Part

   1 1 |            KAZANIE KONFEDERACKIE~Było to roku 1769, czwartego listopada,
   2 1 |         Karola, a tak pamiętam, jakby to się działo onegdaj. Słuchaliśmy
   3 1 |             mu wieczny odpoczynek, bo to zacne było panięcie i dziwnie
   4 1 |          jedni drugich!" - a i ja wam to mówię, a raczej wymówię,
   5 1 |              ciągłych swarach! Piękna to miłość ojczyzny ziemię kochać,
   6 1 |            bieda was nie poprawia, co to będzie z pomyślności? "Lękamy
   7 1 |           przelewamy." Bóg daj tak! A to, co się u waszmości na obiedzie
   8 1 |             ograżania się, do korda - to ty, marszałku, natomiast
   9 1 |            tęgo w kordy biją. A o cóż to się bili? O honor Najświętszej
  10 1 |          zabawy ma się przelewać! Tak to niegdyś w Rzymie, przed
  11 1 |            nie szlachta rzymska. Taka to wolność, taka to równość
  12 1 |        rzymska. Taka to wolność, taka to równość szlachecka, taka
  13 1 |              równość szlachecka, taka to religia wasza! Tacy to wy
  14 1 |           taka to religia wasza! Tacy to wy ojcowie ojczyzny! Nie
  15 1 |        zdrożności zmazało duszę moje. To wy Ją nazywacie Królową
  16 1 |             ogłoście królami waszymi. To będą godni was panowie:
  17 1 |         znużył się w piersiach moich.~To wyrzekłszy zszedł z ambony
  18 1 |             łaźni siedział, a przecie to był czwarty listopad i dobry
  19 1 |        kielichu - wielki kłótnik. Już to on i do mnie u stołu strzelał
  20 1 |            zwady i innych na próżno o to tentując, aż na koniec otrzymał,
  21 1 |             przykro mu się zrobiło, i to mu wymówił. Od przymówek
  22 1 |         składali - Panie Boże, przyjm to za żart, ale aż miło było
  23 1 |         ciekawi byli słuchać, raz, że to był święty człowiek, po
  24 1 |               pamięci zapisałem sobie to, co mnie najwięcej obchodziło
  25 1 |       obchodziło w jego kazaniu. Otóż to było tak:~- W piersi uderzyć
  26 1 |           możesz, tylko w domu Bożym, to jest prawdę. A że, jako
  27 1 |              twoich nie przekonam, że to, co mówię, jest prawdą,
  28 1 |             objawić mi nie wolno; ale to, co mi się godzi, to wam
  29 1 |              ale to, co mi się godzi, to wam powiem bez ogródki,
  30 1 |          doczesną na wieczną i będzie to, co jest: rząd leży na ziemi,
  31 1 |           ojczyzna będzie cała!" "Ale to nie idzie o ofiary z majątku
  32 1 |             ale uczciwszy uszy, jakże to siedzieć w Warszawie, kiedy
  33 1 |           siedzieć w Warszawie, kiedy to człowiek przywykł wymykać
  34 1 |                A pan krakowski? "Tego to, Panie Boże jedyny, niech
  35 1 |               obmuruję w Białymstoku, to o ojczyźnie pomyślę." A
  36 1 |              moje sparszywieje?"~Otóż to taka wasza miłość ojczyzny!
  37 1 |            tułacie się, żeby odzyskać to, coście prawie dobrowolnie
  38 1 |         dobrowolnie utracili. Niechże to wam za naukę na dal posłuży
  39 2 |            tak zręcznych jak naówczas to teraz i nie widać. Między
  40 2 |      Mirowskich. Ledwo czytać umiał i to, jak Pan Bóg dał, a kiedy
  41 2 |              dał, a kiedy co napisał, to i bies by się nie doczytał,
  42 2 |              ciągle się popisywał. Co to były za piękne mundury!
  43 2 |                bywało, jak wystrzeli, to Dony jak chrząszcze padają.
  44 2 |               ale co mu było przykro, to to, że bez tłomacza nie
  45 2 |            ale co mu było przykro, to to, że bez tłomacza nie mógł
  46 2 |             nadrabiał fantazją, mocno to go sromało, gdyż on prawie
  47 2 |            samopas z obozu oddalać; a to z powodu, że Moskwa okolice
  48 2 |               że miał dobrą nadzieję, to jest z jej strony, bo jej
  49 2 |           biedy narobił! Obaczysz, co to będzie za kłopot. Weźże
  50 2 |     pułkowniku, jak się masz? A on na to:~- Niech ci Bóg nadgrodzi
  51 2 |              Burzymowa do obozu, Dony to wyśledzili, czterech ich
  52 2 |            pomimo rozkazu? A ja mu na to:~- Pan regimentarz markotny,
  53 2 |         Mniejszać o regimentarza, boć to szlachcic, jak ja i jak
  54 2 |           rotmistrzem w swoim pułku i to mi było do smaku, bo i mundur
  55 2 |              lubi, że aż zgroza." Już to różnie bywało, ale że wierzył
  56 2 |            miano go za heretyka - ale to niesłusznie.~
  57 3 |               dziś ich miano za żart, to i ludzi gorszyły, i widoczne
  58 3 |               Jak kto przeczyta kiedy to, co teraz napiszę, nie będzie
  59 3 |               a ja i tysiące ludzi na to patrzali; wreszcie, dla
  60 3 |      przyprowadził; a że był światły, to powiem, żem na własne uszy
  61 3 |        wiernością sługi panu pomagał. To się wnęcał do domu wojewody,
  62 3 |               szlachtą nie zakrytego, to listy nosił, to na koniec
  63 3 |            zakrytego, to listy nosił, to na koniec rozmowami swymi,
  64 3 |           koniec rozmowami swymi, jak to zwykle wiele od wystawienia
  65 3 |          fundacji jego domu, w którym to domu i dnie swoje w wielkiej
  66 3 |             Ale po wielu leciech, jak to zawsze człeku złe na biedę
  67 3 |              okolicznościach, których to niegdyś przebył w Warszawie,
  68 3 |           sędzia grodzki przyjeżdżał, to choć nieborak ust nie otworzył,
  69 3 |              w grodzie poprzegrywali. To go pytano: "Gdzie rzemień
  70 3 |            czy w Warszawie, czy tu?", to mu gadano o rozdziale XIV,
  71 3 |               nawiedzi, tusząc, że za to Zbawiciel zdejmie z niego
  72 3 |               choć, od młodości będąc to dworakiem, to urzędnikiem,
  73 3 |          młodości będąc to dworakiem, to urzędnikiem, sędziwego doczekał
  74 3 |              w sustawę od ręki. Gdyby to któremu z nas, pewnie by
  75 3 |             aż na Bielsk się wywiózł, to tam ledwo Niemcy mu zaradzili,
  76 3 |           całego chrześcijaństwa? Tac to nie tam, gdzie z makówek
  77 3 |     najpierwej witać mają.~A on mu na to:~- Mości starosto dobrodzieju,
  78 3 |             się schował; a jeśli nie, to wyjdę bez szwanku i od mądrzejszych
  79 3 |            sędzia, bez woli Pana Boga to by się stać nie mogło, czemu
  80 3 |            spodziewać nie mógł. A toż to nie cud oczewisty? To dopiero
  81 3 |             toż to nie cud oczewisty? To dopiero był u nich w takiej
  82 4 |              pewne zakład trzymać, że to był Wolter. Jeszcze to jakoś
  83 4 |             że to był Wolter. Jeszcze to jakoś w czasach konfederacji
  84 4 |         czasach konfederacji barskiej to nazwisko obiło się o moje
  85 4 |              światło widzieć, i że co to by było za szczęście, gdyby
  86 4 |               długi czas; a człowiek, to wojując, to w palestrze
  87 4 |               a człowiek, to wojując, to w palestrze obywatelom służąc,
  88 4 |          palestrze obywatelom służąc, to koło roli pracując, nie
  89 4 |            tragedią Woltera, w której to niby wystawia Turków i chrześcijan
  90 4 |              i mocno nam sprzyjał), a to wywdzięczając się, iż jego
  91 4 |            konfederacją się złączyli. To ów basza wedle ich obyczaju
  92 4 |              krejdą po tablicy, którą to szablę na Bilsku po naszemu
  93 4 |             któren zbankrutował. Otóż to wielki człowiek, któremu
  94 4 |                mój dziaduniu, wszakże to nie historią turecką Wolter
  95 4 |           mogli ich rozumieć?~A ja na to:~- Mój Stasiu, jeżeli koncept
  96 4 |         narodowość polską skazić. Był to, mówią, fanatyk, przez jezuitów
  97 4 |              mu się nie wiodło. I cóż to znaczy? Trzeba było. ażeby
  98 4 |           zniszczy narodowość własną, to wszędzie będzie narodowym?
  99 4 |         Kozactwo od nas się oderwało: to była pierwsza przyczyna
 100 4 |        przyczyna upadku ojczyzny! Tak to dobrowolnie zamrużacie oczy,
 101 4 |     zamrużacie oczy, ażeby spotwarzać to, co jest godnym waszego
 102 4 |              z władykami ruskimi. Oni to sprawili, że dotąd biją
 103 5 |              jego ojca i dziada, a że to, czy z ciekawości, czy może
 104 5 |             grzeczności, lubi słuchać to, co ja tam rad bzdurzyć
 105 5 |            raczy o nas pamiętać; a bo to tacy byli sędziowie jak
 106 5 |         żałować?~Dom sędziego nie był to pałac, ale ile tam mieściło
 107 5 |               dyspozytora, któren jak to wtenczas bywało, nie sługą,
 108 5 |            młodzież się roztaszowała. To co dzień z rana W. sędzia
 109 5 |          obudził się przed sędzią, bo to u nas był wielki wstyd,
 110 5 |         susceptantem byłem natenczas, to kiedy mnie wielmożny sędzia,
 111 5 |         rozgościć - i odpasał szablę, to, co my wszyscy za jego przykładem
 112 5 |          flaszę z kieliszkiem), a ten to samo -tak że każden z nas
 113 5 |               wędlin się rzucali. A i to trzeba wiedzieć, że jeżeli
 114 5 |            panowie nie rozumiecie, co to był ksiądz za naszych czasów.
 115 5 |             ksiądz za naszych czasów. To książę Karol Radziwiłł,
 116 5 |         milicji, a dwór jaki! nie tak to łatwo było mu w oczy spojrzyć.
 117 5 |            jest bez ale, był prędkim, to, jak się rozdąsa na kogo,
 118 5 |              się rozdąsa na kogo, czy to z plotki, jak po dworach
 119 5 |            jaki rozkaz na niego wyda; to i pod ziemią szlachcic od
 120 5 |               rady dać? Perswadować - to zamiast jednemu, dwom byłaby
 121 5 |          księcia:~- Mości książę, czy to się godzi takimi dziwactwami
 122 5 |               wie, gdzie się podziać.~To książę, rad nierad, a ustąpić
 123 5 |             Karola Radziwiłła. I choć to byli możni ludzie, po złotemu
 124 5 |               złotemu tylko grali, bo to była u nas wielka sromota
 125 5 |        poprzyuczali się szulerki, ale to im się nie chwaliło. Książę
 126 5 |           srodze Żydom zakazywał i za to niemiłosiernie plagami ich
 127 5 |              szczętu. Pomijam, że jak to było w obyczaju, zawszem
 128 5 |                taki mu był śmiech; on to i koty umiał udawać, i jak
 129 5 |       kościelnymi poswarzą; a któż by to wszystkie jego krotofile
 130 5 |           żyjącą domu Kowieńskich, on to pamiętał, jak kiedy nieboszczka
 131 5 |            przejdzie ojca swojego - i to często młodemu swemu panu
 132 5 |            pierwszą rzecz, co zrobił, to, że całą familię Wawrzyńca
 133 5 |              panem swoim przyjeżdżał. To my co dzień z rana, bywało,
 134 5 |         kielichu śpiewać kociurbychę, to kiedy przychodziło do ostatniej
 135 5 |              razem: "Kochajmy się!" - to nie było czcze słowo, ale
 136 5 |             choć w czyściec. Otóż tak to było i w Omniewiczach. Mocarze
 137 5 |           biegnę go przyjmywać.~Ledwo to wyrzekł, prócz JW. kasztelana
 138 5 |         ruszyliśmy. Droga była kopna, to my ledwo nie sznurem się
 139 5 |              konfederacją barską mnie to przypomniało, ile że biegłem
 140 5 |            przodem, a my z tyłu kupą. To jak się przybliżyły sanie
 141 5 |              województwa wileńskiego, to jest: kontusz granatowy
 142 5 |            srebrnymi podkówkami, a na to wszystko płaszcz sukienny
 143 5 |            które nad pasem zapinał, a to, ażeby kontusza w podróży
 144 5 |            kwit, powiedział:~- Zanieś to ode mnie twojej żonie.~Wawrzyniec
 145 5 |             Przesadzasz, przesadzasz; to ja to niby doliczyć się
 146 5 |       Przesadzasz, przesadzasz; to ja to niby doliczyć się nie potrafię,
 147 5 |            doliczyć się nie potrafię, to ja niby głupi? A niech no
 148 5 |             trzymać nie może.~A że ja to wszystko z alkierza słyszał,
 149 5 |               a teraz de jurę; kiedyś to my nieprzyjacielskie łby
 150 5 |               rzeczy - powiedział, bo to było jego przysłowie - straszne
 151 5 |           nowogródzkie skrzywdził.~Na to się obruszył chorąży nasz,
 152 5 |            Panie kasztelanie, a jużci to zanadto posunąłeś się; chyba
 153 5 |        krzywdą całego województwa.~Na to kasztelan:~- Ponieważ wszyscy
 154 5 |             Panie kolego, odpuść mnie to, com ci żartem powiedział.~
 155 5 |               pamiętał, gdyż w zapale to być mogło. I za to wskazany
 156 5 |             zapale to być mogło. I za to wskazany zostałem na cztery
 157 5 |            gdyby człowiek nie chciał, to majątek sam z siebie by
 158 5 |               końcu pito z kijów. Był to w dawnym obyczaju najwyższy
 159 5 |               do Najświętszej Panny i to wszystko odbywszy, zjadł
 160 5 |         starał niż o siostrzanach. On to posag ich matki wydźwignął,
 161 5 |                bo co najwięcej lubił, to kojarzyć małżeństwa. Toteż
 162 5 |      intercyzę pisać będę. Rad jestem to własnoręczne moje pismo
 163 5 |            rękę męża, dodała:~- Dzień to szczęśliwy, mój Ignasiu,
 164 5 |           żonę swoją, bo każden z nas to samo mógł o sobie powiedzieć;
 165 5 |            kiedyśmy wrócili do dworu, to już było koło szóstej, i
 166 6 |              wypłacie posagu siostry, to, że prawa nie zna i że jemu
 167 6 |               Kazimierza Haraburdy. A to był postępek księcia wojewody
 168 6 |         więcej zjadł, niż zrobił. Już to tam i moich parę tysięcy
 169 6 |              zjadł z nim beczkę soli, to pewnie z pół antała z nim
 170 6 |           obławę do lasu posłał; i że to byli ludzie prości i nieroztropni,
 171 6 |            przed księciem. Książę tak to uczuł, że jak twierdzili
 172 6 |            potem jak zaczął krzyczyć, to aż lasy kołdyczowskie zatrzęsły
 173 6 |              tylko, co miał na sobie. To jeszcze szczęście, że strukczaszyna
 174 6 |               strukczaszy nie miał mi to za złe i gdy się to wszystko
 175 6 |           miał mi to za złe i gdy się to wszystko skończyło, nie
 176 6 |            bronić sprawy księcia i na to jesteś płatny, a nie, żeby
 177 6 |             przyszło do sprawy, nam o to szło, aby ją wprowadzić
 178 6 |  determinatione fori, nie zważając na to sąd grodzki kazał sprawę
 179 6 |         niczym. Było trochę krzyku za to na sędziego i strukczaszy
 180 6 |               księcia ofiarował mu za to szubę rysią. Ale Bóg świadek,
 181 6 |            rysią. Ale Bóg świadek, że to była obmowa.~Aż tu sejmik
 182 6 |            którego się zaprosił.~Otóż to pan Michał, co by rad widział
 183 6 |           Tryzną (bo szlachta taki na to krzyczała), a sam nie śmiał
 184 6 |             wziął do tego bernardyn i to było tak, jako mnie pan
 185 6 |         Wołodkowicz mnie nawiedza. Na to pan Michał Rejten przeżegnawszy
 186 6 |              grać w francuskie karty, to już się masz za mędrka.
 187 6 |            Tak jest, JO. książę! Bywa to, bywa.~- Słyszysz, panie
 188 6 |         Słyszysz, panie Michale? Otóż to aż miło spać z teologiem,
 189 6 |    Wołodkowicz mnie w oczach stoi. Co to był za przyjaciel! Żebym
 190 6 |              bernardynów bym wstąpił. To za życia nieboszczyka księcia
 191 6 |             mu nie wyliczę tej kwoty, to mnie zapozwie. Ja był goły,
 192 6 |             książę zaszlochał). I czy to jeden raz za mnie się poświęcił?
 193 6 |            mnie się poświęcił? Kiedyś to mnie (pan Wołodkowicz jakby
 194 6 |         czyśćcu?~- JO. książę, a któż to przemknie sądy Boże? I sprawiedliwość,
 195 6 |         miłosierdzie wielkie u Niego. To wiemy, że jak się dusza
 196 6 |             dusza rozstanie z ciałem, to Bóg ją posyła wedle jej
 197 6 |           uparty, pod batogami umarł. To było, nim ta przebrzydła
 198 6 |               nie mieliśmy szczęścia. To, co ja, ojcze Idzi, za spoczynek
 199 6 |           duszy Wołodkowicza robiłem, to by wystarczyło, aby całkowity
 200 6 |             egzekwiów, jałmużn, lamp, to tego i pan Michał Rejten,
 201 6 |            mnie ku temu radę, a ja za to wasz klasztor czerepicą
 202 6 |          odpuszczę, jakem Radziwiłł", to tyle mi nadokuczał, że taki
 203 6 |             domu bezkarnie rozbijali. To już i waszeć tą drogą zachodzisz?
 204 6 |           waszeć tą drogą zachodzisz? To już i bernardyni filutują
 205 6 |             śmiało, ojcze Idzi; wszak to na swoim dziedzińcu i wióry
 206 6 |               wypędzicie z klasztoru, to gdzie ja się udam na nocleg?~-
 207 6 |          pozwala do siebie śmiałości, to niech wasza książęca mość
 208 6 |          podrapię ja jego dobrze. Ale to waszeci, ojcze Idzi, nie
 209 6 |            kogo gniew (ale w Litwie), to ci go dam; a jeżeli nie
 210 6 |                a jeżeli nie dokażesz, to pięćdziesiąt dyscyplin weźmiesz
 211 6 |               pan mnie tak ośmielasz, to powiem, że był zacny obywatel,
 212 6 |        jałmużn, boby z głodu umarł, a to dlatego, że książę pan wypędzić
 213 6 |             duch Pana Boga chwali! Co to jest? - odezwał się książę.~-
 214 6 |                 odezwał się książę.~- To ja, JO. książę panie, wychodzę
 215 6 |             waszej książęcej mości; i to trepki moje, co słyszeć
 216 6 |          dobrą nadzieję, tylko szło o to, aby pana Tryzny namówić,
 217 6 |          marszałkiem być nie może.~Na to my wszyscy za przykładem
 218 6 |             na księciu wojewodzie! Na to on:~- Ja nie uzyskałem kondemnaty
 219 6 |           rozgniewany, odezwał się na to do pana Haraburdy:~- Waćpan
 220 6 |             otrzymaną popisywać - i o to z mojego miejsca dopraszam
 221 6 |                że nikt nie ma prawa o to zapytywać wielmożnego Tryzny,
 222 6 |              Ja pana Józafata kocham; to krew, nie woda, panie kochanku;
 223 6 |               nas szable rozprawią, i to natychmiast.~Na próżno się
 224 6 |     Przeglądał szable i powiedział:~- To szabla moja, bo ja ją krwią
 225 6 |        księciu naszemu da radę? - Już to trzeba wiedzieć, że pan
 226 6 |           zawsze - kiedy go widział - to lubił go prześladować, że
 227 6 |            dał mu swoją aksamitną. Na to hasło wszyscyśmy zaczęli
 228 6 |           widzicie ten mój szkaplerz? To ja go w sukcesji mam po
 229 6 |            susły, tu gruba zwierzyna. To, panie, jak zaczął mnie
 230 6 |          Haraburda dekreta nam pisał, to już z rozpaczy chciałem
 231 6 |           intratne opactwo dawano, za to że piękne wiersze piszę.
 232 6 |     śmierdzące. Ostende patrem patris to wielka filozofia u szlachty
 233 6 |   nowogródzkiej ode mnie. "A ja Mu na to upadłszy krzyżem o ziemię: "
 234 6 |             prześladuje!" A On mnie:~"To nie mój biskup, to hultaj:
 235 6 |             mnie:~"To nie mój biskup, to hultaj: ale on naprzeciw
 236 6 |            jak zaczęła się gromadzić, to nie tylko nasza, ale i partii
 237 7 |            siódmy rok mi się kończył. To ja potem, wyszedłszy jakoś
 238 7 |             studentów trzymała, a ja, to dyrektorowi buty czyszcząc,
 239 7 |           dyrektorowi buty czyszcząc, to w kościele z bractwem śpiewając,
 240 7 |        kościele z bractwem śpiewając, to w ogrodzie pieląc, z małego
 241 7 |          opończę, ale jak wyrośniesz, to czego nie wypracujesz, chyba
 242 7 |      wyżebrzesz -boś goły jak palec." To ja tak się boję, bywało,
 243 7 |          palestry nie poszedłem, było to z następnego wydarzenia.~
 244 7 |            się z wujenka. Nie obeszło to się bez łez, szczególnie
 245 7 |           bardzo był zapłakany, wziął to jedynie za czułość moje,
 246 7 |              za czułość moje, chociaż to nie było jedynie z czułości.~
 247 7 |               się mi siedzieć - jakoś to ze krwi polskiej dobrze
 248 7 |             powstydziłby się nosić. A to dlatego, że razu jednego,
 249 7 |        oberwałem guza: dobrze mnie za to wystawił przed panem moim
 250 7 |           wystawił przed panem moim i to mnie dało wziętość u moich
 251 7 |           jego królem był obrany. Tac to szeroko piszą, że Augustowie
 252 7 |               niż cudzego. Jak teraz, to i ja na to się zgodzę; ale
 253 7 |        cudzego. Jak teraz, to i ja na to się zgodzę; ale dawniej
 254 7 |             zgodzę; ale dawniej jakoś to szlachta przywykła do rodu,
 255 7 |            lubo byłem użyty do pióra, to ledwo przez dziesiąte domyślałem
 256 7 |              jest łyst od moho pana". To odbyrajut, list do starszyzny
 257 7 |            szczo myni sływok pokrały? to i połowyny ne ma.~- Poczekajże,
 258 7 |          pustyły; a koły ja brechaju, to pisle bijte mene w smert,
 259 7 |           podczaszego litewskiego. Na to mój pan:~- Zawołaj go natychmiast!~
 260 7 |            pędzel i brzytwę. Przynieś to natychmiast i zabieraj się
 261 7 |              mnie powiedział:~- Połóż to, co masz, na stole. A teraz
 262 7 |         powiesz, co będziesz widzieć; to, co się robi, jest dla dobra
 263 7 |               nie było sposobu. W tej to bitwie Aleksander Odyniec,
 264 7 |            dwie drugich rąk przybyło, to los pokazałby się sprawiedliwszym.~
 265 8 |              czegoś dobrego, ale taki to nie będzie, co było. I nasze
 266 8 |              mój pan już nie żył, jak to powiadają: usiadłem jak
 267 8 |  Przypomniałem sobie czasy dawne, jak to ja kiedyś u wuja relacje
 268 8 |        rozporządzić swoją fortuną. Na to pan Ilinicz:~- Jak zrobisz
 269 8 |           rozporządzić majątkiem.~- A to jakim sposobem? - zapytał
 270 8 |             okazały... Zapytuje, kogo to prowadzą - dowiaduje się,
 271 8 |                Przez półtorasta lat o to wszczynały i urywały się
 272 8 |              wszystkich okoliczności, to nie dziw, bo od deszczki
 273 8 |            niego płacić. Dokuczyło mu to, a że był spadkowie przyjacielem
 274 8 |              przewagi i wierzył mnie. To bywało, nieraz umityguję
 275 8 |              jakiego Łęczycanina.~- A to czemu?~- Temu, że kiedy
 276 8 |              mnie w szkołach męczono, to w Trocu wyczytałem: "Se
 277 8 |         kamieni młyńskich obracać. On to mawiał, że wino przynajmniej
 278 8 |             jak gap. Jużem poznał, że to będą nieprzelewki; przybliżyłem
 279 8 |        Waćpanowie może nie wiecie, że to jest młyn palestry, oto
 280 8 |           odezwał:~- Panowie koledzy, to jest umocowany księcia,
 281 8 |             ozdoby?~- A dla ozdoby.~- To my ciebie wyuczym, jak się
 282 8 |           dobrze osuszona i twarde.~- To obaczymy - odezwał się jeden -
 283 8 |              kiedyście tacy zawzięci, to czy nie ma jakiego Łęczycanina,
 284 8 |              wiekiem starszego. Wszak to w tvm samym Lublinie zrobiła
 285 8 |           drapiąc się po głowie:~- A, to waćpan jesteś marszałkiem
 286 8 |               ten po łbie dostał.~- A to diabeł, nie Litwin - odezwali
 287 8 |      pocieszyć, powiedziałem:~- Niech to panów nie upokarza, żeście
 288 8 |        szczęśliwymi z moim kolegą, bo to jest pierwszy rębacz na
 289 8 |      poszliśmy do naszej kwatery. Już to ja trochę strofował po drodze
 290 8 |           Justitias vestras judicabo. To nas uderzyło, że Chrystus
 291 8 |               czym się odezwała. A że to było pod koniec sesji, porozjeżdżali
 292 8 |              pisarze i kancelaria, że to byli diabli, i w wielkim
 293 8 |           stołach siedząc czekali, co to z tego będzie. Aż tu diabeł,
 294 8 |               bronił W. Dembińskiego. To ale były indukta! Ani Cycero,
 295 8 |               dekretów ogłaszał.~A co to była za okazałość! Deputaci
 296 8 |         kołnierze, białe żupany. Taki to mundur dnia tego nosił nasz
 297 8 |         wszędzie kapało. Na trybunale to szlachcic poznawał wielkość
 298 8 |              wielkość swojego narodu. To kiedy my, dworzanie księcia
 299 8 |        wzbogacają się naszym groszem, to my na nich z litością spoglądali
 300 8 |             się jaki nasz pan pokaże, to ani się opędzić od Francuzów,
 301 8 |         dowiedzieć się i na koniec za to zapłacił, ale co zacznę
 302 8 |                ale co zacznę słuchać, to koło mnie taki hałas, że
 303 8 |            czy jakiego deputata żona, to jak zaczną krzyczyć z dołu
 304 8 |             JW. hetman polny koronny, to sprawa, co od dwóchset lat
 305 8 |         Kurdwanowski i kilkakrotnie o to do niej się zgłaszał. Ale
 306 8 |              za niego coś kapnęło. Bo to był z tych, jakich niektórym
 307 8 |             ręku, z których zniszczył to właśnie, co stanowiło cały
 308 8 |               ale tak wyraźnie, jakby to się działo na jawie, że
 309 8 |             jak przyjdą lepsze czasy, to znajdzie sposób panią Glinkowe
 310 9 |         niewdzięczność roli. Wszystko to być może, ale mówię tylko
 311 9 |               poznałem w r. 1763, ale to nie był czas spostrzeżenia
 312 9 |            przed koniem upadła, którą to kulę, ważącą dwanaście funtów,
 313 9 |           wodzów konfederacji, której to ufności nie zawiódł. Otóż
 314 9 |              się publicznie obrzezać.~To wtedy sułtan ucałował go,
 315 9 |       wyraźnie o honor Mahometa. A co to była za miłość ojczyzny -
 316 9 |               ojczyzny. Gdyby mnie za to miłosierdzie Boże ominęło,
 317 9 |          oswobodzoną, Szło więc nam o to najwięcej, aby wybrano koszowego
 318 9 |            był rodowitym Polakiem. On to ku nam był nakłonił Semena
 319 9 |        majętni. Kiedyśmy weszli, cale to zgromadzenie słuchało z
 320 9 |          ukraińskich. Natrafiliśmy na to, kiedy śpiewał wszystkie
 321 9 |       wszystkich po imieniu mianując. To, jak wymieni takie imię,
 322 9 |               cara przylgnął, a że za to zostanie nie kasztelanem,
 323 9 |              jego zasługi; a on mu na to odpowiedział:~- Krywda krywdoju,
 324 9 |           śpiewać a nadstawił czapkę, to jak zaczęły piętaki w nią
 325 9 |             niewidzianą zgrabnością i to wszystko robił grając na
 326 9 |       chmurzyły. Ale co nas uderzyło, to kilku Kozaków, których strój
 327 9 |      wytrzymałem i Żyda zapytałem, co to za Kozacy tak bogato ubrani
 328 9 |               predali i woły, i wozy. To moje szczastje, co oni z
 329 9 |             kupili. Nym słonko zajde, to wy ich obaczyte, jak oni
 330 9 |                jak oni u sebe chodzą.~To jeszcze więcej zaostrzyło
 331 9 |           wziął, kto zechce; i czapkę to samo, równie dziegciem ją
 332 9 |               drugiej oddalona (które to mogiły Kozakom służą i za
 333 9 |              pułk, w którego obwodzie to by się stało, całkowitą
 334 9 |               i do robót używał- A że to kilkakrotnie się zdarzyło,
 335 9 |        obydwóch Ukrainach śpiewają, a to z powodu, iż koszowy Semen
 336 9 |              kazał sądzić Podkujki za to. że ważył się naganiać ustawom
 337 9 |        których jest tyle, ile pułków, to jest czterdziestu (a te
 338 9 |               pułkownik utrzymywał za to Kozaków, co chleb piekli,
 339 9 |       zieleniały olszyną i wierzbiną; to tylko było smutno, że śladu
 340 9 |              Sadem tylko się bawią, i to niektórzy, bo próżniactwo
 341 9 |        chałupą i tytuń kurzącego. Był to człowiek przynajmniej siedmdziesięcioletni,
 342 9 |               pozbędzie się Moskalów, to Sicz zmusi do unii. Zupełnie
 343 9 |          który zawzięty na Polaków za to, że na pal wbito w Żytomirzu
 344 9 |            był przynajmniej trzeźwym.~To rzekłszy, natychmiast wyszedł
 345 9 |           gorzałką lub wiszniakiem, i to szklankami. Tylko pisarz,
 346 9 |              mówił, siedział osobno i to jadł, co oni, ale oprócz
 347 9 |               poddaństwa carowej. Tak to spodleni ci ludzie chcą
 348 9 |             nieoświeconych.~On nam na to odpowiedział:~- Nie będę
 349 9 |              mojej matki i co chciał, to jej wmawiał. Był to człowiek
 350 9 |           chciał, to jej wmawiał. Był to człowiek dość uczony, obywały
 351 9 |             synem ich dobrodziejki. I to wyrzekłszy, uniżenie kłaniając
 352 9 |               szczerze nasze ustawy i to mnie tylko teraz udręcza,
 353 10|                       PAN WOŁODKOWICZ~To u nas wielkie złe, że zagraniczni
 354 10|           wierzy niżeli nam, cośmy na to patrzał!. Długi czas przykro
 355 10|               a co bym się nagniewał, to byłoby w zysku. Mówiono
 356 10|              ale chwała Bogu nie była to mądrość nad nasze mózgownice.
 357 10|              zagranicznemu oświecony, to pewna; ale że miał polski
 358 10|             miał polski rozum wielki, to jeszcze pewniejsze. Miał
 359 10|           jeszcze pewniejsze. Miał on to światło przyrodzone, które
 360 10|         sprzeciwiania. Znalazł się na to światły szlachcic, pan Piszczało,
 361 10|              co dokazał tej sztuki, a to go wyniosło na majętnego
 362 10|              przymusu, ich bawiąc - a to tym sposobem: na wielkiej
 363 10|    marszałkiem trybunału litewskiego, to juryści za głowę aż się
 364 10|               rozboje popełniał, jest to potwarz, która sama z siebie
 365 10|             przez swawolę porznęli, o to nigdy nie było procederu,
 366 10|    regimentarz tejże konfederacji. On to w nocy przez lochy ciemne
 367 10|            jednomyślną Połotyńców, bo to jedno było województwo,
 368 10|              był wielkim statystą. On to w czasie konfederacji barskiej,
 369 10|          niego chciał dołączyć, które to przychody, z monopolium
 370 10|     regularnego wojska utrzymać. Może to były tylko marzenia, jednak
 371 10|               nas rannym nie będzie." To wyrzekłszy, wlecieli do
 372 10|              księciu nie była wydana, to dlatego, że jako senator
 373 10|               po kraju bez żadnego na to upoważnienia. Młodzież nowogródzka
 374 10|                A pan Wołodkowicz:~- A to piękny sędzia kapturowy,
 375 10|          palestry, która obojętnie na to patrzała, bo prawie całkowita
 376 10|         papiery z sobą zabrał, z sobą to wszystko przywiózł do Nieświeża.~
 377 10|               o których był pewny, że to tylko napiszą, co im każe -
 378 10|            wszystkich grodach były na to manifesta zaniesione od
 379 10|          marszałkowi trybunału szło o to najwięcej, aby przestraszyć
 380 10|            trybunał potwierdził. Było to horrendum. W dekrecie same
 381 10|            tego się nie zapierał, ale to, lubo było przestąpieniem,
 382 10|               nareszcie rozstrzelany: to wszystko w przeciągu niespełna
 383 10|             bliżej starym niż młodym, to jest średnim. Był w kontuszu
 384 10|           łaskę się przemówić. Książę to widząc odezwał się:~- Panie
 385 10|        królowi i Rzeczypospolitej.~Na to książę:~- Wołodkowicza rozstrzelali! -
 386 10|     Wołodkowicza rozstrzelali", które to słowa książę co chwil kilka
 387 10|          przyłożyć. A książę: - Gdzie to serce kładziesz? Nie tu,
 388 11|             że z nimi zawsze obcował, to nazywanie "panie kochanku"
 389 11|            błękitny, pas, umyślnie na to w Słucku robiony, srebrny,
 390 11|               gdyby kto, nie mając na to patentu, ważył się ten mundur
 391 11|           upoważnionym, ale zaufany w to, iż służył w skarbie książęcym,
 392 11|         jeszcze wyszturchali, chociaż to było w uczciwym domu. Pan
 393 11|         uczciwym domu. Pan Skirmunt o to się żalił księciu, ale książę
 394 11|             Czy umiem, czy nie umiem, to nie twój interes, a fuzji
 395 11|           cztery konie, a jeżeli nie, to mnie oddasz strzelbę.~-
 396 11|     generałowi. Bo jak ubiję zwierza, to ty żarcikami gotów mnie
 397 11|           zwierz na nosie ci siędzie, to go ubijesz.~Wziął tedy papier
 398 11|             upłynieniu trzech godzin, to jest o samej ósmej z rana,
 399 11|              słyszeć dały. Wszystkich to zadziwiło, aż tu pan Bonifacy
 400 11|          konie, ubiłem zwierza!~- Jak to! - powiedział pan Borowski -
 401 11|              strzelbę. Pan generał na to:~- Odczytamy w domu opis;
 402 11|        Sołohub wygrał zakład.~- Ja na to nigdy nie pozwolę - powiedział
 403 11|             uchodzić za zwierza.~A na to pan Bonifacy:~- A jużci
 404 11|             wskórał w jego sądzie.~Na to pan generał:~- Ja się nie
 405 11|                  Ja się nie ubiegam o to, abym wasze spory rozstrzygał;
 406 11|           konie i strzelbę u siebie i to wszystko oddam, komu dekret
 407 11|     kompromisarski przysądzi.~- Ja na to przystaję - powiedział pan
 408 11|         posiadania koni i strzelby.~- To waćpan sobie tak tłomaczysz,
 409 11|           mają się myśliwymi nazywać, to niech przepadną moje konie.
 410 11|        przyjmujesz mojej grzeczności, to mniejsza o to, idź sobie
 411 11|            grzeczności, to mniejsza o to, idź sobie piechotą, kiedy
 412 11|         zapisali się na kompromis. Na to książę:~- Dobrze. Jedźcie
 413 11|    szacowanych od księcia wojewody, a to z powodu, że w czasie bezkrólewia,
 414 11|          jakoś da się przeprosić.~Ale to nie dość na tym. Pana Leona
 415 11|              Leon Borowski poznał, co to jest Radziwiłła ukrzywdzić;
 416 11|            słudzy moi się panoszą - i to cały dowód ich przywiązania.~
 417 11|    przytomności kilku albeńczyków, ci to na pozór obojętnie przyjęli;
 418 11| Wielkopolanina w Litwie obić. Jeszcze to pan ciwun Rupejko nas wszystkich
 419 11|            każdy powinien być karany. To kiedy oni nie oglądali się
 420 11|            odgrażał się póki trzeźwy, to jak się dobrze podochoci,
 421 11|             wpadł w niełaskę księcia, to ode mnie stronią jak od
 422 11|                panie krajczy!~- A cóż to, panie Leonie, czy już z
 423 11|            wodę piję jak kaczka. Albo to mam z kim pić? Tydzień dziś
 424 11|            przywiózł prosząc o pomoc. To z nim część wódki jego wypiłem,
 425 11|               A oto reszta tej wódki. To, panie Jerzy, nie pozwalasz,
 426 11|       wolałbym wina kieliszek.~- Ehe, to wyraźnie już mi przymawiasz.
 427 11|            ani procentu nie widzę. Ja to mam za przepadło.~- Co za
 428 11|             za nowa desperacja!~- Abo to ja pozywać się będę kiedykolwiek?
 429 11|          nawet kto imparitatem zadał, to bronić się nie będę. Dziękuję
 430 11|             chcę pieniędzy powierzyć, to widać, że muszę upatrywać
 431 11|        uradzim, i uradujem się.~- Tać to i Bóg, i ludzie wiedzą,
 432 11|             gdy przyszło do interesu, to jest, jaką furtką trafić
 433 11|            zawsze odpowiadał:~- Ja na to się nie odważę. Znam ja
 434 11|          ciebie kocha. Kiedy trzeźwy, to na twoim łbie szyby żelazne
 435 11|             czym grubym kogo obdarzy, to on mówi: "Za-za-za-płać
 436 11|            książę zacznie się nudzić, to z księdzem Kantembryngiem
 437 11|               i powiedz, że...~- A co to ja na szubienicę dekretowany,
 438 11|             Co mnie Pan Bóg natchnie, to się zrobi. A teraz cały
 439 11|              mi wszyscy dobrze życzą, to już widno, że Bóg ze mną.
 440 11|           powrotem swoim do Nieświeża to wszystko, com opisał. Aleśmy
 441 11|             komornik słonimski.~- Jak to? - odezwał się książę mocno
 442 11|              w Słonimiu. Wykroczyłem, to bij, książę, ale ostrzegam,
 443 12|            Polsce ani na Litwie, a za to namnożyło się podpanków,
 444 12|             Pletą o prawach człowieka to, co pochwytali z zagranicznych
 445 12|       praeciso scartabellatu, chociaż to nie było za zasługi wojenne.
 446 12|          Młodzieży teraz o tym gadać, to słucha jakby o żelaznym
 447 12|        szlachcicowi dodawało? Jeszcze to nie najdawniej, kiedy książę
 448 12|              że zabór zaraz nastąpił, to im uszło i via facti [drogą
 449 12|          szlachectwo cenili. Nie była to pycha, ale natura naszych
 450 12|            przed nim. Razu jednego za to, że jeden z wojewodziców
 451 12|           wyjść prawie z naszych rąk, to pan Sawa jak zaczął łajać
 452 12|             się podobnej niepilności, to każe mu w łeb wypalić. To
 453 12|             to każe mu w łeb wypalić. To było w obliczu wielkich
 454 12|            nikt nie powiedział: "A co to ma Kozak gnębić senatorskiego
 455 12|            zbrodzień Chmielnicki (tak to z jednego drzewa może być
 456 12|         chciał różnić od szlachty. On to w czasie siedmioletniej
 457 12|           konfederat im się ukazał. I to go zdecydowało zaniechać
 458 12|          tchórz Poniatowski, co mógł, to zebrał na swoję obronę?
 459 12|               był] przytomny; bo wiem to i od samego pana marszałka
 460 12|                jak mówią na Ukrainie, to jest, że umiał kule zamawiać,
 461 12|          żadna trafić nie mogła. Więc to od nich i po nas rozeszło
 462 12|              że sam temu wierzyłem, a to mniemanie bardzo jego obrażało:
 463 12|                od grobli oderżnąć. Na to uszykował do boju prawie
 464 12|                że spadł z konia. Była to jego rana pierwsza i ostatnia.
 465 12|          okropnie się pomieszali (oni to mieli go za charakternika),
 466 12|            objętą została płomieniem; to wstrzymało czas jakiś Moskalów.
 467 12|                aby go dostać, raz, że to był jeden z najdzielniejszych
 468 12|                naszych dwóch Kozaków, to widząc, z gołymi rękami
 469 12|            łzami się zalewam. I teraz to pisząc płaczę.~Przywieźli
 470 13|            był prawdziwym obywatelem, to nie na tym się kończyło,
 471 13|          instynktu nie odmawiał. Stąd to, kiedy czytamy statut albo
 472 13|               albo dawne konstytucje, to człowiek tego jakby jaką
 473 13|                Kodeks Napoleona. Jest to rzecz bardzo mądra; wszystko
 474 13|              przewidziane; ale ci, co to pisali, w imię mądrości,
 475 13|            utrzymać. Bo każdy wie, że to wszystko jest rzecz ludzka,
 476 13|             zamiatania izby sądowej - to cała siła, a przecie ludzie
 477 13|              a nie słuchać prawa była to u nas hańba, że bywało,
 478 13|               wieżę, a on się ociąga, to oczu nie śmie podnieść między
 479 13|            obity na przykład, większy to jemu zaszczyt przynosiło,
 480 13|         zaszczyt przynosiło, skoro za to do prawa się udawał, niż
 481 13|           osądzony prawnie na gardło, to familia wskazanego, bywało,
 482 13|               nie była od tego. Kiedy to jeszcze mało ludzi było
 483 13|           mało ludzi było na świecie, to bracia rodzone siostry brali
 484 13|               rodzone siostry brali i to nie było a grzechem, bo
 485 13|          okupie naszym zapieczętował, to papieże postanowili, aby
 486 13|        przypadku wielkiej potrzeby im to prawo zwolnił, sami po zwierzęcemu
 487 13|              walecznych monarchów, co to ich posągi widujem, a o
 488 13|           paskudnych rodów. A na czym to wszystko się skończy, tego
 489 13|            ich matkom łatwiej było na to poradzić niż królewskim
 490 13|    poniewierkę, bo ledwo czytać umie. To kiedy napłynęło szlachty
 491 13|           panów naszych, poznałem, że to byli głupce, i nie dziwiłem
 492 13|        rządzony, a kiedy go ma mniej, to musi ustąpić, a jeśli się
 493 13|          ustąpić, a jeśli się upiera, to gorszego się doczeka. U
 494 13|  dziejopisarze. Nie tak jak u nas, co to Lwy Sapiehy, Piotry Herburty,
 495 13|                tylko wtedy źle, kiedy to się zagęszcza, jak po zagranicach.
 496 13|         pamiętał; i nikomu wchodzić w to nie przyszło, że dekret
 497 13|      pośrednictwem kapłana obcując, a to w dworku otwartym, z którego
 498 13|               posłuszeństwo prawu, że to był sądny dzień, takiego
 499 14|             siebie innej, tylko iż ma to za wywiązanie siebie z obowiązku
 500 14|           narodzie, i tylko w naszym, to jest rzecz niezaprzeczona