Part

   1 Czy|        przepisanego im od Stwórcy prawa i za koleją jedne po drugich
   2 Czy|                za panowania Augusta III i następnie panującego po
   3 Czy|          doskonale ukazuje w portretach i posągach staroświeckich.
   4 Czy|            przegląda się w dawniejszych i nowszych obyczajach, z dobrych
   5   1|            panująca była za Augusta III i jest dotychczas, acz ozięblejsza,
   6   1|                tylko w Lucku na Wołyniu i w Haliczu na Podolu, Karaimów;
   7   1|                Biblii, odrzucają Talmud i inne ustawy rabinów żydowskich.
   8   1|              znaczna liczba po miastach i miasteczkach wielkopolskich,
   9   1|            granicą szląską, bradeburską i w Prusach. Jest dosyć familij
  10   1|             familij szlacheckich lutrów i kalwinów, osobliwie w Wielkiej
  11   1|           osobliwie w Wielkiej Polszcze i w Litwie, a oprócz tego
  12   1|              Krakowskiem, Sendomirskiem i Lubelskiem. Po niektórych
  13   1|              Augusta III swoje kościoły i oratoria, jako też szkoły
  14   1|             Lesznie w Wielkiej Polszcze i w drugiej Wschowie, w których
  15   1|            dysydentów. W Lesznie lutrzy i kalwini mają swoje kościoły.
  16   1|           kalwina. Sami tylko są lutrzy i katolicy. Mieli także lutrzy
  17   1|            katolicy. Mieli także lutrzy i kalwini po wielu wsiach
  18   1|                 kalwini po wielu wsiach i miastach kościoły, tak z
  19   1|            dysydenci oparli mu się mocą i nie dozwolili burzenia krypta
  20   1|                wtenczas był w trybunale i do którego sprawy religii
  21   1|               będąc wielce świątobliwym i pragnącym wytępienia heretyków,
  22   1|                 inni, chcąc mieć miasta i wsie jak najludniejsze,
  23   1|              miastach także królewskich i ekonomiach pod panowaniem
  24   1|                 sobie w polskim chlebie i mając się z niego dobrze,
  25   1|                 Po śmierci Bońkowskiego i Szembeka nicht już więcej
  26   1|           strącił także substancją, jak i Bońkowski, dzieci swoje
  27   1|         wzmagała się w Polszcze luteria i kalwinizm. Przy dworze królewskim
  28   1|              ludzie, chcąc się utrzymać i dorobić chleba w obcym kraju,
  29   1|                się skromniej, trzeźwiej i z większą aplikacją niż
  30   1|               niż Polacy. Biskupi nawet i prałaci, porzuciwszy dawniejsze
  31   1|               się, jak mogli, do Polski i rozmnażali.~Szósta wiara
  32   1|        sprowadził z Półwyspu Krymskiego i tam ich osadził, nadawszy
  33   1|           książąt Radziwiłłów, w Litwie i na Rusi po wielu miejscach.
  34   1|              się znajduje na Rusi tylko i w małej liczbie; ma to być
  35   1|              się lokowali około Gdańska i w samy m Gdańsku.~Dziesiąta -
  36   1|                rozmaitych stanów, nawet i duchownych, którzy mają
  37   1|             farmazonami, nie przemówią, i kto trzeci niefarmazon będzie
  38   1|                by mógł proces formować, i nie wiedząc o co, wydał
  39   1|               dalej, przeciw komu wołać i o co. Farmazonowie zaś swoje
  40   1|         spowiedzi, po przyjęciu wiatyku i ostatniego pomazania, gdy
  41   1|                  które zaszły w religii i narodzie żydowskim, został
  42   1|            powiadał) tak był na rozumie i woli przeniknionym, że żadną
  43   1|                 prozelitów swoich żywił i potrzeby ich opatrywał.
  44   1|            panów na Rusi, w Krakowskiem i Sendomirskiem z przywiązania
  45   1|              nadawszy im darmo domostwa i grunta, od katolików lub
  46   1|            którzy się przy nim wieszali i jakby straż jego formowali,
  47   1|             szczodrobliwości nad innych i opatrzenia wygodniejszej
  48   1|               asystencją swoją, dzidami i szablami uzbrojoną, której
  49   1|                w krótkim czasie uczynił i który w przyszłym czasie
  50   1|                dalszej swojej protekcji i opatrzeniu siedliska wygodnego,
  51   1|             jego asystencji dać stancje i żywność z kasy swojej królewskiej.~
  52   1|               niedziel bawiąc nieczynni i jakoby oczekujący na dalsze
  53   1|        Królewskiej Mości rozporządzenie i ucząc się guidem doskonalej
  54   1|            ciapciuchów, bawiących długo i zamykających się z nim,
  55   1|                w koło, na kolana padali i czołem w ziemię przed nim
  56   1|                 gospodarz po kilka razy i kilkom innym katolikom dla
  57   1|             kazał Frenka wziąć w areszt i przeprowadzić do misjonarzów
  58   1|       wyegzaminowania ich, jak wierzyli i jakie zamysły mieli, nie
  59   1|        Chrystusa, którego wiarę przyjął i ze wszystkim trzyma, według
  60   1|             katolicką za prawdziwą jako i Frenek, z tym się tylko
  61   1|          Frenkowi oddawali przyklękania i czołobitne ukłony, że nad
  62   1|      Częstochowy, osadziwszy tam z żoną i córką o jego własnym koszcie,
  63   1|               grymasy, jadła potem sama i inne drobne potrzeby sama
  64   1|                gdy będę pisał o wiarach i obyczajach polskich pod
  65   1|          siedział w Częstochowie z żoną i córką (jako się wyżej rzekło)
  66   1|          człowieka między wyborem złego i dobrego. A że tylo jest
  67   1|              ile głów ludzkich, zdaniem i skłonnościami od siebie
  68   1|               bodziec do szanowania jej i stosowania obyczajów do
  69   1|                 nich hamulcem od złego. I ten to jest ich rozum: nie
  70   1|          Deistowie byli w Polszcze jako i wszędzie dawniejszych wieków;
  71   1|       szczególnie do spraw przeciw Bogu i wierze świętej katolickiej
  72   1|                 do niego byli zapozwani i przekonani.~Na końcu panowania
  73   1|               przepolerowania obyczajów i rozumu za granicę wysyłana,
  74   1|               do kraju zarażona deizmem i libertynizmem. Metrowie,
  75   1|               swoim dla małych talentów i złych obyczajów pożywienia
  76   1|            człowieka, a zaś bojaźń sądu i piekła po śmierci tylko
  77   1|                 uznawać Boga za Stwórcę i najwyższego pana wszech
  78   1|             możności bez swojej szkody, i we wszystkich sprawach swoich
  79   1|            sumariusz, czyli zbiór nauki i przykazania deistów, które
  80   1|                czczenia Boga zewnętrzny i wewnętrzny, sakramenta,
  81   1|           wewnętrzny, sakramenta, posty i inne umartwienia ciała,
  82   1|              umartwienia ciała, bractwa i różne nabożeństwa, zgoła
  83   1|         wszystkę naukę kościelną o Bogu i obyczajach udawali albo
  84   1|           której potrzebie rozum czysty i wysoki doskonale przekonanym
  85   1|                 Woltera, Russa, Spinozy i innych bezbożników, wdawszy
  86   1|             płaszczykiem prawowierności i nie śmiała przedrwiewać
  87   1|            między szlachtą majętniejszą i kupcami bogatszymi, którzy
  88   1|             zakonie, dla pożytku zakonu i nabycia dla siebie reputacji
  89   1|               nie mieścił więcej jak 20 i nie uczyli więcej jak łaciny
  90   1|                uczyli więcej jak łaciny i języka francuskiego. Księża
  91   1|               kilkadziesiąt konwiktorów i uczyli nie tylko łaciny,
  92   1|                 ale też różnych języków i sztuk kawalerskich, jako
  93   1|                 fechtowania, tańcowania i na koniu jeżdżenia. Łaciny
  94   1|             uczyli sami, do języków zaś i sztuk kawalerskich przyjęli
  95   1|        konwiktorom swoim dawali tak jak i w publicznych szkołach nauki
  96   1|            naśladowane umizgi do kobiet i przez prawdziwe zaloty zapustne
  97   1|               prawdziwe zaloty zapustne i tańce z kobietami. Co wszystko
  98   2|                podziałem jest pobożność i nauka o Bogu, ta zaś nauka
  99   2|                 ta zaś nauka jedna jest i nigdy nieodmienna w całym
 100   2|            nieodmienna w całym Kościele i po wszystkie wieki jedna
 101   2|              wszystkie wieki jedna była i będzie w prawdziwym Kościele
 102   2|               Augusta III jest co pisać i zda mi się, że ten opis
 103   2|                 Sakramentu, z kazaniami i procesjami wewnątrz kościoła,
 104   2|          ogłaszali duchowni przez kotły i trębaczów przed tym kościołem
 105   2|                  a nawet wielcy panowie i panie. W kościołach jezuickich
 106   2|                 pacierzach kapłańskich) i dawaniem przeżegnania ludowi
 107   2|                wstawać, bo inni panowie i panie, lubiące długo sypiać
 108   2|             panie, lubiące długo sypiać i nie chcące się pokazać,
 109   2|       uroczystych schodzili się panowie i pospólstwo na nabożeństwa
 110   2|       nabożeństwa parochialne co święto i co niedziela na mszą śpiewaną
 111   2|              niedziela na mszą śpiewaną i na kazanie, jako też na
 112   2|             tylko w dni święte, ale też i w dni powszednie z trudna
 113   2|           kapelanów, którzy dla państwa i służących mniej zatrudnionych
 114   2|           pospolicie z litaniów różnych i pieśni tudzież modlitew
 115   2|                 zaprzątnionej. Spowiedź i komunią wielkanocną wszyscy,
 116   2|              wielkanocną wszyscy, nawet i wielcy panowie odbywali.~
 117   2|                na większą dla filozofów i teologów i na mniejszą niższych
 118   2|                dla filozofów i teologów i na mniejszą niższych szkół.
 119   2|            życia jak najniewinniejszego i do bronienia honoru Matki
 120   2|            tylko z kongregacji, ale też i ze szkół.~Ekskluzja ze szkól
 121   2|             wszyscy przestawać, a nawet i mówić z ekskludowanym, tak
 122   2|                że były szkoły pijarskie i jezuickie; nocne grasowania
 123   2|             jezuickie; nocne grasowania i lusztyki po szynkowniach,
 124   2|             uczący mniejszych studentów i sami będąc studentami. Ci
 125   2|            mężczyźni dorośli pod wąsami i nie tak dla nauki, jak dla
 126   2|                raz kursie filozoficznym i teologicznym zaczynając
 127   2|          przyjęty do księgi sodaliskiej i w obecności kongregacji
 128   2|                kongregacji przystępował i miał pewne czasy do wysługi
 129   2|             miał pewne czasy do wysługi i nauczenia się Sodalitatis
 130   2|         klęczeli, jeżeli co przewinili; i była to wielka kara na sodalisa,
 131   2|                z ławki został rugowanym i w rząd między tyronów stojących,
 132   2|         Sodalitatis Marianae, ale nawet i ludzie doskonali przyjmowali
 133   2|          palestra lubelskiego trybunału i magistrat tamtejszego miasta
 134   2|               osoby same tylko miejskie i sami tylko mężczyźni tak
 135   2|               który opatrywali światłem i innymi należytościami tudzież
 136   2|                 siebie literatami, lubo i to prawda, że wielu z nich
 137   2|                  św. Rocha, św. Barbary i innych bardzo wiele pod
 138   2|          rozmaitych świętych.~Różańcowe i Szkaplerzne bractwa były
 139   2|              drugie. Różańcowe kwitnęło i wydawało się najwięcej po
 140   2|               się najwięcej po miastach i miasteczkach, a nawet i
 141   2|                 i miasteczkach, a nawet i po niektórych wsiach. Dominikanie,
 142   2|              równo z fundacją klasztoru i po chórze zakonnym trzyma
 143   2|                śpiewają różaniec bracia i siostry, ksiądz promotor
 144   2|         asystuje zaczynając go z ambony i przekładając ludowi z książki
 145   2|           książki tajemnice życia, męki i zmartwychwstania Chrystusowego,
 146   2|               śpiewa bractwo Ojcze nasz i dziesięć Zdrowaś Maria,
 147   2|                na ostatku Wierzę w Boga i litanią. Kończy się jaką
 148   2|          Dawidów, zmiłuj się nad nami", i na końcu litanią o imieniu
 149   2|                  to jest nauczycielach, i musi być w zakonie dobrze
 150   2|               tego miewa częste posiłki i podarunki od braci i sióstr,
 151   2|            posiłki i podarunki od braci i sióstr, kiedy jest pilny
 152   2|               ambonie, kiedy się bracia i siostry schodzą na różaniec;
 153   2|         różaniec śpiewany przez chłopów i dziewki, nie znające tej
 154   2|         kościelny sługa.~Panowie wielcy i panie zapisywani byli na
 155   2|             tych elekcjach protektorami i konsyliarzami, protektorkami
 156   2|            konsyliarzami, protektorkami i konsyliarkami różańcowymi,
 157   2|                 go nawet wielcy panowie i panie, szlachta i szlachcianki;
 158   2|               panowie i panie, szlachta i szlachcianki; bywali na
 159   2|           wojewodzina ruska Czartoryska i księżna podkanclerzyna litewska,
 160   2|                 ale mówiły na książkach i paciorkach.~Paciorki różańcowe
 161   2|                mosiężny, jak kto chciał i mógł swoje paciorki przyozdobić.
 162   2|                powinny być benedykowane i o obraz Najświętszej Panny
 163   2|           mianowicie od osób podeszłych i od towarzystwa chorągwi
 164   2|      królewskiej, stojącej w Krzepicach i w Wieruszowie, których nabożeństwo
 165   2|                roku; w święto różańcowe i w święto Nawiedzenia Najświętszej
 166   2|                 odbytej procesji bracia i siostry z składki wspólnej
 167   2|             przed nią z laskami długimi i grubymi, farbą i pozłotą
 168   2|                długimi i grubymi, farbą i pozłotą ozdobionymi, i chorążowie
 169   2|            farbą i pozłotą ozdobionymi, i chorążowie z chorążonkami,
 170   2|       chorążowie z chorążonkami, którzy i które niosły chorągwie brackie
 171   2|         przeorowi z księdzem promotorem i braciom starszym a siostrom
 172   2|           serwitorami niż uczestnikami. I takie uczty nie bywały,
 173   2|           cechów, pospolicie szewskiego i rzeźnickiego, którzy w takowych
 174   2|             były: pościć środy na maśle i nosić szkaplerz na gołym
 175   2|                 na sobie imiona: Maryja i Jezus. Te dwa kawałki sukna,
 176   2|                 nich wstążek jedwabnych i nosząc je na koszuli, sznurówką-nad
 177   2|                 sznurówką-nad piersiami i z tyłu nad łopatkami wykrojoną-nie
 178   2|                 ramienia się nie zmykał i w robocie im nie przeszkadzał;
 179   2|               siedym razy Zdrowaś Maria i raz Wierzę w Boga. Innych
 180   2|          śpiewaniu kościelnym, wotywach i pewnych pacierzy odmawianiu
 181   2|                  Dwa ma końce chwalebne i użyteczne ten kapitał: pierwszy -
 182   2|                 zaś ta Góra nie zmalała i nie obróciła się w monadę,
 183   2|             oblokowany jest na prowizji i tylko sama prowizja po tych
 184   2|                 błocie topiły, co także i rodzicy dobrego małżeństwa
 185   2|                 tudzież do innych panów i pań; począł zbierać takowe
 186   2|            funduszu, ale też przybywało i dzieci, których niemal co
 187   2|               wymurował na nim obszerny i porządny szpital, do którego
 188   2|              dzieci podrzucone, ale też i chorych po ulicach leżących;
 189   2|         tygodniową od wszystkich kupców i znaczniejszych obywatelów
 190   2|                 żebraków po ulicach się i domach włóczących, zwerbował
 191   2|           żebraków obojej płci, kaleków i zdrowych, osadzając ich
 192   2|             włóczęgów, z której zdrowsi i młodsi - których żołnierze
 193   2|               im nad głowami przestali; i mieli sobie za równą subiekcją
 194   2|         szpitalnej co miesiąc, jako też i dziadowskie wrzeszczenie.~
 195   2|              zaś do podrzuconych dzieci i chorych, wątek nie ustał.
 196   2|               ofiarowali znaczne sumy - i rozmaite prywatne jałmużny
 197   2|               poczytane są za podczciwe i mogą być przyjęte do wszelkich
 198   2|              koło należy dziecko włożyć i zadzwonić; na głos dzwonka
 199   2|           wychodziła siostra miłosierna i dziecię brata; lecz gdy
 200   2|                egzaminują, co za jedna; i jeżeli jest mająca męża
 201   2|                 jeżeli jest mająca męża i sposób do życia, dawszy
 202   2|                ma swoją mamkę, a czasem i piastunkę, pod dozorem jednej
 203   2|         opatrywać dzieci przy piersiach i w pieluszkach będące; dopiero
 204   2|              swój dozór, ucząc pacierza i innych powinności religii;
 205   2|              szpitalowi. Zdarza się też i to, acz nieczęsto, że osoby
 206   2|              nieznajome przychodzą albo i z daleka przyjeżdżają do
 207   2|           sowicie za swoje oczyszczenie i na konserwacją względną
 208   2|           męskich, tylko kobiece szycie i haftowanie na stębenku i
 209   2|                i haftowanie na stębenku i krosienkach. Tak chłopców,
 210   2|                wyrastają na rzeźwiejsze i roztropniejsze, rozbierają
 211   2|       rozbierają za zaręczeniem panowie i panie w służby albo rzemieślnicy
 212   2|             które zaś są tępego dowcipu i niezgrabne, rozdają na wsie
 213   2|                innych szpitalów lub też i szlacheckie.~Nie opisuję
 214   2|      dawniejszych szpitalów, klasztorów i funduszów miłosiernych tak
 215   2|               Kupiła dla nich Marienwil i kilka wiosek za Wisłą; w
 216   2|               po sto czerwonych złotych i wszelkie wygody, jadają
 217   2|          obowiązków więcej nad pierwsze i jest ich tylko sześć. Wszystkie
 218   2|        wyjeżdżać, do czego mają karety, i te tylko służą wyższemu
 219   2|              powinny. Na żadnych balach i widowiskach publicznych
 220   2|                między osobą przyjmującą i oddającą wizytę takowe pozwolenie.
 221   2|         wyższego chóru, jest dożywotnia i ta tylko jedna zaraz po
 222   2|                czystości nie czynią, bo i owszem tej fundacji miała
 223   2|               damy z znacznymi posagami i urodą niepoślednią, chcące
 224   2|            kącie domowym. Są też drugie i niezgrabne, i w lata podeszłe,
 225   2|                też drugie i niezgrabne, i w lata podeszłe, którym
 226   2|            pozyskania męża zostawujący; i takie są to niby zarody
 227   2|              dolnym chórze. Krój sukien i strój głowy jest taki jak
 228   2|            kornet welum białe kitajkowe i na plecy płaszcz długi błękitny,
 229   2|             biały lub czarny. Kapelanów i kaznodziejów zażywają z
 230   2|                inną czeladzią służącą - i nazywa się komisarzem. Aspirantki
 231   2|            Polszcze, gdzie częste ognie i rewolucje wojenne niszczą
 232   2|                szpital, Montem Pietatis i fundusz dla panien kanoniczek,
 233   2|                jest, iż zmarłym braciom i siostrom zasłużonym asystowali
 234   2|       asystowali do pogrzebu z świecami i chorągwiami darmo, tym zaś,
 235   2|                asystowali za rekwizycją i zapłatą.~Opisawszy pobożność
 236   2|        pryncypalniejszych jej częściach i widoczniejszych, obracam
 237   3|                    O postach prywatnych i dobrowolnych~ ~Najpryncypalniejszy
 238   3|                od Bractwa Szkaplerznego i od Bractwa Opieki św. Józefa.
 239   3|        obserwowano, niższej zaś fortuny i kondy ludzie niemal wszyscy
 240   3|                sobota, od wielu dewotów i dewotek na samych tylko
 241   3|         używaniu byty nowenny, septenny i quindenny. Były to posty
 242   3|              każdy taki wtorek spowiedź i komunią, co się nazywało
 243   3|               przed obraz św. Antoniego i śpiewali hymn: "Si quaeris
 244   3|           quaeris miracula", z wierszem i modlitwą do tegoż hymnu
 245   3|        sposobność spowiedzi w ten dzień i komunii. Quindenna - pięć
 246   3|                quindennę z spowiedziami i komuniami odprawiały najwięcej
 247   3|           piątku przypadającego w marcu i ciągnął się przez pięć piątków
 248   3|     Najświętszego Sakramentu, z kazania i procesji po kościele złożone,
 249   3|            Jezusa byli wpisani, ale też i ci, którzy się w nim nie
 250   3|                         O tercjarstwach i dewocjach~Między gatunkami
 251   3|           niemałym używaniu tercjarstwo i dewocja. Tercjarstwo było
 252   3|          polubionemu, promowowania czci i zachęcania innych ku świętemu
 253   3|               które ten zakon pracował, i po śmierci wolno było tercjarzowi
 254   3|              nie stało na modne stroje, i panny podstarzałe okrywały
 255   3|           którego tercjarstwa należały; i nazywało się takowe strojenie: "
 256   3|              nosiły, acz bardzo rzadko, i majętne panie, jak pamiętam
 257   3|             podstoliną łucką na Wołyniu i kilka innych. A te chodziły
 258   3|           czysto z nabożeństwa.~Dewotki i dewotowie byli toż samo
 259   3|             tercjarze, z tą różnicą, że i suknią szarą nosili, i mięszkali
 260   3|               że i suknią szarą nosili, i mięszkali przy jakich klasztorach
 261   3|            domowych interesów, a czasem i od substancji, dzieciom
 262   3|               Wojsławski, tercjarz oraz i fundator tamże reformatów.~
 263   3|                 dewotek sto razy więcej i wyjąwszy niektóre prawdziwie
 264   3|                 plotuchy, oszczerczynie i pijaczki, jak zwyczajnie
 265   3|                               O pasjach i kapnikach~Pasja pospolicie
 266   3|                 kościołach katedralnych i niektórych kolegiackich -
 267   3|                  kładzie do monstrancji i prześpiewawszy O salutaris
 268   3|           Święty Boże, potem Salvum fac i dawszy benedykcją ludowi,
 269   3|            ludowi, śpiewa Fiant, Domine i powtórzywszy benedykcją,
 270   3|            skład pasji, nabożeństwa, co i w katedrach dopiero opisany,
 271   3|           krzyżu, po pieśni Święty Boże i dalej wszystko tak jak w
 272   3|              płótna, najwięcej prostego i grubego, szaro farbowane.
 273   3|              wszędzie się wciska, nawet i tam, gdzie się tylko powinien
 274   3|           powinien wydawać duch pokorny i serce skruszone, przeto
 275   3|             serce skruszone, przeto też i te wory pokutne, kapami
 276   3|                 bywały z grubego płótna i szare, bywały drugie z płócien
 277   3|             czerwone, zielone, błękitne i granatowe. Kaptury do tych
 278   3|                 zasłaniający całą głowę i twarz, z oczami wyciętymi
 279   3|                odchylić z twarzy w górę i założyć na głowę, kiedy
 280   3|                po ramionach aż do pasa, i zakrywała plecy gołe w czasach,
 281   3|                 ci oznaczali marszałków i mieli urząd szykowania kapników
 282   3|              kładli się wszyscy krzyżem i poleżawszy tak do pewnych
 283   3|        zakrzywione w dyscypliny niciane i rzemienne zakładali, ażeby
 284   3|        przykładanym, aż do żywego mięsa i szkurlatów wiszących sobie
 285   3|              brocząc krwią suknie, kapę i pawiment kościelny. Biczowanie
 286   3|          marszałek zbliżył się do niego i ściągnąwszy z ramienia kaptur
 287   3|              nad drugich nie przesadzał i z wszystkimi się stosował.~
 288   3|                  potem się znowu kładli i leżeli krzyżem pewną chwilę,
 289   3|                trzy razy przed kazaniem i procesją, dwa razy po procesji,
 290   3|              czele kapników na poduszce i kobiercu. Żaden kapnik nie
 291   3|                 dla zachowania od tłoku i uniknienia zamięszania.
 292   3|                nie chcąc cudzego waporu i krwi w kapie zostawionego
 293   3|                 łączyły się z kapnikami i wraz z nimi publiczną czyniły
 294   3|                 miłosierne, tak się też i nad swoim ciałem pastwić
 295   3|           biczując, a ciałem delikatnym i koszulą cienką wizerunek
 296   3|                            O procesjach i grobach wielkopiątkowych~
 297   3|        kościołach, idąc procesją parami i niosąc krzyż przed sobą.
 298   3|                cierniową, łańcuch długi i gruby przez ramię pod pachę
 299   3|            żołnierz, targając łańcuchem i bijąc nim o krzyż, czynił
 300   3|              uderzając płazem po krzyżu i po plecach lekkimi razami
 301   3|             odpocząwszy nieco powstawał i dalszą drogę, czyli procesją,
 302   3|              piwa wydusić. Trafiało się i to, acz rzadko, że dźwigacz
 303   3|              posilił, zostawiwszy krzyż i łańcuch pod kościołem, pobiegł
 304   3|               razem do jednego kościoła i były tak uparte, że jedna
 305   3|               potocznego: kijów, pięści i kamieni, używano. Nie trafiło
 306   3|     obchodzących, z łatwością rozerwana i poskromiona bywała.~Groby
 307   3|                 rangi szlachta, panowie i panie, w kompaniach zebranych
 308   3|        Konwiktorowie pijarscy, jezuiccy i teatyńscy obchodzili z osobna
 309   3|                zgromadzenie pod dozorem i asystencją swoich profesorów.~
 310   3|                 siedziały panienki albo i damy wyższej rangi z tacami
 311   3|         brzękiem tacy o ławkę trącanej, i czym kto znaczniejszy lub
 312   3|                stole obrusem, kobiercem i świecami przyozdobionym
 313   3|            dwanaście groszy miedzianych i szelągów dwa. Przed każdym
 314   3|             kobierzec. Oprócz kwestarek i kwestarzów miejscowych każdego
 315   3|          każdego kościoła, stawali obcy i obce od różnych bractw lub
 316   3|              lub szpitalów po kruchtach i po różnych miejscach kościoła,
 317   3|           godziny pierwszej po południu i trwało do północka, a to
 318   3|              znajduje wielość kościołów i ludu. Za dnia obchodzili
 319   3|                obchodzili groby panowie i panie, w nocy służebna czeladź,
 320   3|            pasja z biczowaniem kapników i kazaniem bez procesji, gdyż
 321   3|             lubo byt pan wielce pobożny i więcej jeszcze pobożną od
 322   3|                z mężem królem, z synami i córkami bywała na nabożeństwie
 323   3|               sakramentek, u karmelitek i u wizytek.~Gdy zaś umarła
 324   3|         śpiewali jego nadworni śpiewacy i śpiewaczki z pomocą rozmaitych
 325   3|                 tylko dystyngwowańszych i tych póty tylko, póki się
 326   3|             chyba dobrej intencji króla i z jednej osoby jego mogło
 327   3|           tajemnicę Grobu Chrystusowego i raz uklęknąwszy na pulpicie
 328   3|                modlił się nie poruszony i wlepiony w Sanctissimum
 329   3|        delektowali melodią instrumentów i wdzięcznością wokalistów,
 330   3|               kolbami do góry obrócone, i żaden bęben żołnierski lub
 331   3|                 połyka paszczęką swoją, i tym podobnie. Z Nowego Testamentu:
 332   3|      żołnierzami, którzy go krzyżowali, i z tłumem Żydostwa, którzy
 333   3|                 której grób był wycięty i w którym ciało Chrystusowe
 334   3|            iskrzącymi się napuszczonymi i światłem z tyłu oświeconymi,
 335   3|             oczów z chustkami podnosiły i jakoby zemdlone na dół opuszczały.
 336   3|             która była treścią historii i argumentem, wyrznięta była
 337   3|                 rzęsistym lamp ukrytych i świec oświeconymi, a po
 338   3|                oświeconymi, a po bokach i z frontu kobiercami i szpalerami
 339   3|            bokach i z frontu kobiercami i szpalerami obsłaniali, przesadzając
 340   3|                 groby bywały u jezuitów i w Warszawie u misjonarzów.
 341   3|                tak na ołtarzu, jako też i gradusach jego nastawiali.~
 342   3|           bukietami do boku przypiętymi i z palmami, chustką jedwabną
 343   3|                 Chrystusów do Jeruzalem i przyszła męka Jego. Po takiej
 344   3|          wielkanocnych, o nuży szkolnej i inne tym podobne.~Gdy dzieci
 345   3|        doroślejsi chłopakowie, a czasem i słuszni chłopi, ubrani po
 346   3|             grackich zrobione flintpasy i ładownice i szablę przy
 347   3|          zrobione flintpasy i ładownice i szablę przy boku drewnianą;
 348   3|                  którzy nie mieli wąsów i brodów, robili sobie z sadzy
 349   3|                nosa, drugą wzdłuż brody i dwie pod nosem w górę zakrzywione
 350   3|                 domach, po szynkowniach i nawet po pałacach, gdzie
 351   3|               wszędzie głosem natężonym i bijąc co trzecie słowo obuchem
 352   3|            osobliwości z torby wyjmując i pokazując zęby końskie,
 353   3|              boty zdarte, ogony bydlęce i inne tym podobne rupiecie
 354   3|               tylko się po szynkowniach i przekupkach lat kilka po
 355   3|          wyjętym bywała taka, jaka jest i dzisiaj, trzy razy obchodząca
 356   3|          godzinie dziewiątej. Po wsiach i miasteczkach małych, do
 357   3|               Niemal wszędzie po wsiach i małych miasteczkach podczas
 358   3|           mających, lontem jak harmatki i moździerze zapalanych, albo
 359   3|             wydali ognia, co się czasem i żołnierzom trafiało, przeto
 360   3|            August był wzrostu wielkiego i otyły, a ku końcu panowania
 361   3|               chustki ludowi wyciągali. I choć kto poczuł takowe madrowanie
 362   3|          kieszeni, będąc niesiony ciżbą i ściśniony jak w prasie,
 363   3|               kiedy krzykiem gwałtownym i wcześnym swojej kalety zachwyceniem
 364   3|             zakonne, tudzież magistraty i cechy asystować procesji
 365   3|               krzyżem bullami rzymskimi i dekretami z różnymi biskupy -
 366   3|              tej procesji z chorągwiami i świecami. Warszawska konfraternia
 367   3|                 się: niemieccy szarfami i szpontonami oficjerskimi
 368   3|             polscy buławami hetmańskimi i kołpakami sobolimi. Każdy
 369   3|                 różne sztuki, do której i ta należała, że czasem przez
 370   3|                 miotanie w różne strony i w cyrkuł wykręcanie zawadził
 371   3|                za panowania Augusta III i procesjami za panowania
 372   3|          lękliwe względnego, zarzucono; i kupcy tylko ci, którzy są
 373   3|                  którą zawsze prowadził i prowadzi biskup lub prymas,
 374   3|         chodzenia królowi, celebransowi i panom orderowym, tak baldekin
 375   3|              motłochu w środek, a nawet i z okazalszych nie każdego.
 376   3|               baldekinu cum Sanctissimo i około króla z senatorami
 377   3|                około króla z senatorami i dystyngwowanymi damami postępuje
 378   3|                za Augusta III; tak jest i za dzisiejszego Stanisława
 379   3|                oprócz strzelania, które i po innych miastach i wsiach
 380   3|              które i po innych miastach i wsiach było do tej procesji,
 381   3|                do tej procesji, tak jak i na rezurekcją, używane.~
 382   3|         zrobione, kładą dla bydła słomę i sypią sieczkę. Ten, co pierwszy
 383   3|                pisał, rozumiał, że żłób i jasła są imiona jednę rzecz
 384   3|           praesepe, przeto lalkom swoim i fraszkom dziecinnym, którymi
 385   3|            tylko najwięcej matki, mamki i piastunki z dziećmi, studenci
 386   3|                  studenci z dyrektorami i młodzież doroślejsza obojej
 387   3|             zajmujące cały ołtarz niżej i wyżej po bokach, tylko jednę
 388   3|                wielkości na szerz, dłuż i na wyż łokciowej; pod tą
 389   3|               jakich płatków bławatnych i płóciennych zrobione uwiniona;
 390   3|              żłobku z jednej strony wół i osieł z takiejż materii
 391   3|             osieł z takiejż materii jak i osóbka Pana Jezusa ulane
 392   3|                 lub utworzone, klęczące i puchaniem swoim Dziecinę
 393   3|                  z drugiej strony Maria i Józef stojący przy kolebce
 394   3|               afekt natężonego kochania i podziwienia wyrażający.~
 395   3|                 górze szopki pod dachem i nad dachem aniołkowie unoszący
 396   3|               obu stronach pastuszkowie i wieśniacy; jedni pasący
 397   3|               jedni pasący trzody owiec i bydła, inni śpiący, inni
 398   3|              osóbki rozmaity stan ludzi i ich zabawy wyrażające: panów
 399   3|             karetach jadących, szlachtę i mieszczan pieszo idących,
 400   3|         sprzedania na ręku trzymających i tym podobne akcje ludzkie.~
 401   3|            ofiarujących Mu złoto, myrrę i kadzidło, a za nimi orszaki
 402   3|                nimi orszaki ich dworzan i asystencji rozmaitego gatunku:
 403   3|              rozmaitego gatunku: jezdne i piesze, murzyńskie i białych
 404   3|             jezdne i piesze, murzyńskie i białych ludzi, namioty porozbijane,
 405   3|                  rajtarskie, węgierskie i inne rozmaite.~Na takie
 406   3|             innych wszystkich wielością i kształtnością kapucyni;
 407   3|            przeto reformaci, bernardyni i franciszkanie dla większego
 408   3|             niespodzianie z żołnierzami i instygatorem, biorącym pod
 409   3|            żołnierza przedającego futro i mieszczanina kupującego.~
 410   3|            szynkarka tańcująca z gachem i potem od diabła razem oboje
 411   3|                 potem się bijące z sobą i w bitwie znikające. To znowu
 412   3|          żołnierze, tracze drzewo trący i inne tym podobne akcje ludzkie
 413   3|                 tak się ludowi prostemu i młodzieży podobały, że kościoły
 414   3|                podnoszącym się na ławki i na ołtarze włażącym; a gdy
 415   3|              gdy ta zgraja, tłocząc się i przymykając jedna przed
 416   3|              sługa kościelny z batogiem i kropiąc nim żywo bliżej
 417   3|        wywracali, drudzy rzeźwo z ławek i z ołtarzów zskakując jedni
 418   3|            tłukąc sobie łby, boki, ręce i nogi albo guzy i sińce bolesne
 419   3|             boki, ręce i nogi albo guzy i sińce bolesne o twarde uderzenie
 420   3|                  to jest między obiadem i nieszporami, ale śmiech,
 421   3|        nieszporami, ale śmiech, rozruch i tumult nigdy w kościele
 422   3|                 Brygitty, św. Mechtyldy i innych tym podobnych świętych,
 423   3|             święte, tak trzeba rozumieć i o kołysce, czyli kołysaniu
 424   3|             tych rewelacyj; albo jeżeli i w tych nie ma nic o nim,
 425   3|             mała niewielom wiadoma była i niemal tylko dewotom i dewotkom
 426   3|             była i niemal tylko dewotom i dewotkom bernardyńskim znajoma.
 427   3|              ale jak najsuciej w kwiaty i materią bogatą ubrana, stała
 428   3|               mówił modlitwę z wierszem i odpowiedzią, śpiewanym tonem;
 429   3|           ludowi zgromadzonemu aspersją i na tym kończyła się ceremonia,
 430   3|           trwała dłużej nad pół godziny i nie bywała, tylko raz jeden
 431   3|              Narodzenia. NB. O kolędzie i Ewangeliach .~Rozumiem,
 432   3|             wiele do jej świętych ustaw i obrządków przymięszała zabobonów,
 433   3|         przymięszała zabobonów, głupstw i nieprzyzwoitości, które
 434   4|                świat ludziom jeden jest i będzie od początku aż do
 435   4|          bestiami pospolity. Ale usługa i obrządzanie dziatek narodzonych
 436   4|                 w kąpiel ciepłą, z wody i różnych ziółek przygotowaną,
 437   4|           dziecię obwijały w pieluszki, i tę kąpiel do kilku dni,
 438   4|            coraz mniej razy powtarzały; i to kąpanie dziecięcia było
 439   4|            kołysano go, a w dzień to mu i kołysząc go śpiewano, aby
 440   4|             ziemi na biegunach, na Rusi i w Litwie wiszących na sznurach.
 441   4|                jak te, co na biegunach, i rozbujane dobrze, długo
 442   4|              Gdy zaś wypierały im pachy i łona, zasypowano te miejsca
 443   4|            papką z chleba, cukru, masła i piwa zrobioną albo z mąki,
 444   4|                dalej zaś wyższego stanu i majętniejszych rodziców -
 445   4|              rączką na czele, piersiach i ramionach; a gdy poczęło
 446   4|                 na pamięć.~Ubogie matki i proste chłopianki dzieciom
 447   4|       przeżuwając wprzód w swojej gębie i studząc dmuchaniem. Niektóre
 448   4|              przykład gorzałkę, takiego i dziecięciu kosztować podawały
 449   4|             takich dzieci główni pijacy i pijaczki.~Gdy dziecię poczynało
 450   4|              nie zachodziła, przepasaną i pod brodą wstążką lub tasiemką,
 451   4|             dziecięcych piersi od zimna i ostrego powietrza zasłonkami,
 452   4|                 całe dziecię w sukienki i futra tudzież w trzewiczki
 453   4|              futra tudzież w trzewiczki i pończoszki, a chłopców w
 454   4|                ubiorów dzieci chłopskie i ubogich rodziców nie znając,
 455   4|                 dziećmi w karmieniu ich i odziewaniu do czterech albo
 456   4|             tylko co do dzieci pańskich i rodziców majętnych, chłopskich
 457   4|          rodziców majętnych, chłopskich i ubogich zaniechawszy, gdyż
 458   4|            rodziców. Odzież - koszulsko i jaki łachman, a po wielu
 459   4|                 dorastających, chłopców i dziewczyn, nagich jak pasternaki,
 460   4|        ślizgających się.~Pańskie dzieci i majętnych rodziców miejskiej
 461   4|             goła albo też w jaki kornet i bukiety ubrana. W zimie
 462   4|               strojono w żupan bławatny i kontusz sukienny, który
 463   4|                 pończochy białe niciane i trzewiki z czarnej skóry
 464   4|         rękawami długimi przestronnymi; i te szubki były jednakowego
 465   4|            polsku, dzierzgania pończoch i szycia rozmaitego. Majętniejszych
 466   4|              uczono języka niemieckiego i francuskiego, który już
 467   4|                tym przez metrów pisania i tańcowania.~Chłopców w szkole
 468   4|            uczono czytać na elementarzu i pierwszych początków łaciny
 469   4|            według cierpiętliwości ciała i według surowości lub łagodności
 470   4|           przynajmniej przez spodnie, a i tak, silno przyłożony, dosyć
 471   4|           sinymi dęgami się karbującej; i którzy mieli tak twarde
 472   4|             kary w szkole parochialnej, i ten mało gdzie używany.
 473   4|                 uderzył go raz cholewą, i to była kara wstydząca,
 474   4|         znajdowało. Wszyscy mieszczanie i szlachta, i panowie najwięksi
 475   4|                 mieszczanie i szlachta, i panowie najwięksi oddawali
 476   4|                swoje do szkół; edukacja i karność dla wszystkich była
 477   4|                  bez względu na panicza i chudego pachołka, na szlachcica
 478   4|                 pachołka, na szlachcica i mieszczanka albo chłopka.
 479   4|             uczyć nie chcieli; a jeżeli i taka degradacja nie pomagała
 480   4|            słomianej, już się tak pocił i mozolił z książką wszystkimi
 481   4|              oprowadzenia nie przyszedł i wkrótce się z ławicy oślej
 482   4|               jezuitów zwała się infima i dzieliła się na dwie: na
 483   4|                 dwie: na infimę minorem i na infimę maiorem, lubo
 484   4|              adiectivum cum substantivo i casus nominum cum temporibus
 485   4|              większej - co trudniejsze; i druga różnica, że drobniejsze
 486   4|          poetyka, retoryka, philosophia i teologia, do której z trudna
 487   4|           Gramatyka uczyła składać małe i krótkie sensa prostymi wyrażeniami.
 488   4|             okrasić rozmaitymi figurami i słów wykrętami. Poetyka
 489   4|             pisania wierszów łacińskich i polskich, przez które się
 490   4|                 retoryki, sztuki dobrze i długo w jakiej materii mówienia,
 491   4|                za najpierwszy cel miała i do niego wszystkie swoje
 492   4|            czyli przyrodzenia, przyczyn i skutków, wniosków i wypadków,
 493   4|            przyczyn i skutków, wniosków i wypadków, prawd niezawodnych;
 494   4|        filozoficznych scjencjach krótko i dokładnie tłomaczyć możno.
 495   4|              dialektykę, fizykę, logikę i metafizykę; dla niektórych
 496   4|                 krakowskiej, zamojskiej i wileńskiej, prócz nauk dopiero
 497   4|               jurisprudencji, medycyny, i zwały się te akademie universitates.
 498   4|           więcej jak dwóch: Arystoteles i św. Tomasz, ponieważ na
 499   4|              inaczej nie będzie trzymał i uczył, tylko "iuxta mentem
 500   4|                 jezuici, nie omięszkali i swoich rozumów, co ich tylko