Part

 501   4|           zapraszali pijarów na dysputy i najwięcej z tej materii
 502   4|               sprawuje temperament oczu i światła, czego jest wielkim
 503   4|         granatowe; że ból, świerzbienie i inne czucia nie mają swego
 504   4|                 nie grają bez organisty i organista bez organów; a
 505   4|            ciele, tylko w duszy, to też i głos nie jest.~Zgoła pod
 506   4|           bojaźnią, rozszerzyła się zaś i ośmieliła zupełnie na końcu
 507   4|             Takie było compendium szkół i nauk publicznych za panowania
 508   4|            godziny języków niemieckiego i francuskiego tudzież arytmetyki,
 509   4|               tych przydatków uczyć się i nie uczyć, uczyć się serio
 510   4|             przypatrywać, być na lekcji i nie być, nie karano za to
 511   4|               od uczenia szkół oddalony i do innej funkcji niższego
 512   4|             uczyli, nazywano magistrami i ci byli klerycy zazwyczaj
 513   4|                 lekcji w szkole dawanej i na profesorze, czyli nauczycielu
 514   4|                  tłomaczyli, powtarzali i do zrozumienia jej oraz
 515   4|         dopomagali; z stancji do szkoły i z szkoły do stancji studentów
 516   4|             dyrektorowie byli najmowani i płatni od ojców studentów. (
 517   4|            szlacheccy, u synów pańskich i majętniejszej szlachty.
 518   4|                z nimi do szkół chodzili i częstokroć panów swoich
 519   4|             chłopiec służył, a przy tym i panu dyrektorowi łóżko posłać,
 520   4|            posłać, izbę zamieść, suknie i boty wychędożyć, do stołu
 521   4|          książki za panięciem do szkoły i ze szkoły nosić i pójść
 522   4|                szkoły i ze szkoły nosić i pójść po sprawunku, gdzie
 523   4|        edukowało się szlacheckich synów i wychodziło na wielkich ludzi.~
 524   4|                  druga, że dyrektorowie i chłopcy służący stracili
 525   4|         ustawicznie mięszkając, jadając i przestawiając z konwiktorami,
 526   4|             stronach komórki, dwa łóżka i dwa stoliki obejmujące,
 527   4|                  inną wcale dyspozycją; i do panięcych usług zażywali
 528   4|                  nie po jednym chłopcu, i dyrektorów; każdy dom z
 529   4|              sporzy, po lat dwadzieścia i więcej mający, którzy powinność
 530   4|         powinność mieli w piecach palić i drwa rąbać i jeżeli który
 531   4|              piecach palić i drwa rąbać i jeżeli który student zasłużył,
 532   4|               względem innych studentów i profesora zachowana była,
 533   4|          kalefaktor, na którego zapłatę i na drwa składali się studenci
 534   4|           opatrowali z kolegium jezuici i pijarowie, dając mu przy
 535   4|         refektarzowych. Narąbawszy drew i napaliwszy w piecu, resztę
 536   4|            nauczywszy się czytać, pisać i cokolwiek liznąwszy łaciny,
 537   4|               jakiemu panięciu albo też i kilkom jednych rodziców
 538   4|                od jednego, a czasem też i obiady za koleją. Kondycje
 539   4|               ubodzy, byle się skromnie i bez noty sprawowali, mieli
 540   4|        asystować na weselach za drużbów i oratorów do oddawania wieńca
 541   4|       pospólstwem, z domów szlacheckich i miejskich dystyngwowanych
 542   4|                drużba bierał taler bity i chustkę od panny młodej,
 543   4|              rzeźnickiego, piekarskiego i szewckiego, jako najludniejszych,
 544   4|                 do terminowania uczniów i wyzwalanie tychże na czeladników
 545   4|                te dzieje cechowe mądrze i pięknym charakterem napisać
 546   4|            wypisany był dużymi literami i brzegi jego wieńcem z malarskiego
 547   4|               wodę święconą z kropidłem i dzbankiem nosił. Za co słuchacze
 548   4|             umówionej kwoty na kwartety i najwięcej dyrektorom z szkół
 549   4|             pobożny przyjmować do domów i pałaców swoich słowo Boże
 550   4|               pałaców swoich słowo Boże i nie groszami, ale szóstakami
 551   4|                groszami, ale szóstakami i tynfami odbywali ewangelistę.
 552   4|          zwyczaj wyszedł z mody u panów i majętniejszych mieszczan
 553   4|                majętniejszych mieszczan i nie miał przystępu jak tylko
 554   4|               ludu pospolitego, tak jak i kolęda, która jeszcze prędzej
 555   4|              inny do książęcia interes, i tym sposobem wpuszczony
 556   4|           natychmiast kazał go wypchnąć i wyrzuciwszy mu za drzwi
 557   4|                wdzierających się łajać. I tak duchowni, od panów wzgardzeni,
 558   4|              się zaczyna od Nowego Roku i trwa do wielkiego postu.
 559   4|                 czasy jeżdżą po dworach i wsiach albo po miastach
 560   4|   błogosławieństw wszelkich niebieskich i ziemskich i po skończonej
 561   4|                 niebieskich i ziemskich i po skończonej perorze egzaminują
 562   4|               egzaminują czeladź domową i służących z katechizmu.
 563   4|                 bakałarzem, gdzie jest, i kilku chłopców śpiewają
 564   4|         chłopców śpiewają na wchodzeniu i wychodzeniu jaką pieśń o
 565   4|                wsiach chłopi w Wielkiej i Małej Polszcze dają księdzu
 566   4|            serki, grzyby suche, orzechy i owoce kokosze, a oprócz
 567   4|               jakie kogo stać; toż samo i po dworach szlacheckich,
 568   4|                 na przykład, jak meszne i dziesięcina. Muszą to kolędne
 569   4|           chociaż kolędy nie przyjmują. I gdy Prusy dostały się podziałem
 570   4|                daniny zatrzymane oddane i odtąd punktualnie corocznie
 571   4|        obciążonej.~Kiełbasa: Rzecz nowa i tylko w samych Prusiech
 572   4|              kolędne, mierzą na łokcie, i tak kościół jeden ma kiełbasy
 573   4|               chcącego dla swojej sławy i zasługi wlać umiejętność
 574   4|       przeciwnika; co bardziej gniewało i wstydziło, niż bolało, zatem
 575   4|             nazywała się : Pars Romana, i ta była starsza. Druga strona
 576   4|                 zwała się: Pars Graeca, i ta była młodsza. Żadna strona
 577   4|               profesora, tedy w takowym i tym podobnym razie profesor
 578   4|          stronie zwyciężonej ustępując; i to był cały zysk wygranej.~
 579   4|             Romana. Profesorowie te sta i tysiące, którymi tak suto
 580   4|                  Co na jedno wychodziło i nic nie czyniło, a przecie
 581   4|                 rzymski w nagłych tylko i zdesperowanych potrzebach
 582   4|                 bywał kreowany, tak też i ten szkolny. Kiedy cała
 583   4|                tę kwestią odpowiedzieć, i w samej rzeczy odpowiedział
 584   4|              independencja od audytorów i cenzora; trzeci: że zarobione
 585   4|            podarował niezliczone krocie i miliony swoje, ta zazwyczaj
 586   4|          jabłkami, cukierkami, nożykami i tym podobnymi wielkiego
 587   4|         exercitium szkolnego, skryptury i tym podobnych nie mógł być
 588   4|                 między drugich, a nawet i rekuperować miejsce dyktatorskie,
 589   4|                wszystkie najtrudniejsze i niemal enigmatyczne kwestie,
 590   4|              dzień, kiedy strony grecka i rzymska miały się między
 591   4|                sobą z laudesów rachować i miejsca sobie odbierać.
 592   4|                 swoją szkolą paradowali i taryfę studentów, każdy
 593   4|           relacji audytora, który umiał i jak umiał albo wcale nie
 594   4|             innych sukienki przyodziane i urodziwsze, mogły piękniejsze
 595   4|           drugimi trzeba się było uczyć i w postępkach najmniej mieć
 596   4|                 jednym, mógł jednak być i bywał imperatorem syn takich
 597   4|        świadczyli.~Audytor: Audytorowie i audytor audytorów nie mieli
 598   4|              dowcipom, ale bystrzejszym i nauki pilnym. Obowiązani
 599   4|              wysłuchać pensów studentów i podać do zapisu imperatorowi.
 600   4|                  pensa całego tygodnia; i gdy ich nie umiał, był karany,
 601   4|                z chudeuszów statecznego i zazwyczaj zauszniczka. On
 602   4|            działa, jako też w kościele, i w nim najbardziej, ażeby
 603   4|           znaczyły swawolnika bez końca i miary. W sobotę był egzaminowany
 604   4|                 od profesora petulantes i egzekucja za nim następowała
 605   4|            którego szczęścia nieraz się i widocznemu cenzorowi dostawało.
 606   4|               obchodził z swoim urzędem i występki notowane pozwolił
 607   4|           wykupować, to się miał dobrze i bezpiecznym zostawał od
 608   4|               niewiara, ocięto jak kota i z urzędu zrucono.~Takie
 609   4|             wkładania ich do pobożności i przystojnych obyczajów.~
 610   4|           poczynały się od św. Ignacego i trwały do św. Idziego, to
 611   4|       utrudzonego; a te dni były wtorek i czwartek, i to nie zawsze
 612   4|                 były wtorek i czwartek, i to nie zawsze całe, lecz
 613   4|             naukom nie ujmować. Dlatego i rekreacje albo święta zupełnie
 614   4|                trzeba się było nauczyć, i okupacją, którą w czasie
 615   4|           studenci hurmem z profesorami i dyrektorami, lecz niekoniecznie
 616   4|         rekreacji zwyczajne były: piłka i palcat, których też zabaw
 617   4|              których też zabaw studenci i między szkołami, nim się
 618   4|               na powietrze jak najdalej i uganiania się za nią całymi
 619   4|                 wojnach proców, kamieni i innych pocisków używano.
 620   4|              ciału, szybkość w bieganiu i sprawność w ręku chwytaniem
 621   4|                 natężeniem oczów w górę i z gotowością rąk pilnowali
 622   4|             Takowa gra zwała się palant i zabawiali się nią wraz z
 623   4|             wraz z dziećmi dyrektorowie i profesorowie dla agitacji.~
 624   4|              bokach nie mógł dosiągnąć. I tacy byli to już jak metrowie
 625   4|              jak metrowie do wprawiania i uczenia drugich. Co się
 626   4|                drugich. Co się trafiało i między profesorami młodszymi,
 627   4|               na rekreacjach, ale nawet i w samych szkołach, nim nastąpiła
 628   4|               wycierpieć prześladowania i urągania od całej szkoły,
 629   4|               od całej szkoły, a nieraz i guzów po łbie albo dęgów
 630   4|              jak najmocniej konstrukcji i łaciny. Były to repetycje,
 631   4|                z profesorem traktowało; i takie repetycje odprawowały
 632   4|            studenta nie ważył się nigdy i nigdzie, osobliwie w stancjach,
 633   4|                umiejących lepiej łacinę i zakredytowanych u profesora
 634   4|              swój między studentami jak i nota linguae; ale już nie
 635   4|              raz za którykolwiek z tych i tym podobnych występków
 636   4|              więc gdy ją jeden porzucił i odbiegł, drugi rad nierad
 637   4|          studentów w rzeźwość, udatność i prezencją, wyprawiano w
 638   4|                 deklamacje w syntaktyce i poetyce, które były rozmowy
 639   4|            studentów, czasem śpiewaniem i muzyką przeplatane; którą
 640   4|                 reprezentacje tragiczne i komiczne, na kształt dzisiejszych
 641   4|               kształt dzisiejszych oper i komedii, ale dużo tamtych,
 642   4|                 wakacjami na rozjezdnym i zamknięciu szkół. Promocja
 643   4|        egzercycja, od studentów zebrane i prefektowi szkół przez profesorów
 644   4|         exercitia wysilali rozumy swoje i natężali pilność, aby dobrze
 645   4|                 która to sztuka gnuśnym i źle cały rok uczącym się
 646   4|              subiektom innych celującym i cały bieg roczny chwalebnie
 647   4|               wakacje, koniec najmilszy i najpożądańszy dla dzieci,
 648   4|               nauki, tak do nabożeństwa i pobożnego życia przyprawiano
 649   4|             sobotnie egzorty w szkołach i w wigilie świąt uroczystych.
 650   4|                 nabożeństw powszechnych i publicznych w kościołach,
 651   4|         wszelkimi sposobami w pobożność i bojaźń boską wprawiano.
 652   4|              sercu nie ma zaszczepionej i dobrze wkorzenionej bojaźni
 653   4|               łotrów, frantów, oszustów i obywatelów krajowi najszkodliwszych.~
 654   4|           publiczne miały bez wątpienia i mają przywileje immunitatis,
 655   4|                 to: krakowska, zamojska i wileńska, iż się nie godzi
 656   4|                godzi tak studentów, jak i profesorów w sprawie jakiej
 657   4|              wspominają krajowe kroniki i Volumina legum. Lecz inne
 658   4|             Lecz inne szkoły, jezuickie i pijarskie, nie rozumiem,
 659   4|              zagorzałej urojonych, mocą i gwałtem dochodzili, nachodząc
 660   4|              dochodzili, nachodząc domy i wyciągając z nich osoby,
 661   4|          upadanie do nóg swoim oprawcom i siepaczom przymuszając.
 662   4|                winowajcy, a oraz z tyłu i z przodu, właśnie jak pszczoły
 663   4|              nóg, zgoła do całego ciała i odzienia, zmordowanego i
 664   4|                i odzienia, zmordowanego i razami zmęczonego pochwytowali
 665   4|                 zmęczonego pochwytowali i co tchu do szkół wlekli.~
 666   4|                 nawet z karet wyciągali i gdy komu takową krzywdę
 667   4|             albo zyskać zastęp spieszny i mocny samych księży pijarów
 668   4|              chcieli od ostatniej hańby i nieżartobliwego bólu, wybiegali
 669   4|               szło, rozbierali na uwagę i gdy już widzieli umysły
 670   4|        studentów, ale sposobem łagodnym i niejako sądowym, zatargę
 671   4|             cały dzień albo na dwa dni, i za ucztą natychmiast studentom
 672   4|              sucharków, jabłek, gruszek i tym podobnych dziecinnych
 673   4|               bywał winowajca uwolniony i bezpieczny; ale się dobrze
 674   4|                wiele lat cierpianą była i już wszyscy wierzyli, że
 675   4|              wszystkie urzędy najwyższe i godności uprzywilejowane,
 676   4|                 wierząc takowemu zdaniu i mając go w takiej pewności
 677   4|               wiary, dziwnie zuchwałymi i za lada przyczyną do zniewag
 678   4|            Żydów zaś na ulicach szarpać i kijami obkładać, jako tych,
 679   4|                  ale bili, póki chcieli i póki Żydek, obskoczony,
 680   4|             kiedy wpadnie między charty i ogary; wszystkie zabawy
 681   4|                a Żyda obracać śpieszyli i tak się z nim czasem ucieszyli,
 682   4|                 ucieszyli, że Żyd zbity i pokrwawiony ledwo nogi zawlókł
 683   4|              się zaś zmiłował nad Żydem i odważył go bronić, musiał
 684   4|          próżnym, zapytał się go o pana i o krew na wózku, co by znaczyła.
 685   4|       podejrzenie o zabój Żółtowskiego. I wzajemnie w Dąbrowskim inkwizycja
 686   4|                strzelić do Dąbrowskiego i chybić, Dąbrowski zaś, salwując
 687   4|               zaś, salwując swoje życie i nie czekając drugiego do
 688   4|              ciął pana szablą w łeb raz i drugi tak dobrze, że więcej
 689   4|        marszałek wielki koronny, surowy i sprawiedliwy, zważając,
 690   4|              stała, a nie iść wykrętami i nie ujeżdżać z rzeczami
 691   4|                sobą, z rzemieślniczkami i dworskimi służalcami, owego
 692   4|                 do kościoła wprowadzili i Te Deum laudamus nad nim
 693   4|           leżącym w śmiertelnej koszuli i w szlafmycy, tak jak był
 694   4|          dominikanom go do przechowania i ułatwienia mu ucieczki oddali.
 695   4|                 albowiem dzieciom, lubo i te bębny mięszały się do
 696   4|                którzy byli pryncypałami i zostali do schwytania podanymi;
 697   4|              tej daty szkoły porzucili. I tak od tego czasu Bieliński
 698   4|      natychmiast kazał otoczyć klasztor i kościół żołnierzem, aby
 699   4|               Dąbrowskiego roztrząsnęli i podług prawideł świętej
 700   4|          zasłoniony kościelną protekcją i nie może być wydany pod
 701   4|               się pokaże, byt schwytany i do jego straży odesłany.~
 702   4|             pojął, tam poznany, pojmany i do Warszawy odwieziony,
 703   4|             dawniej pod miecz osądzoną. I tak studencka protekcja
 704   4|        zasięgała, tak byli zuchwali jak i przedtem, aż do czasu zniesienia
 705   4|      jezuickiego, z którym razem upadły i szkoły, jako się to da widzieć
 706   4|                  na przykład: pijarskie i jezuickie albo też jezuickie
 707   4|            jezuickie albo też jezuickie i akademickie, jakie były
 708   4|           przyjaźni, to takowe zaczepki i poswarki wzajemnym przewiniających
 709   4|                 między samymi jezuitami i pijarami trwająca nieustannie
 710   4|                 owych szkołach większej i zacniejszych studentów liczby
 711   4|           patriarchy, wydanej, używali, i jezuickiej teologii, której
 712   4|                    jezuita-psia lelita" i tym podobne. Dzieci najprzód
 713   4|              spotkania kijów, a na czas i szabel, do wzajemnego siebie
 714   4|            szabel, do wzajemnego siebie i samych nawet profesorów
 715   4|              Rektorowie obojga kolegiów i prefekci szkół upominali
 716   4|                 do Loretu nie schodzili i na ten koniec ażeby jedni
 717   4|              naznaczali, w który ją też i druga szkoła odprawić postanowiła;
 718   4|              kupę, aby nie byli poznani i karani, a czasem dlatego
 719   4|                karani, a czasem dlatego i do szkół więcej nie powracali.~
 720   4|                 stopnie nauki dosłużył, i taki doktor zwał się: persona
 721   4|               zostają najwięcej prałaci i kanonicy katedralni, biorący
 722   4|           teologii, filozofii, medycyny i prawa kanonicznego fundowane,
 723   4|         egzaminie mają mu być zadawane, i zaraz odpowiedzi na nie,
 724   4|               winszują doskonałej nauki i wybornego z niej popisu.
 725   4|               Wypijają potem za zdrowie i kosztem doktorującego się
 726   4|                butelek wina albo czasem i obiad dobry lub kolacją
 727   4|             kolacją z łaski jego zjedzą i dają mu bullę, iż się na
 728   4|           szkoły ich lwowskie do tytułu i prerogatyw akademii. Co
 729   4|           Koronie Polskiej nie może być i nie powinna inna akademia,
 730   4|              która by nie była szczepem i odnogą Krakowskiej Akademii,
 731   4|            akademie zamojską, poznańską i wszelkie inne tu i ówdzie
 732   4|            poznańską i wszelkie inne tu i ówdzie szkoły lub szkółki
 733   4|             nazwane.~Po takich wywodach i odwodach przeciwnej strony,
 734   4|            jezuici mieli po sobie króla i kanclerza, a do tego sprawa
 735   4|        cokolwiek do nauk, gatunku szkół i obyczajów studenckich za
 736   4|          szkolną wyprowadzić spod rózgi i ukazać ją w różnych stanach,
 737   4|              udawała. Te zaś stany były i są po dziś dzień: stan duchowny,
 738   4|                przypadki, nie zwyczaje. I ja teraz nie mam woli opisywać
 739   5|             składa się z osób zakonnych i świeckich księży, przeto
 740   5|                 Paulo, za tymi kapucyni i reformaci. Te zakony składały
 741   5|             przy tym, przez pół poważna i skromna, wiele im od wszystkich
 742   5|         nowicjuszów w cnotach zakonnych i chrześcijańskich, nie zapominali
 743   5|               zawsze szukali znajomości i przyjaźni z osobami znacznymi
 744   5|           przyjaźni z osobami znacznymi i panami. Wdowy bogate i wielkie
 745   5|        znacznymi i panami. Wdowy bogate i wielkie panie były to ich
 746   5|            pocieszać ich duchowną nauką i niedostatek doczesny jałmużną
 747   5|                  tak jezuitom pospolite i niemal właściwe, do których
 748   5|              śmierć zasłużoną, a choćby i nie zasłużoną, kiedy wyrokiem
 749   5|              sądu nakazaną, dobrowolnie i pokornie przyjął. Forta
 750   5|           ubóstwem napełniona, co obiad i co wieczerza posiłek temuż
 751   5|                  Na ostatek szlachectwo i bogactwa byty jedną z największych
 752   5|            szlachetnej niżeli w podłej* i przyrodzona jest ludziom
 753   5|                wielkimi dobrodziejstwy; i ten drugi sposób służył
 754   5|              dla młodych ludzi, ale też i dla starych, nawet zgrzybiałego
 755   5|                  tylko do konfesjonału, i wyższej nie piastowali godności
 756   5|                 w wszelkim rodzaju nauk i języków, jakie w kraju polskim
 757   5|                  rozumiał się na muzyce i nie był tylko pro forma
 758   5|           stanami mieli jakoweś związki i zachowanie. Mieli tedy pokrewieństwo
 759   5|          dobrami, a w kolegiach kuchnią i piwnicą - trzy urzędy najwygodniejsze.~
 760   5|            tylko dzieci mate katechizmu i pierwszych rudymentów łaciny,
 761   5|             płaszczów zażywali krótkich i czapek wykrawanych, tak
 762   5|               dzieci, przydali teologią i filozofią; potem otworzyli
 763   5|               swoim pijarom wielki zysk i powab od publiczności długo,
 764   5|            długo, póki nie spowszedniał i póki się takiż u jezuitów
 765   5|               póki się takiż u jezuitów i Grólla księgarza nie znalazł,
 766   5|               wsławił się wielce amboną i nauką retoryki tak, iż miany
 767   5|                  Ci tedy trzej Konarscy i czwarty Samuel byli pierwszymi
 768   5|              takową stroju degeneracją, i swemu świętemu fundatorowi
 769   5|             debent sic incedere!"~Mieli i pijarowie dosyć między sobą
 770   5|      naśladowaniu jezuitów, wewnętrznym i zewnętrznym, ich reputacja
 771   5|               Paulo, długo po jezuitach i pijarach z Paryża do Polski
 772   5|                było znacznie w Polszcze i Litwie rozszerzone. Trzymali
 773   5|                 tylko byli przełożonymi i profesorami seminariów dla
 774   5|          różnych biskupów pozakładanych i dobrami opatrzonych. Najpierwszym
 775   5|                 zaś ich powołaniem było i jest odprawiać misje po
 776   5|          różnych miastach, miasteczkach i wsiach, do których, kiedy
 777   5|             nauczają oni dziatek małych i pospólstwa katechizmu, żarliwymi
 778   5|         grzeszników nawracają do pokuty i spowiedzią sakramentalną
 779   5|                głos miał wielce donośny i wdzięczny, udanie żarliwe
 780   5|               wdzięczny, udanie żarliwe i przenikające, styl prosty
 781   5|               przenikające, styl prosty i retorycznymi wdziękami nie
 782   5|     rozrzewnienie, obrzydzenie grzechów i tym podobne dotchliwości.
 783   5|                jeden drugiego szukający i do nóg sobie upadający.
 784   5|               ambonie wysokiej, w komży i stule, z krucyfiksem w ręku
 785   5|       podniesionym, ludem różnego stanu i płci na kilkoro staj dokoła
 786   5|                 dokoła obtoczony.~Miało i innych kaznodziejów żarliwych
 787   5|          Francuzów w Polszcze urodzony, i wielu innych. Strój ich
 788   5|            wieku dojrzałego, goląc wąsy i brodę, zostawiali na spodniej
 789   5|                zbywać, goląc całą brodę i na końcu panowania Augusta
 790   5|              tylko u jednego ks. Kiszka i u świętego Wincentego na
 791   5|                każdego z świeckich osób i z duchownych, kto tylko
 792   5|               nadgrody stancją, pościel i porcją taką, jak swoim domownikom
 793   5|        rekolektantów obrokiem duchownym i poją zdrojem tez pokutnych;
 794   5|               prawie po kilku, a czasem i po kilkunastu razem, bo
 795   5|            odmówić tej duchownej a oraz i doczesnej uczynności, ktokolwiek
 796   5|                 obuwiu, w złym odzieniu i z nędzną twarzą.~Jest podanie
 797   5|                  wysuszył go do połowy; i nie postrzeżono tej szkody,
 798   5|               poszlakowany w pijaństwie i szkodzie, którą czynił.
 799   5|                atoli takowego zdarzenia i ekspensy koniecznej na podejmowanie
 800   5|               wikariatów przy katedrach i kolegiatach; a nawet w swoich
 801   5|             zgromadzenia. Przełożeństwa i funkcje wszystkie nie trzechletnie,
 802   5|        towarzyszy. Forta do wstępowania i występowania otwarta każdego
 803   5|                  wyjąwszy Wstępną Środę i Wielki Piątek. Ich jednak
 804   5|                 na obiad cztery potrawy i szklankę wina, na wieczerzą
 805   5|                 wina, na wieczerzą trzy i także szklankę wina. Seminarystom
 806   5|                tegoż posiłku nie bronią i starszym studentom, a nawet
 807   5|               mają do czynienia z nauką i kościołem, dlatego z rzadka
 808   5|               regułami rządzone były co i młódź misjonarska, wyjąwszy
 809   5|      misjonarskich nowicjuszów odbywane i rozrywki albo rekreacje,
 810   5|        godnościami katedralnych kanonii i prelatur zaszczyconych,
 811   5|             filozofia, teologia moralna i speculativa, ius canonicum
 812   5|              speculativa, ius canonicum i rubrum kościelne, to jest
 813   5|            układania czasów kościelnych i pacierzy kapłańskich służąca,
 814   5|                praktycznym uczono kantu i ceremoniału kościelnego.
 815   5|         kościelnego. Służba refektarska i kościelna szła za koleją
 816   5|         misjonarskiej. Prałaci albo też i nie prałaci, ale majętniejsi
 817   5|              więcej od drugich na obiad i na kolacją jednę potrawę,
 818   5|               wszystkimi innych zakonów i ustanowień spowiednikami
 819   5|                spowiednikami najsurowsi i kaznodzieje ich między wszystkimi
 820   5|           maślanymi potrawami gwałcenie i inne wlewające się już po
 821   5|   przewiniającym niemal palcem wytykali i surowo gromili. Dlatego
 822   5|               przez taką swoją surowość i namienioną wyżej od świeckich
 823   5|               nie byli kochani od panów i ludzi wielkiego świata albo
 824   5|                 tylko w kościołach, ale i po domach swojej parochii
 825   5|                z nich ducha nieczystego i na skuteczniejsze obrzydzenie
 826   5|              bardziej górę brać poczęła i te duchowne czaty po kilka
 827   5|                kilka razy nie bez guzów i okrwawienia księdza komendanta
 828   5|               przy fundacji oddalił się i przeniósł z kościoła łacińskiego
 829   5|                 O kapucynach~Kapucjanie i reformaci w estymacji publicznej
 830   5|                 w Warszawie, w Lublinie i w Uściługu na Wołyniu, lecz
 831   5|              się różni od reformackiego i bernardyńskiego kapturem
 832   5|       bernardyńskiego kapturem dłuższym i spiczastszym. W tym jednym
 833   5|           miastach, jako to w Warszawie i Lublinie, obywatele katoliccy,
 834   5|            obywatele katoliccy, a nawet i dysydenci tyle im przysyłają
 835   5|           przysyłają żywności rozmaitej i jałmużny pieniężnej, iż
 836   5|                 są: teologia, filozofia i retoryka, uczą się zaraz,
 837   5|                 z nowicjatu, kucharstwa i ogrodnictwa; dlatego też
 838   5|               też w ich ogrodach frukta i kwiaty najprzedniejsze i
 839   5|                i kwiaty najprzedniejsze i potrawy najsmaczniejsze;
 840   5|             pokarmem wybornym posilając i krzepiąc ciało, ażeby pod
 841   5|               ostrość powietrza w zimie i upały letnie łatwiej wytrzymać
 842   5|                 dla kapucynów gotowany, i koniecznie nie w innym naczyniu,
 843   5|           bardzo wielu Polaków, a nawet i prowincjałem obierali Polaka,
 844   5|           odmawiają kapłańskie pacierze i mszą tymże sposobem konwencką
 845   5|                 zwykle dwoiste: polskie i niemieckie. Nabożeństw szczególnych
 846   5|                 O kapucynach~Kapucjanie i reformaci w estymacji publicznej
 847   5|                 w Warszawie, w Lublinie i w Uściługu na Wołyniu, lecz
 848   5|              się różni od reformackiego i bernardyńskiego kapturem
 849   5|       bernardyńskiego kapturem dłuższym i spiczastszym. W tym jednym
 850   5|           miastach, jako to w Warszawie i Lublinie, obywatele katoliccy,
 851   5|            obywatele katoliccy, a nawet i dysydenci tyle im przysyłają
 852   5|           przysyłają żywności rozmaitej i jałmużny pieniężnej, iż
 853   5|                 są: teologia, filozofia i retoryka, uczą się zaraz,
 854   5|                 z nowicjatu, kucharstwa i ogrodnictwa; dlatego też
 855   5|               też w ich ogrodach frukta i kwiaty najprzedniejsze i
 856   5|                i kwiaty najprzedniejsze i potrawy najsmaczniejsze;
 857   5|             pokarmem wybornym posilając i krzepiąc ciało, ażeby pod
 858   5|               ostrość powietrza w zimie i upały letnie łatwiej wytrzymać
 859   5|                 dla kapucynów gotowany, i koniecznie nie w innym naczyniu,
 860   5|           bardzo wielu Polaków, a nawet i prowincjałem obierali Polaka,
 861   5|           odmawiają kapłańskie pacierze i mszą tymże sposobem konwencką
 862   5|                 zwykle dwoiste: polskie i niemieckie. Nabożeństw szczególnych
 863   5|                          O bernardynach i innych zakonach~Bernardyni
 864   5|              sobie, żyją jednakową modą i krojem, bywają rubaszni,
 865   5|          rubaszni, osobliwie kwestarze, i nie wystrzegają się w kompaniach
 866   5|            księży, nie tak jednostajnym i gęgniącym przez nos jak
 867   5|            winowajcę, wywłóczą z habitu i nagiego do słupa za ręce
 868   5|                nagiego do słupa za ręce i nogi przywiązawszy, rózgami
 869   5|       bernardynów - są zakonnicy dobrzy i uczeni. Zimą i latem chodzili
 870   5|         zakonnicy dobrzy i uczeni. Zimą i latem chodzili bernardyni
 871   5|              Franciszkanie co do reguły i obyczajności są takimi,
 872   5|                odmianę uczynili w sukni i w twarzy; na początku albowiem
 873   5|                koloru ciemnopopielatego i nosili małe bródki; na końcu
 874   5|              wzięli kolor w cale czarny i golą całą brodę. Są ludzie
 875   5|                 brodę. Są ludzie uczeni i pobożni; lubo zaś są ex
 876   5|              idą na kapelanie do dworów i na wikariaty, czyli komendarstwa,
 877   5|             duchownych chętniej panowie i świeccy księża niż reformatów
 878   5|             miejscu bez odmiany po roku i dłużej, owszem i po lat
 879   5|                po roku i dłużej, owszem i po lat kilkanaście, gdy
 880   5|                  ale z przyczyny habitu i nie opatrzonego ubiorami
 881   5|              dyspensaci: ci jedzą mięso i zażywają habitów kamlotowych,
 882   5|                kamlotowych, kromrasowch i szkotowych, drudzy obserwanci,
 883   5|              przełożonego. Habitów zimą i latem zażywają sukiennych
 884   5|               latem zażywają sukiennych i zamiast koszul płóciennych -
 885   5|                nauczycielów do teologii i filozofii, brali ich od
 886   5|                albo suknią zwierszchnią i kaptur wszyscy czarny. Braciszkowie
 887   5|               Posługują się nimi starsi i rozkazują im absolutnie.
 888   5|               jak bernardyni, reformaci i franciszkanie. Oprócz kwesty
 889   5|                na czas przyczyną pustek i nieporządku w kościołach
 890   5|                nieporządku w kościołach i klasztorach.~Zakonnicy odzienia
 891   5|         klasztorach.~Zakonnicy odzienia i innych potrzeb nie odbierają
 892   5|             stopniów godności większych i mniejszych, które że dla
 893   5|           wychodząc na środek kościoła, i mają nadane wielkie odpusty
 894   5|          odzienia: prokuratorowie spraw i szafarze na habit biały,
 895   5|            rękawami, także bez kaptura, i ci chodzą bez Socjusza.
 896   5|                Przełożeni, profesorowie i inni księża, kiedy idą na
 897   5|                 dysputę, lub z kazaniem i mszą do innego kościoła,
 898   5|               to jest w habicie, z kapą i kapturem, i z Socjuszem.
 899   5|             habicie, z kapą i kapturem, i z Socjuszem. Klerycy-studenci,
 900   5|               tylko habity z kapturami, i nie idzie ich dwóch, ale
 901   5|           reformacki albo bernardyński, i starsi w zakonie tym, przeszedłszy
 902   5|       przeszedłszy stopnie różnych prac i urzędów, na starość mają
 903   5|          ustawiczną równość dla młodych i starych co do wygód zachowują.~
 904   5|            także kapelanie przy dworach i kościołach farnych, mimo
 905   5|                 Dominikanie byli zawsze i są dobrzy szkolnicy, dobrzy
 906   5|           szkolnicy, dobrzy spowiednicy i dobrzy kaznodzieje, który
 907   5|             konwers, zakonnik, a czasem i drugi jaki służalec świecki;
 908   5|           prowincjałowi na pewną pensją i każdy konwent w czasie bawienia
 909   5|             obierają nowego prowincjała i starszyznę albo dawnych
 910   5|                gdzie który mięszkać ma, i skargi zachodzące od nich
 911   5|             którego jest wydawać obroki i siano i przy rozdawaniu
 912   5|             jest wydawać obroki i siano i przy rozdawaniu tymże woźnicom
 913   5|                 woźnicom piwa, gorzałki i porcyj jadła doglądać, aby
 914   5|              potem obierają instygatora i dwóch patronów. Marszałek
 915   5|            marszałek zaś z instygatorem i patronami obchodzą wszystkich,
 916   5|          ochędóstwo około koni, powozów i samego woźnicy, a jeżeli
 917   5|            trzymają nasiadłszy na głowę i nogi i rewidują dokumenta,
 918   5|              nasiadłszy na głowę i nogi i rewidują dokumenta, to jest
 919   5|                mniejszego plag uczucia; i takie sądy odprawują co
 920   5|                 są święci: Jan de Matha i Felix de Vallis. Obowiązkiem
 921   5|              chrześcijańskich od Turków i pogan, do którego urzędu
 922   5|                zakonnicy~Karmelici bosi i trzewiczkowi, a między tymi
 923   5|              franciszkańskich rękawami, i opasują się pasami rzemiennymi,
 924   5|           białego koloru, lecz do chóru i za fortę nie wychodzą, tylko
 925   5|                czyli komżów bez rękawów i gładkich, nie fałdowanych;
 926   5|                  nie okrywające ramion, i trzewiki na nogi kładą z
 927   5|       składającą się z kilku klasztorów i kilkudziesiąt kościołów
 928   5|               generalny, w nim nowicjat i proboszcza, który oraz jest
 929   5|                 biorą na siebie rokiety i mucety czarne, to jest płaszczyki
 930   5|              puszczach, lecz w miastach i wsiach, i nie różnią się
 931   5|               lecz w miastach i wsiach, i nie różnią się sposobem
 932   5|                  od kilku wieków cudami i łaskami wielkimi słynącym,
 933   5|             wojnach polskich od Szwedów i Moskali dobywaną, a nie
 934   5|            lisimi opuszkami. Do ołtarza i do ambony zażywają biretów
 935   5|         klasztorów niewielom są znajomi i podobno się w innych państwach
 936   5|            laikowie, przeor, prowincjał i cała starszyzna laikowie;
 937   5|       starszyzna laikowie; zakrystianem i kapelanem ksiądz jeden,
 938   5|                  ale tylko do duchownej i do nabożeństwa kościelnego
 939   5|              byli raz w górę nad laików i opanowali przełożeństwa,
 940   5|         zepchnęli ich w dawne poniżenie i są teraz panami rządów.~
 941   5|                 panami rządów.~Kameduli i kartuzi. Te dwa zakony prowadzą
 942   5|              kościany, okrywający plecy i ramiona. Bez którego płaszcza
 943   5|                jedzą, ale bardzo rzadko i w osobności albo w małej
 944   5|                pozwoleniem przełożonego i z rady lekarza używają mięsa.
 945   5|                  kaczki dzikie, nurkami i łysicami zwane, także bobry,
 946   5|               zwane, także bobry, wydry i żółwie jedzą za ryby, ponieważ
 947   5|           kanoniczną odprawują z osobna i po każdej wychodzą z kościoła
 948   5|             którego u nich należą nawet i laikowie. Mszy śpiewanej
 949   5|              raz albo dwa razy do roku, i na ten czas wolno białej
 950   5|           rozmaitej kondycji panów, pań i pospólstwa, a zajrzawszy
 951   5|                w puszczy na przechadzce i różnych zabawach; ponieważ
 952   5|                 sposobem kurzawę, błoto i pchły, naniesione do kościoła,
 953   5|              nauki duchownej gromi wady i błędy jakie, w swoim zgromadzeniu
 954   5|              Groby u nich są tak czyste i powietrze w nich tak wolne,
 955   5|                 chowają umarłych swoich i inne osoby świeckie w katakumbach,
 956   5|               zasklepiają pięknie cegłą i wapnem, pisząc na wierszchu,
 957   5|                lata życia zmarłego, rok i dzień śmierci i pogrzebu.
 958   5|           zmarłego, rok i dzień śmierci i pogrzebu. A gdy wszystkie
 959   5|  najdawniejszego, przenoszą prochy jego i kości do kostnicy pospolitej,
 960   5|                 choćby dalej było pole; i nie wolno żadnego drzewa
 961   5|          którego urzędzie będzie zaraz) i utrzymując się nawzajem,
 962   5|                czyli proces do generała i do Rzymu, który aż świecki
 963   5|         zakonnych z urzędów pozrucawszy i za niesposobnych do piastowania
 964   5|            kamedulskich jest w Polszcze i w Litwie siedym. Patriarchą
 965   5|                Romuald.~Kartuzi kolorem i krojem habitu podobni są
 966   5|            kawałkami sukna takiegoż jak i szkaplerze, i że w podróży
 967   5|              takiegoż jak i szkaplerze, i że w podróży nie białych,
 968   5|           kościół, murem dokoła opasane i fortą zamknięte. Do chóru
 969   5|               na dwu palcach tejże ręki i w takiej posturze czyni
 970   5|                odbiera od niego dzwonek i dzwoni póty, póki nie nadeńdzie
 971   5|               póki nie nadeńdzie drugi; i tak kolejno jeden drugiemu
 972   5|                że trzeba wprzód dzwonić i podług czasu wymiaru przestać,
 973   5|         reformackim, ale niższym głosem i z wielkimi pauzami.~Niewiasty
 974   5|        konwersują jednak z sobą na migi i przez karteczki. Żeby zaś
 975   5|                wszelką wolność mówienia i bawienia się jeden z drugim.
 976   5|             poglądać nie wolno im nawet i z daleka; dlatego wychodzić
 977   5|       zachowania, nie obserwują.~Przeor i prokurator nie mięszkają
 978   5|                 fortą przed klasztorem; i gdy się trafi, że który
 979   5|                dla odprawiania kapituły i odebrania wiadomości o sprawach
 980   5|            sprawuje. Zdawszy na przeora i prokuratora kartuzi wszystkie
 981   5|                 słynie w Kościele bożym i ludzkim towarzystwie zasługami:
 982   5|        wszystkich ksiąg boskich Starego i Nowego Testamentu, oni wypolerowali
 983   5|             starożytnych dziejów mądrym i pracowitym piórem objaśnili.
 984   5|               tak w teologicznych, jako i w historycznych materiach
 985   5|           rękami swymi głębokie puszcze i dzikie pola w żyzne grunta
 986   5|                żyzne grunta przemienili i podawszy ludziom sposób
 987   5|          rolnictwa, kraje puste w ludne i bogate zamienić, stali się
 988   5|        monastery: kassyński w Hiszpanii i kluniaceński w Francji,
 989   5|            polskich, których w Polszcze i w Litwie rachuje się dziewięć.
 990   5|                Nieświeżu, w Horodyszczu i Trokach w Litwie. Te osim
 991   5|                  ale w szczególne rządy i interesa zakonne nie wchodzi.
 992   5|             zakonne nie wchodzi. Przeor i dyskreci, pod prezydencją
 993   5|                w klasztorze nie mięszka i nic wspólnego z mnichami
 994   5|         natenczas dają mu mnisi stancją i wszelką wygodę, oprócz wina,
 995   5|               się przysposobić, aby się i sam miał czym posilić, i
 996   5|                i sam miał czym posilić, i mnichów starszych za okazaną
 997   5|                 mu opatruje. Przeorowie i wszyscy inni oficjalistowie
 998   5|            sprawują, mogą być na drugie i trzecie trzy lata od zgromadzenia
 999   5|            prostego mnicha, takiego jak i ten, który jeszcze żadnej
1000   5|           funkcji nie piastował. Wygoda i powinność wszystkim równa.