285 1    |                owoc w głębi ducha mego i stał mi się tym, co nazywają
 286 1    |               w wyborze tych kształtów i tych objawów - każdy coś
 287 1    |          Ludwinia kochała wodę bieżącą i kwiaty nie zerwane, a mój
 288 1    |                Karol kochał psy, konia i strzelbę swoją dwururkę,
 289 1    |               Bronisia kochała gwiazdy i niebo, a mój brat Cyprian
 290 1    |             moja matka kochała ludzi - i tak dla mnie pierwsze wrażenia
 291 1    |          nogach, o piersi się odbijały i zacząłem płakać. Julcia
 292 1    |          upieściła gładzącą włosy ręką i znowu śpiewać zaczęła, a
 293 1    |            zacząłem cichuteczko płakać i było mi z tymi łzami tak
 294 1    |          widzisz, jaki to szafir jasny i czysty, czyż w dzień najpogodniejszy
 295 1    |            dziewczynka zarumieniła się i głośno rozśmiała, ja wykrzyknąłem
 296 1    |                Beniaminku, bo to twoja i wasza siostrzyczka, ale
 297 1    |               serca wymówionym słowem, i nie wiem czemu, wziął mię
 298 1    |            wśród skromnego uszanowania i uznania serc życzliwie przyjaznych.
 299 1    |               Adaś zbliżył się do niej i wziąwszy w obie ręce ową
 300 1    |        siedzącej obok niej matce mojej i skryła się jak ptaszek w
 301 1    |              żeby się schylił ku niej, i trzymając ciągle Walerkę
 302 1    |            jeden ładowany mnie winduje i ja siedzę przy nim jakoby
 303 1    |             którym pracą rządzić będę, i nazywa mi wszystko ślicznymi
 304 1    |               żyta, niedojrzałych owsa i mieszam te białe i te zielone
 305 1    |                owsa i mieszam te białe i te zielone kity w różnych
 306 1    |            między modraków równianki - i czuję, że mam wszystko,
 307 1    |            brzegu, przygięła się nieco i w wodzie do połowy odbiła
 308 1    |              przyklękiem obok Ludwinki i zacząłem gałązką pluskać
 309 1    |                 szepnęła tylko siostra i to tak cichutkim głosem,
 310 1    |                ja patrzyłem w jej oczy i widziałem, że oczy, choć
 311 1    |        żartujesz - zawołałem z pustotą i uderzyłem jeszcze mocniej,
 312 1    |          rzekła bardzo, bardzo smutnie i ja zaraz poczułem, że coś
 313 1    |               nieledwie wzięła na ręce i pochyliwszy się wraz ze
 314 1    |            wskazała. Zobaczyłem siebie i Ludwinkę. Jak zwierciadełko
 315 1    |              łamaną falę rzeczki padła i w jej kryształach chwiała
 316 1    |             odłamek srebrnego obłoczka i przerwał jedność widzenia -
 317 1    |               dziecinne, lecz obłoczek i na niebie i w rzeczce gdzieś
 318 1    |              lecz obłoczek i na niebie i w rzeczce gdzieś zginął.~-
 319 1    |                widziała jego przejście i zrozumiała pytanie.~- Daleko -
 320 1    |              odpaść jej przez to miało i rzekła nieco wyraźniejszym,
 321 1    |             tobie będzie smutno za nią i spytasz może - Ludwinko,
 322 1    |                nas kochać przestaje. - I Ludwinka znów pochyliła
 323 1    |             trochę więcej niż przedtem i rozstąpił się pod dwiema
 324 1    |                nisko rosną braciszku - i lekko zsunęła mię z kolan,
 325 1    |            poszedłem brzeżkiem rzeczki i próbowałem, czy też ja się
 326 1    |               ciągle, za ogór, za pole i domek nasz z oczu straciłem
 327 1    |            domek nasz z oczu straciłem i gdy mię nóżki boleć zaczęły,
 328 1    |      zrozumiałem, co to jest "daleko", i zrozumiałem, co to jest "
 329 1    |            kiedyś, jak starszym będę - i wracałem uspokojony tym
 330 1    |                uspokojony tym zamiarem i po drodze zbierałem kwiatki
 331 1    |          wszystkie, popatrzyła chwilkę i zwracając się ku mnie:~-
 332 1    |          cieple rąk moich nie zwiędły, i każdy kwiatek kolejno i
 333 1    |                i każdy kwiatek kolejno i starannie w wilgotnym piasku
 334 1    |           uczułem tylko, co ona czuła, i gdy wszystkie zasadziliśmy,
 335 1    |                 bajowej burce. Świsnął i na świśnięcie poskoczył
 336 1    |               przeszkodziła.~- Niechże i Moloch zacznie być dobrym,
 337 1    |       jakkolwiek wszystkim dość częsty i dość żwawy stawiał opór,
 338 1    |          rzadkiej cnoty, rzadkiej siły i odwagi, zadziwiającego instynktu;
 339 1    |               to go na ziemię wywrócił i trzymał go spokojnie, ale
 340 1    |         przyjętemu od Molocha gościowi i kiedy chciał o kim powiedzieć,
 341 1    |          choćby czasem jaki pokojowiec i szczeknął, i rzucił się
 342 1    |                pokojowiec i szczeknął, i rzucił się na niego, to
 343 1    |               jakby z wody lub kurzawy i szedł dalej w niezachwianej
 344 1    |        wszystkie te najpierwsze obrazy i znam dobrze, i patrzę na
 345 1    |      najpierwsze obrazy i znam dobrze, i patrzę na nie czystym okiem,
 346 1    |           patrzę na nie czystym okiem, i widzę je dokładnie. Oh,
 347 1    |              on wybiegł ze swojej budy i swemu panu się radował,
 348 1    |           Potem Karol zawołał: Zitta - i ze stajenki naszej wybiegła
 349 1    |        tureckiej rasy, już okulbaczona i pąsowym pokryta czaprakiem.
 350 1    |              źrebięciem jeszcze, małym i słabym nawet, od wojskowych,
 351 1    |               pożałował, nie pożałował i czasu. Wyuczył się koszykarstwa,
 352 1    |           płachty do podłóg sieniowych i w pobliskich miasteczkach
 353 1    |          obroku, a jak dorosła, to się i siodło znalazło. Spotykały
 354 1    |            Spotykały też nieraz Karola i sute w tym względzie wsparcia -
 355 1    |          sprzedał za wszystkie Galicji i Lodomerii skarby. Zitta
 356 1    |           Niedawno śniło mi się o niej i mówcie tam sobie, co chcecie,
 357 1    |               dzień nazajutrz weselszy i młodszy byłem. Otóż więc
 358 1    |             dość ją było wziąć do ręki i spuścić kurek, choćby z
 359 1    |      uśmiechnął widząc moje usiłowania i gwizdnął właściwym sobie
 360 1    |             zerwała się równymi nogami i tylko jakby na umocnienie
 361 1    |            spokojni - odkrzyknął Karol i wziął mię przed siebie,
 362 1    |             Zitta sunęła, sunął Moloch i w kilka minut już dom i
 363 1    |                i w kilka minut już dom i wioskę straciliśmy z oczu.~
 364 1    |                  pędzili, aż na koniec i w bór się wjechało; ja się
 365 1    |               drodze naszej rozsianym, i tej czarnej Zitcie, i temu
 366 1    |       rozsianym, i tej czarnej Zitcie, i temu czarnemu Molochowi
 367 1    |      strzygnęła uszami - Moloch stanął i sierść najeżył. Bratu rozdęły
 368 1    |              chciał powietrze ucałować i konia zatrzymał.~- A to
 369 1    |           powiastki były okropne, lecz i moja ciekawość wielka. Brat
 370 1    |        przechylił, popatrzył mi w oczy i tę rękę, którą mię obejmował,
 371 1    |              Beniaminku!~- Jak to, czy i ja go zabiję?~- I ty, chłopcze,
 372 1    |              to, czy i ja go zabiję?~- I ty, chłopcze, tylko uważaj,
 373 1    |            trzymaj, gdzie ja trzymam - i ułożył mi palce na kurku
 374 1    |               ułożył mi palce na kurku i na moich dopiero swój własny
 375 1    |        parsknęła, Karol zawołał "psyt" i znów wszystko ucichło, a
 376 1    |               zawołał znowu - leżeć! - i Moloch przyległ, skowycząc
 377 1    |           przyległ, skowycząc wściekle i tarzając się po śniegu jakby
 378 1    |               nacisnął - strzał wypadł i śnieg się zarumienił czerwoną
 379 1    |             klacz przeraźliwie zarżała i tak gwałtownie cisnęła na
 380 1    |           zeskoczył, przede mną stanął i obie ręce rozgarnął, by
 381 1    |             zęby w rozwartej paszczęce i mógłbym je anatomowi wyrysować
 382 1    |               przede mnie, wziął fuzję i z najzimniejszą krwią do
 383 1    |                 za palec mój pociągnął i wilczysko ani zipnęło już
 384 1    |                skoczył lekko na siodło i znów gwizdnął, żeby Zitta
 385 1    |                 Karol nie wspomniał go i w zapytaniu nawet;~dał mi
 386 1    |                mię z sobą na polowanie i kiedym zabił pierwszego
 387 1    |            kroków do siebie przypędzić i tak celnie trafiłem, jak
 388 1    |        człowiek zaczyna głowę podnosić i w niebo spoglądać. Późnym
 389 1    |                powłóczystej szacie; bo i czegóż ja tam nie widziałem! -
 390 1    |          siostrzyczko, wszakże to łąki i drzewa tak grają.~- Beniaminie,
 391 1    |               widzisz? - spytała znowu i wskazała do góry.~- Oh!
 392 1    |               twojej własnej piersi? - i przyłożyła mi rękę do serca.~-
 393 1    |                na swoją Zittę wsadzi - i lepiej jeszcze, bo mi jest
 394 1    |             nie ze zmartwienia płaczę, i kiedy w radości śmiać się
 395 1    |               jednym objęciem uściskać i wszystkiemu jednym rzutem
 396 1    |                to wszystko jest Bóg...~I zachowałem słowa Bronisławy,
 397 1    |            kazała, na całe życie moje, i przerzuciłem wiele ksiąg
 398 1    |       przerzuciłem wiele ksiąg mądrych i niemądrych, kłamstw i prawd
 399 1    |          mądrych i niemądrych, kłamstw i prawd nasłuchałem się wiele,
 400 1    |          jeszcze, lecz w każdej chwili i po każdym przejściu wracały
 401 1    |        wszystko śpiewne, piękne, jasne i szczęśliwe, to Bóg - że
 402 1    |           mojego modlitwą.~Jeśli Karol i Bronisława tak wyraźnym,
 403 1    |            daremnie bym za to Cypriana i Terenię chciał w tych pierwszych
 404 1    |                Terenia o każdym z nich i jemu, i mnie cudowne opowiadała
 405 1    |                o każdym z nich i jemu, i mnie cudowne opowiadała
 406 1    |             wrażenia, to by końca temu i przez dziś, i przez jutro
 407 1    |               końca temu i przez dziś, i przez jutro nie było; ja
 408 1    |             duchy na chmurach lecące - i to wszystko ułożyło się
 409 1    |             waszym powieści mego życia i gdy znowu, tak jak dzisiaj,
 410 1    |                drodzy? - Ach, te bajki i te obrazki Cypriana! Lecz
 411 1    |             moją, a mnie jeszcze myśli i słowa w dawniejszy czas
 412 1    |                taki uczony, taki dobry i łagodny. W szczupłym domku
 413 1    |        osobnego pokoiku na jego księgi i papiery, lecz kiedy zasiadł
 414 1    |               przymusu, prostym rzeczy i zwyczajów układem tak wszystko
 415 1    |            usłyszeć. Ja w tym wzrosłem i nie pamiętam nawet, żeby
 416 1    |           palcach przez pokój, siostry i bracia wychodzili najczęściej,
 417 1    |                zasiadało. Jednego dnia i ja tak zostałem, przerzucając
 418 1    |           kryzę, w której niby garbata i jakby dusząca się wyglądała.
 419 1    |                 jak coś nowego, bawiły i myszy gryzące Popiela, i
 420 1    |               i myszy gryzące Popiela, i ogromna peruka Wiśniowieckiego,
 421 1    |                peruka Wiśniowieckiego, i łańcuchy Zygmuntów; bo też
 422 1    |                skończyłem mój przegląd i zacząłem nie w książkę,
 423 1    |           prześlicznie śpiewać zaczęła i miałem ogromną chętkę wybiegnąć
 424 1    |              się jakoś trudno zamykały i otwierały - kto wie nawet,
 425 1    |           naraz ojciec brwi zmarszczył i taki groźny twarz jego przybrała
 426 1    |             Potem wsparł głowę na ręce i przez chwilę nie patrzył
 427 1    |           głębokiej boleści, a ciężkie i głośne westchnienie z piersi
 428 1    |               owym męskim, pełnym siły i dobroci obliczu. - Bo mój
 429 1    |          młodzieńczą prawie rześkością i grą fizjonomii nigdy mi
 430 1    |                 włosy od czoła rzadsze i gdzieniegdzie już srebrzące
 431 1    |              zwykle poważne zamyślenie i surowość jakąś, lecz za
 432 1    |                 zawołałem z oburzenien i rzuciłem ją na ziemię. ~
 433 1    |              której różne znaczki były i powiedział mi, że za pomocą
 434 1    |             widzieć aż po krańce ziemi i nieba, aż po głębię duszy
 435 1    |         elementarz, kazał oczy zamknąć i wyobrazić sobie mamę w tej
 436 1    |            dużo kwiatów, drzew, owoców i dał mi przeczytać - "ogród".
 437 1    |           jednak, że gwiazda to świat. I ja tak nauczyłem się czytać
 438 1    |                każdy obrazem, uczuciem i myślą.~Ale wy, moi drodzy,
 439 1    |          uszanowaniem z drogi ustępuję i głowy uchylam, gdy koło~
 440 1    |                że go z wysokiej bardzo i bardzo stromej góry, np.
 441 1    |              wszystkie królestwa ziemi i wszystkie skarby królestw,
 442 1    |              przez małą szczelinę, ale i niebo znika - a coraz ciemniej,
 443 1    |              na owej górze podziwiany; i choć poznaliśmy szatana,
 444 1    |            drugi raz wieczność oddali. I tylko nam sęp żalu kawałami
 445 1    |         zdruzgotania się tam na dnie - i gdyby raz już skończyć,
 446 1    |               to się leci dziewięć dni i dziewięć nocy. Więc niecierpliwość
 447 1    |          człowiek jest kamieniem - wie i pamięta, lecz nie boleje,
 448 1    |      zrozumieliście mój wiek dziecinny i ówczesną naturę moją - wiecie,
 449 1    |                nauczyłem się górnictwa i mając rok siedemnasty zostałem
 450 2    |           Dwóch braci ożenionych, Adam i Józef, w dalszych mieszkało
 451 2    |               za mąż: Julcia, Bronisia i Terenia. Karol wojskowo
 452 2    |           wojskowo służył w Królestwie i z Lubelskiego na czas krótki
 453 2    |              świeżym sianem podesłano, i gdy pierwsza gwiazdeczka
 454 2    |        domownicy.~Matka wzięła opłatek i podając go ojcu:~- Do wsiego
 455 2    |               odpowiedzieliśmy wszyscy i rodzice rozłamali się opłatkiem,
 456 2    |               każdemu dając część jego i tej części cząstkę oddaną
 457 2    |                matka cofnęła się nieco i łzy jej w oczach stanęły.~-
 458 2    |            kawałek opłatka zachowany - i według słów swoich szła
 459 2    |           witać brata, wspólnika myśli i zabaw dziecinnych, witać
 460 2    |              ze łzą w oku, drżącą ręką i bladym czołem, mnie się
 461 2    |            zdałem sobie z niego sprawę i dziś ręczyć mogę, że on
 462 2    |     zesztywniały niby na moich barkach i tak mię trzymał przez chwilę
 463 2    |         oddalonego ich wyciągnięciem - i tak patrzył ciągle na mnie -
 464 2    |               patrzył ciągle na mnie - i tak dziwny uśmiech zachwycenia
 465 2    |                odśmiechnąłem się także i niby przemocą uwalniając
 466 2    |                  Więc dlaczego już mię i przywitać nie chcesz?...
 467 2    |            przycichłym, uciętym głosem i znowu patrzył na mnie.~Bo
 468 2    |                wierzyłabyś temu, Anno, i wy wszystkie zaprzeczyłybyście -
 469 2    |              zrzedniały, bodaj czy już i siwieć nie zaczynają, skóra
 470 2    |      zmarszczkami, cera nie sczerniała i nie zbladła, tylko zaschła
 471 2    |               go niby gniewało na mnie i brwi marszczył, warg przygryzał.
 472 2    |          przejściem nagłym pod światło i ciepło rozgrzana, zaczęła
 473 2    |            rysy ojca, lecz jasne włosy i płeć białą matki. Teraz
 474 2    |               bo przez chwilę milczący i niby znużony, ożywił się
 475 2    |               Nawałem słów, jak widać, i prędkością poruszeń chciał
 476 2    |              chwilę - zaciął się nagle i długo tłumionym kaszlem
 477 2    |               skinął na nie, żeby jemu i sobie dały pokój, usta chustką
 478 2    |                siedziałem tuż przy nim i sam jeden spostrzegłem,
 479 2    |            wody - szepnąłem mu z cicha i po karafkę sięgnąwszy, niby
 480 2    |                niezgrabny, to szkoda - i z wyraźnym niezadowoleniem
 481 2    |             uśmiechem - napiję, choćby i octu z żółcią, bo znów jesteś
 482 2    |                rzekł jak najobojętniej i wypróżnioną szklanką mocno
 483 2    |              lubi, nie pozna cię wtedy i minie ze wstrętem.~Poczciwa
 484 2    |               przemiany różnych wrażeń i na różnych rysach; przysiąc
 485 2    |         przyszłości? Więc ja tak słaby i wątły jestem? A niedawno
 486 2    |              roślinną - według gatunku~i koloru - zdrowia i czerstwości?
 487 2    |             gatunku~i koloru - zdrowia i czerstwości? Ja myślałem,
 488 2    |              wszystkie ducha tajemnice i dojrzawszy w nich własnej
 489 2    |             teraz poznaję, tylko linię i farby miałeś na pamięci.~-
 490 2    |              najwyższą!~Coś ja podobno i więcej o tym mówiłem, lecz
 491 2    |               cześć jego złożyłem hymn i ostatnią myślą ostatniej
 492 2    |                ramiona spadające włosy i rzekł niby sam do siebie:~-
 493 2    |       promieniejące włosy - zrzedniałe i zsiwiałe od nocy bezsennych;
 494 2    |              czynów, prawdopodobieństw i fałszów; to będą te piersi
 495 2    |       powleczone siatką krwawych żyłek i żółcią nabiegłe; to będzie
 496 2    |             gorejącym mieczem w dłoni, i dlatego chciałbyś z nim
 497 2    |          obszarpany, co dukaty obrzyna i co ci wszystką złotą monetę
 498 2    |              szczęśliwym, Beniaminku - i głośnym śmiechem a cichym
 499 2    |                bo się dzieci straszą - i schyliwszy się do wspartego
 500 2    |                złe, które się zrobiło, i dobre, którego się zrobić