Rozdzial

  1 Wstep|             domu, wdowa po mężu, który jej zatruł dni pierwszej młodości;
  2 Wstep|              myśl Emilki była aniołem, jej serce świętej sercem - jak
  3 Wstep|              znały usta Emilii - znała jej dusza za to okropność daremnych
  4 Wstep|               popielate, sine, brudne, jej białości nie ujmują przecież,
  5 Wstep|            brudnego nie dotknąć. Kiedy jej raz wymawiałam taką niemiłosierną
  6 Wstep|          spóźnić nie chciała. Czynność jej była zadziwiającą - od najprostszej
  7 Wstep|             gawędki do nauczania - dni jej starczyły na wszystko i
  8 Wstep|             też Pan Bóg do wszystkiego jej drogę ułatwił - od dzieciństwa
  9 Wstep|         kółkiem poczciwej rodziny, dał jej kochającą matkę, wykształconych
 10 Wstep|        mierzenie postronnych uchybień. Jej życie całe było czyste i
 11 Wstep|               świętości, tyle prawdy w jej najtajniejszych zakątkach,
 12 Wstep|                zaczęła. Współwyznawców jej nie brakło, ja także należałam
 13 Wstep|            mogła stanąć tak silnie, że jej boleść nie zachwiała, tak
 14 Wstep|              zachwiała, tak wysoko, że jej śmieszność nie dosięgła,
 15 Wstep|                cnotami Felicji; brakło jej wprawdzie cnót anormalnych,
 16 Wstep|            nieszczęścia zakorzenione w jej duszy. Te wady przynajmniej
 17 Wstep|           nieufność i wzgardę. Oblicze jej było surowe, sposób wyrażania
 18 Wstep|          wyciągnął, Seweryna nie ujęła jej wcale, odosobniona w boleści
 19 Wstep|        nazwałam Tekli, chociaż powieść jej życia była daleko smutniejszą.~
 20 Wstep|                 ale boleść nie zatruła jej stosunków z ludźmi, prawda,
 21 Wstep|           doświadczone koleje ułatwiły jej tylko ogólną dla wszystkich
 22 Wstep|                ci, którzy byli wyrazem jej egoizmu na ziemi, a których
 23 Wstep|                siebie zwinęła. Owszem, jej ponętna, pełna cichej godności
 24 Wstep|             słowo za słowem uwierzyłam jej nieraz i zdarzało się nawet,
 25 Wstep|            sprzeczałyśmy się okropnie. Jej pojęcia zamknęły się w niektórych
 26 Wstep|                nawet. Wewnętrzna za to jej duszy historia rozwijała
 27 Wstep|            musiał całą lirykę, choć mu jej słowa nigdy nie wypowiedziały.
 28 Wstep|               potem muzykę, upodobania jej wyrównywały w sile i zmienności
 29 Wstep|            tylko że Jawidze z upodobań jej przybywało ciągle władz
 30 Wstep|                najodleglejszych wieków jej własne zawierała wspomnienia,
 31 Wstep|          stosunek ją łączył, że nieraz jej nadzieje mogły się darem
 32 Wstep|                jakim spojrzeniem dusza jej szczerze przez oczy mignęła.~
 33 Wstep|              ponętne stworzenie; każdy jej ruch z osobna mógł być żywcem
 34 Wstep|               wzięty, każde przegięcie jej drobnej i szczupłej kibici
 35 Wstep|               poczęta być musiała. Kto jej nie spotkał, ten sobie wyobrazić
 36 Wstep|     niebezpieczną rzeczą było uwierzyć jej każdemu słowu; kto uwierzył,
 37 Wstep|        szlachetne serca, to przeczucie jej słabości, jej, że tak powiem,
 38 Wstep|               przeczucie jej słabości, jej, że tak powiem, kobiecego
 39 Wstep|            została, ręczę, że człowiek jej wyboru jest człowiekiem
 40 Wstep|         Artystka mu serce pogryzie - w jej cudzoziemskim południowo-wschodnim
 41 Wstep|              uległą, kobiecą miłością? Jej dusza była pełna i zawsze
 42 Wstep|             samej sobie wystarczająca, jej charakter stały i mocny
 43 Wstep|              ludźmi lub ze sobą walki, jej dni były zajęte i czynne
 44 Wstep|                czynne użyteczną pracą, jej osobistość tak pięknie i
 45 Wstep|               wspomniałam - zbudzone w jej piersi. Żadna osobista namiętność
 46 Wstep|           namiętność nie wtajemniczyła jej w objawy tego instynktu,
 47 Wstep|    domyślnością i cudowną wszechwiedzą jej serca. Wszystkie dzieci
 48 Wstep|              trwogę. I nie myślcie, że jej macierzyństwo względem tych
 49 Wstep|              była. Kto zaszedł w kółko jej życia, ten musiał doznać
 50 Wstep|               życia, ten musiał doznać jej troskliwości i opieki; krewni,
 51 Wstep|            powagę, rzadko kto mógł się jej z karbów posłuszeństwa wyłamać,
 52 Wstep|                arabesków. Kiedy szło o jej przyjemność, całe dni ciężkiego
 53 Wstep|           treści z maksymami, dowodził jej bardzo poważnie, że tej
 54 Wstep|            najpierw zrobiła tę uwagę - jej sąd o łysym Humboldcie był
 55 Wstep|                 Nie widziałem - krótko jej odpowiedział.~- Jak to nie
 56 Wstep|      powiedział, to najuparciej bronić jej będzie.~- Przepraszam, moje
 57 1    |               matki, że z danym życiem jej życia się ujmie, że ją noce
 58 1    |              wszelką wątpliwość; kiedy jej na starych obrazkach opowiadał
 59 1    |           Poczciwa Teresia! Zapomniano jej powiedzieć, że Beniamin
 60 1    |              na świecie, znalazłem już jej owoc w głębi ducha mego
 61 1    |            różnych objawach, w różnych jej kształtach - a było coś
 62 1    |             wszystkie, siedzącemu przy jej nogach, o piersi się odbijały
 63 1    |                zdziwiony. - A czemu ja jej nie znam, gdzie ona była?~-
 64 1    |               skryła się jak ptaszek w jej objęciu - toć ja dobrze
 65 1    |            wodzie do połowy odbiła się jej postać, a woda odbitą kołysała
 66 1    |             ciszej, ale ja patrzyłem w jej oczy i widziałem, że oczy,
 67 1    |          łamaną falę rzeczki padła i w jej kryształach chwiała się
 68 1    |           resztę wrażeń z czoła odpaść jej przez to miało i rzekła
 69 1    |              się nad wodą rzeki, tylko jej obrazek zadrżał trochę więcej
 70 1    |                ale długie, jasne rzęsy jej siwych oczu świeciły jeszcze
 71 1    |                ja nie pobiegłem według jej rady, tylko sobie poszedłem
 72 1    |       zasadzają ogródkach. - Pomagałem jej w tej pracy, odgadłem ja,
 73 1    |              warunkiem, żeby on sam na jej utrzymanie zarobił. Ten
 74 1    |           upiększał, a pewno nie byłby jej sprzedał za wszystkie Galicji
 75 1    |                Raz, jak zaczął mówić o jej doskonałościach, o jej piosence
 76 1    |               o jej doskonałościach, o jej piosence dla ucha najmilszej,
 77 1    |            objąłem, gdy się na grzbiet jej przerzuciłem, Zitta zerwała
 78 1    |            choć targany przez Molocha, jej napierśnika trzymał się
 79 1    |               poszedł do Zitty, piersi jej trochę okaleczone chustką
 80 2    |              nieraz kwiatki te kochane jej rosną długo ze zjadliwym
 81 2    |                cofnęła się nieco i łzy jej w oczach stanęły.~- Nie,
 82 2    |           pierwszej chwili nie umiałem jej od wielkiej radości rozróżnić.~
 83 2    |               na drugi raz nie ubieraj jej w takie łachmany, bo się
 84 2    |          schyliwszy się do wspartego o jej kolana synka, prześlicznego
 85 2    |           zapaloną świecę, a drugą tak jej płomień obejmował, żeby
 86 2    |               niesłychana a cudna.~Pod jej urokiem, w chwili niespodzianego
 87 2    |             władzą i zdolnością - użyć jej musisz koniecznie, nadmiar
 88 2    |          przestrzenią się gonisz - czy jej uciekniesz - czy ją wyścigniesz -
 89 2    |               świętą w duchu swoim. Na jej czole taka myśli potęga,
 90 2    |            losami Aten kierować - a na jej ustach taka rozkosz - a
 91 2    |              ustach taka rozkosz - a w jej spojrzeniu taka wabność
 92 2    |               inna zupełnie się śniła. Jej oczy, jeśli spuszczone,
 93 2    |           jaskrawy, więc przesłonięty; jej rumienie to krew, to życie,
 94 2    |       gwałtownie na zewnątrz bije... a jej miłość!... ty nie znałeś
 95 2    |       szczęście - cud - to miłość jest jej... Wierz mi, bracie! takie
 96 2    |              kiedyś zapragnąć umrzeć w jej objęciach, żeby już potem
 97 2    |           kochaną będzie; gdybyś ty po jej miękkich wezgłowiach hartowniej
 98 2    |             świecę znów zapalił i przy jej świetle ujrzeliśmy Cypriana
 99 3    |                świata próżnością, póki jej obce nie przejmie uczucie,
100 3    |             nie przejmie uczucie, póki jej obcy rozbudzony entuzjazm
101 3    |             sta i tysiące zwiększa się jej wartość. A jak tu oddać,
102 3    |              moja!... Lecz ty będziesz jej - o tak, Beniaminie - wyczerpnąłem
103 3    |           ideału do stworzenia godnego jej miłości kochanka; kiedy
104 3    |           szczęśliwy! jaki piękny przy jej boku będziesz! Cały wieczór
105 3    |                głębi spokojnej wody na jej powierzchnię szklisto falującą -
106 3    |           przecież istniała, chociażem jej nigdy nie widział. Miałem
107 4    |             najpierw zalśniła mi tylko jej twarz blada a cudnie piękna -
108 4    |             zrównałem się z nią i przy jej boku koń w konia sadziłem? -
109 4    |             przy mnie ozwał się dźwięk jej głosu, rozpłynęła dokoła
110 4    |           głosu, rozpłynęła dokoła woń jej szaty, zaświecił blask jej
111 4    |             jej szaty, zaświecił blask jej cudnego oblicza - jam powinien
112 4    |             utkwić pierwej, nim się ku jej obliczu wzniesie - a od
113 4    |               wzniesie - a od ziemi do jej oblicza, to jak od ziemi
114 4    |          pierścieni zwoje mogły w koło jej twarzy roztoczyć taką jasną,
115 4    |                topazu aureolę. - Co do jej oczu, to prawdę powiedziałem:
116 4    |           czasami aż dno serca widać - jej oczy były jak nie jej oczy,
117 4    |                  jej oczy były jak nie jej oczy, były jak gdyby zamarłe
118 4    |            ustami szczególniej, z tymi jej drobnymi choć wydatnymi,
119 4    |        drobnymi choć wydatnymi, z tymi jej świeżymi jak niewinność,
120 4    |            mnie, chrzęstnęła tęga mora jej szafirowej sukni, przewionął
121 4    |               i trącił mię po ramieniu jej wachlarz kasztownymi piórami
122 4    |               siedziałem i patrzyłem - jej kamienne oczy przycisnęły
123 4    |        przycisnęły mię do miejsca, ale jej usta zaczynały się z wolna
124 4    |               wsparta.~Już na pierwsze jej słowa dość znaczne wkoło
125 4    |                czy milczała, słuchałem jej głosu tylko.~- Powiedzże
126 4    |            wywoływała ze mnie - mogłem jej odpowiedzieć dość przytomnie.~-
127 4    |             gadzina! - ozwał się znowu jej głos wesołą pustotą w udanej
128 4    |                z Napoleona, który przy jej grobie coś o czterdziestu
129 4    |              iż w tej chwili stanowczo jej oznaczyć nie mogę, ale mi
130 4    |            Zatrzymałem się - uśmiech z jej ust zniknął, czoło jakby
131 4    |             przyszłości, ani jednego z jej zamiarów - ja tylko przeszłość
132 4    |             twoje było: Aspazja.~Gdyby jej oczy mogły były spoglądać,
133 4    |          przejąć nie mogła - inne rysy jej twarzy odbiły lekkie, ulotne
134 4    |             blisko, że czułem z każdym jej ruchem każdy ruch dotykającej
135 4    |                jak ja kocham? - I ręka jej trąciła o wszystkie struny
136 4    |             rysunkowych obwodów, że od jej uderzenia struny ledwo nie
137 4    |       wszystkie struny zerwały się pod jej palcami i odepchnięta lutnia
138 4    |       urągliwych, Aspazja wstała, a na jej miejsce dwóch chłopczyków
139 4    |        diamenty.~Śpiewak chce, żeby mu jej zazdrościli wszyscy, lecz
140 4    |      zazdrościli wszyscy, lecz żeby on jej nie zazdrościł nikomu -
141 4    |                 że pieśń - gorączką, a jej śpiewak - łotrem.~Teraz
142 4    |              moje ubóstwił. Żal mi się jej zrobiło, bo czułem już,
143 4    |                jak to można nie kochać jej, a kiedy ja nie kochałem,
144 4    |             długo wśród tłumu szukałem jej spojrzeniem, aż na koniec
145 4    |                zwojami białej gazy, co jej niby obłok przejrzysty od
146 4    |         spokojną, tak uważną na to, co jej prawił ów mężczyzna za patrycjusza
147 4    |              niewinności przylgnęło do jej twarzy. ~Nie mogłem na ten
148 4    |          patrycjusz tymczasem rozwijał jej w naukowych wyrażeniach
149 4    |          trafności sądu i gruntowności jej nauki.~- Czegóż chciałeś,
150 4    |             zaśpiewać. Ja sama byłabym jej słuchała, bo już tamte znam,
151 4    |             lecz mi ją silniej jeszcze jej drobne palce ścisnęły.~-
152 4    |             wróci, o, wróci do mnie...~Jej głos był śpiewem, pocałunkiem,
153 4    |            uśmiechu, ale i bez smutku, jej~oczy szły niby za mną, ale
154 4    |             oczy szły niby za mną, ale jej oczy nie wołały mnie - piękny
155 4    |              kochasz Aspazję, a macasz jej obraz spojrzeniem pierwszej
156 5    |                 pieszczącej wspartą na jej kolanach młodzieńca jakiegoś
157 5    |        kunsztownych kagańców oświecił, jej kształty wypełniły się innym
158 5    |         miłością - a tym młodzieńcem u jej kolan, tym pieszczonym,
159 5    |            podzięki rozświecał promień jej źrenicy. Zgadywałem, przeczuwałem
160 5    |               ja w obrazie drżałem pod jej pieszczotą, piłem jasność
161 5    |              pieszczotą, piłem jasność jej źrenicy, dumny byłem radością
162 5    |          źrenicy, dumny byłem radością jej, wielki byłem miłością jej -
163 5    |             jej, wielki byłem miłością jej - a poza obrazem tkwiła
164 5    |              głową potakiwać, a zwierz jej potakiwał nawzajem, a ja
165 5    |            swego i patrzyła w oczy, ku jej oczom wzniesione, i mówiła
166 5    |          Cypriana, albo prosiła, żebym jej przeczytał moje wiersze,
167 5    |                światła. Uszczęśliwiony jej spokojnością, kocim krokiem
168 5    |      chorobliwej gorączki rojeniach na jej piękną twarz ku mojej twarzy
169 5    |           Wreszcie przyszły mi na myśl jej własne słowa, uśmiechnąłem
170 5    |               przyrzekłem wreszcie, iż jej stroną pójdę.~- Ale zostańmy
171 5    |           obwijałem sobie szyję białym jej ramieniem.~- Czyż nie masz
172 5    |                chodzi - odpowiedziałem jej - ja chcę tylko użyć daru
173 5    |                  Uśmiechnęła się, lecz jej wzrok obojętny, zimny, ledwo
174 5    |               Jakie święto? - spytałem jej.~- Oh! wyobraź sobie, że
175 5    |                nieruchomość przyległ u jej boku - świeże gałązki wierzbiny
176 5    |     promieniami zagrało po szklistości jej ciemnozielonych oczu. -
177 5    |               ze sobą.~I opowiedziałem jej wszystko - kim ja byłem,
178 5    |       składałem ręce i modliłem się, a jej lica rozbłysnęły gorętszym
179 5    |            łódce była Aspazja, a białe jej ręce z siłą i wdziękiem
180 5    | najrozkoszniejszym zasnęła, a tylko na jej ustach, niby koralu ziarno,
181 5    |              także...~Najpierw oddałem jej wspomnienie umarłego brata -
182 5    |                na słowa.~Potem oddałem jej wszystkie moje upodobania.
183 5    |              ona je lubić zaczęła - na jej głowie, przy jej boku, we
184 5    |          zaczęła - na jej głowie, przy jej boku, we wszystkich wazonach
185 5    |                upajała, że straciwszy, jej rzuciłem choć jedną przyjemność
186 5    |                serce - potem zwiędły w jej ręku - wyrzuciła przez okno -
187 5    |              górze wskazałem i rzekłem jej:~- Patrz, weź to, luba moja -
188 5    |           dumki, których, siedząc przy jej nogach, tak słuchać lubiłem.~-
189 5    |           tylko pięknym przez wrażenia jej - i przestałem kochać pieśni.~
190 5    |             Aspazji - ja byłem tylko w jej uśmiechu, w jej wesołości,
191 5    |                tylko w jej uśmiechu, w jej wesołości, w jej słowie
192 5    |           uśmiechu, w jej wesołości, w jej słowie przychwalającym.
193 5    |         wzajemnie, spojrzenie obojętne jej oczu, martwiejących w dawną
194 5    |                dawną kamienność swoją, jej głos przycięty i bezdźwięczny,
195 5    |             mię przykutym do skinienia jej ręki - ale dawniej było
196 5    |                okruszynami tego, co ja jej dałem kochania.~Po uczcie
197 5    |              do Aspazji - powiedziałem jej wszystko; Aspazja wysłuchała
198 5    |         kobietę i w mózgu moim postawa jej odbijała się z taką dokładnością,
199 5    |                przepysznych opalach na jej obnażonych ręku bransoletami
200 5    |             dłoniach brodę oparła, jak jej szyja wygięła się przez
201 5    |           głowa w tył przerzuciła, jak jej to nadawało wyraz dumy i
202 5    |              tymi swoimi oczyma, które jej poczerniały prawie od czarnej
203 5    |     poczerniały prawie od czarnej krwi jej serca. Potem - oh! potem
204 5    |         spokojnością jak pierwej, gdym jej mówił, że przez nią i dla
205 5    |       pchnięciem sztyletu zadrgną rysy jej twarzy i usta jękną boleśnie...
206 5    |             duch mojego konia w stronę jej zamku popędził? Czemu ona
207 5    |             mogliśmy dość wydziwić się jej spokojnej wesołości, którą
208 5    |               Zdaje się nam jednak, iż jej nie zdradzim, jeśli przydamy
209 6    |             wziąłem grosz, pocałowałem jej rączkę i szedłem za nią.~-
210 6    |                czarnym czepku - po obu jej stronach młode żony, młodzi
211 6    |             sukni zerwała się, ale sił jej zabrakło i znów na krzesło
212 6    |             gdy na czole z pocałunkiem jej łzę gorącą uczułem - to
213 6    |       nieśmiało, kryjąc twarz na łonie jej.~- Tam, gdzie Józef i gdzie
214 6    |              była zmienioną i słabą. W jej oczach zapadłych, przyćmionych,
215 6    |            zapadłych, przyćmionych, na jej licach wychudłych i głębokimi
216 6    |            wyraz przekleństwa, którego jej usta nie wyrzekły nigdy
217 6    |       obietnicom, ja czułem, że ciepło jej serca mnie wskrzesić może -
218 6    |             może - zsunąłem się do nóg jej i oskarżałem o wszystkie
219 6    |             występki, moje zbrodnie, o jej nieszczęścia wszystkie.~
220 6    |           kilka tygodni krokiem się od jej łóżka nie ruszyłem, podawałem
221 6    |             gdy spojrzała na mnie, gdy jej uśmiech spokoju i przebaczenia
222 6    |            Jednego wieczoru lepiej się jej zrobiło - kazała się posadzić
223 6    |           owych jasnych pierścieni, co jej się niby potokiem złota
224 6    |        porównanie między tymi dwiema o jej kolana wspartymi głowami,
225 6    |           kolana wspartymi głowami, bo jej palce kolejno mego i małej
226 6    |               że wróci... - a potem na jej czoło i lica wystąpiła nagła,
227 6    |                    i westchnęła - ręka jej z mojej głowy na kolana
228 6    |               ja wówczas przypominałem jej słowa Cypriana: "Ludwinka
229 6    |               ze wstrętem" i dręczyłem jej biedne serce cierpkością
230 6    |              umiała być nieszczęśliwa. Jej nigdy cierpienia nie zatruwały
231 6    |                czasem... czasem dobroć jej przypominała mi matkę.~-
232 6    |             mną, a siedziała taką jaką jej zawsze pragnąłem, jakiej
233 6    |        najnamiętniejszych uniesieniach jej miłości. Zbladłem okropnie,
234 6    |                 unosiła się przede mną jej twarz, częścią do twarzy
235 6    |        zawołałem Ludwinki, wypytywałem jej o różne drobiazgi, słuchałem
236 6    |            matki naszej wzięty - gdyby jej serce miłością tchnęło dokoła,
237 6    |               miłością tchnęło dokoła, jej słowo w piękność zaczarowało
238 6    |             śmiercią pomarło, lecz ten jej się dostał, który ją miłością
239 6    |              Matka mi umarła - mówiłem jej - cierpię okropnie; ale
240 6    |        rozpłynął, moje przekleństwa od jej błogosławieństw zaniemiały,
241 6    |       zaniemiały, moja nienawiść przed jej miłością z duszy ustąpiła.
242 6    |             odżywałem ją we wszystkich jej przejściach, wtedy zdawało
243 6    |              tknął dziś stopą niegodną jej grobu. Ale ja cię kocham,
244 6    |               dłonie Aspazji ogarnął i jej łono, jej białe łono całował
245 6    |            Aspazji ogarnął i jej łono, jej białe łono całował swoim
246 6    |                życie zakończyła: ciało jej w tejże chwili prawie sczerniało
247 6    |            skonać musiała wtedy, kiedy jej obraz paliłem...~- Horror,
248 6    |              nim zagospodarowała, że w jej ręku wszelki tysiąc i klejnot
249 6    |              widzi dłuższa sprzeczka o jej zbawiennych czy tam potępianych
250 6    |          człowiek bardzo często wyrzec jej się musi.~- Wyrzec?... oh!
251 6    |                z bogactwa duszy, nie z jej nędzy, ofiarna przez datek