Part

2501   7|             zastępowało, którego obroku i siana na pięć dni zabierał,
2502   7|                 siebie nie potrzebował, i stawał się ów taboł do wpół
2503   7|             przełożyć nogę na wsiadaniu i zsiadaniu, zginał się całym
2504   7|               torbę płócienną z chlebem i inną, jaką miał, żywnością.~
2505   7|            konna pryncypalną leżą swoją i sztab miała w Warszawie,
2506   7|            łatwiejszego wyżywienia koni i dla pastwisk latem, na które
2507   7|            miedzianych groszy dwanaście i szelągów dwa, za które mógł
2508   7|               znajdujący się w Polszcze i gwardia piesza koronna (
2509   7|                trzymali wszystkie warty i obwachy przy pokojach i
2510   7|                 i obwachy przy pokojach i na dziedzińcu królewskim.
2511   7|                swego przybył do Polskie i całe sześć czy siedym lat
2512   7|                 wartę na sali, pokojach i przy tronie królewskim tudzież
2513   7|              niektóre poczty w ogrodzie i u strzelnicy. Zaciągała
2514   7|                 był potrzebny.~Trębacze i dobosze tudzież kapela regimentowa
2515   7|         pasamonami burtowaną, kamizelkę i pludry granatowe z żółtymi
2516   7|                warty, wsiadali na konie i tymże porządkiem powracali
2517   7|           czerwonymi taśmami burtowane, i spodnie takież, flintpasy
2518   7|               spodnie takież, flintpasy i ładownice takimiż burtami
2519   7|             przerabianymi, na piersiach i na plecach gwiazdę dużą
2520   7|               na Nowy Rok, na Wielkanoc i w dzień trzeci sierpnia,
2521   7|              trzydziestu najwięcej koni i jednym oficjerem; który
2522   7|                 królewskiej, póki stała i kareta-ta zaś póty, póki
2523   7|               króla pruskiego wyśliznął i do Polski powrócił.~Gwardia
2524   7|                do różnych robót tak jak i gwardia piesza; gdy zaś
2525   7|           mundurów przy pracy nie darła i łaciasto, tak jak gwardia
2526   7|                  tak jak gwardia piesza i inne regimenty nie chodziła,
2527   7|              danie. Szli w lederwerkach i przy pałaszach, z nakrytymi
2528   7|          potrawy od niosących za koleją i stawiał na stole podług
2529   7|          odnosili pod okiem kuchmistrza i unteroficjera, żadnej nie
2530   7|             zażywano do tego mirowskich i płacono każdemu za kilka
2531   7|              lat panowania Augusta III, i nie tylko gwardia koronna,
2532   7|                 regimenty konne polskie i saskie używały kapuzów,
2533   7|               już na końcu Augusta III, i ta najprzód data się widzieć
2534   7|        czerniono boty szuwaksem z sadzy i łoju robionym; łój z natury
2535   7|             glancu jak szkło świecącego i nie utrzymował kurzawy,
2536   7|                 lekko uderzona spadała, i bot zawsze był czysty i
2537   7|                 i bot zawsze był czysty i czarny.~Trzecia reforma
2538   7|                 lederwerkach: flintpasy i ładownice u konnych były
2539   7|          piechota flintpasy od karabina i ładownicy farbowała glinką
2540   7|                konnemu kolor flintpasów i pasów od ładownic, kazawszy
2541   7|           piękniej wydawało niż glinka, i za pomocą kleju dłużej się
2542   7|            sukiennych, dotąd używanych, i kazawszy je farbować, czyli
2543   7|               że ta odmiana lederwerków i pluder pokazała się niemal
2544   7|                 koronnym Wielopolskiego i na regimencie saskim, także
2545   7|                 tak w lederwerkach, jak i w pludrach. Regiment generała
2546   7|           widzieć z pudrowanymi głowami i szwarcowanymi wąsami; mianowicie
2547   7|           wszystkich regimentach, pudru i szwarcu już używających,
2548   7|              kiedy ma żołnierzy młodych i starych niż samych starych.
2549   7|                używali mikstury z smoły i żywicy rozgrzanej, zasłaniając
2550   7|             żołnierską chodzili tak jak i gminni żołnierze z wąsem,
2551   7|         powtarzaniem jednego nie nudził i nie mordował.~NB. Mundurów
2552   7|                na miarę ogólną, większą i mniejszą; dlatego też na
2553   7|                            O janczarach i węgrach~Dwie chorągwie janczarskie
2554   7|              Dwie chorągwie janczarskie i trzy chorągwie węgierskie
2555   7|   Rzeczypospolitej, komputowym zwanego, i były płatne ze skarbu Rzeczypospolitej:
2556   7|                pod prostą linią z boków i końców przykrojony. Kolor
2557   7|              takimiż haftkami pod szyją i na brzuchu aż do pasa zapięty,
2558   7|             były jeszcze raz tak długie i dlatego pod pas zakasane.
2559   7|                 żupanem portki szerokie i długie, do pół cholew wiszące,
2560   7|             janczarów byli ciż sami, co i żołnierze, bęben janczarski
2561   7|                 zaprowadzał, to wolniej i z pauzami.~Oficjerowie janczarscy
2562   7|             powinności tym samym krojem i takiegoż koloru suknie jak
2563   7|              takiegoż koloru suknie jak i żołnierze, wyjąwszy głowę,
2564   7|             szubach, kunami, krzyżakami i innymi ciepłymi podszytych
2565   7|              ziemi postawione bijących, i z dwóch brzękaczów, tacami
2566   7|                 czyniących. Palkierowie i brzękacze, dopiero opisani,
2567   7|          płócienny biały. Doboszami zaś i oboistami tejże kapeli,
2568   7|              sztuki na kształt symfonii i drugie dwie na kształt mazurków.
2569   7|               od tęgiego dęcia wydymały i oczy na wierszch wysadzały.
2570   7|              harmonii, tylko jakiś pisk i łoskot, z daleka nieco miły,
2571   7|                muzyka, przestawały tace i bębny, a tylko same piszczałki
2572   7|                 a tylko same piszczałki i kociołki szybkim gongiem
2573   7|                kociołki szybkim gongiem i turkotem jednym tonem kończyły
2574   7|               koronnym-, odmienił kolor i krój munduru janczarom swoim.
2575   7|             suknie, granatowe kamizelki i spodnie; na głowach kapuzy,
2576   7|               kolor czerwony z zielonym i kapuzy bez blach, żółtym
2577   7|                który ponieważ się oczom i dziś prezentuje na Węgrzynach,
2578   7|             chodzą po kraju z olejkami, i na Morawcach, którzy nam
2579   7|         Morawcach, którzy nam na wiosnę i na jesień rokrocznie mniszą
2580   7|              rokrocznie mniszą prosięta i źrebięta, dla tego opisem
2581   7|                 wyżej o tym wspomniało. I gdyby im ich oficjerowie
2582   7|         posyłali jakie posiłki w napoju i jadle, albo sami sobie aresztanci
2583   7|                poniekąd na drugą stronę i dobrze było aresztantom,
2584   7|                  nie mogli ekshalacjami i wyrzutami gęstymi kazić
2585   7|                 warty przy kordygardzie i rontów nocnych jeszcze jeden
2586   7|              był odbity przez koligatów i przyjaciół, natenczas przydawano
2587   7|           dwudziestu czterech pachołków i jednego wachmistrza, ubranych
2588   7|              milicją rozmaitą po polsku i po niemiecku ubraną, jako
2589   7|                to miasto Kraków, Poznań i Toruń. Którzy nie będąc
2590   7|                  widziałem to w Toruniu i w Poznaniu.~Żołnierze starosty
2591   7|                mosiądz oprawny, karabin i bagnet. Trzymali poczty
2592   7|              grodzkich, przy kancelarii i przed stancją sędziego grodzkiego.
2593   7|               przy ojcu w pałacu Saskim i będąc wysokim oficjerem
2594   7|                 żołnierzach ordynackich i częstochowskich~Ordynacyj
2595   7|                w Koronie dwie: zamojska i ostrogska albo dubieńska;
2596   7|             Litwie trzy: słucka, kiecka i ołycka. Piszę tu tylko o
2597   7|                ordynackich był taki jak i żołnierzy Rzeczypospolitej,
2598   7|           polskiego; pieszych żołnierzy i konnych, którzy się stosowali
2599   7|             używając niemieckiego kroju i języka w musztrze.~Żołnierze
2600   7|                 komput wojska koronnego i litewskiego i nie należąc
2601   7|                 koronnego i litewskiego i nie należąc do zwierszchności
2602   7|              należało; szarfy, ryngrafy i feldcechy z kompotowymi
2603   7|           kompotowymi jednakowe nosili, i kiedy który oficjer z wojska
2604   7|           porządnie, zażywali trzewików i kamaszów na wielką paradę
2605   7|                 chłopskich z podkówkami i odarto; dragonia dubieńska
2606   7|                 lusztykujący z gościami i domowymi, raz po raz wychodził
2607   7|            takową, noc po noc odbywaną, i z pobudki ukontentowania,
2608   7|                piechotę, nie tak blisko i często jak dragonia pod
2609   7|               oka książęcego stawającą, i to w nocy zazwyczaj, kiedy
2610   7|                  kiedy dziur w łokciach i kolanach albo wytartych
2611   7|                  Na wartę zaś po wałach i przy bramach dobierano co
2612   7|             zimą tęgą stawali na warcie i w kożuchach, osobliwie na
2613   7|                 ordynackich: zamojskiej i dubieńskiej, mieli rangę
2614   7|          tysięcy różnego gatunku, jazdę i piechotę, którego wyższych
2615   7|        ośmiudziesiąt żołnierzy pieszych i kilku oberoficjerów. Komendantem
2616   7|                wojska wydawał ordynanse i parole, zawiadywał harmatami,
2617   7|          zawiadywał harmatami, amunicją i tym wszystkim, cokolwiek
2618   7|        wyjeżdżał, bito przed nim werbel i stawano do parady tak, jak
2619   7|              czyniono generałowi zakonu i prowincjałowi, kiedy wizytował
2620   7|               kiedy wizytował klasztor, i przeorowi miejscowemu, wiele
2621   7|                 zdjąć kapelusza z głowy i wyciągnąć go ku przejeżdżającemu,
2622   7|        częstochowskie były arcyprzednie i było ich do kilkuset spiżowych
2623   7|               ich do kilkuset spiżowych i żelaznych, ale osady tych
2624   7|           odwiedzających; reszta harmat i moździerzy leżała na ziemi
2625   7|                dwa starostwa: kłobuckie i brzeźnickie, na konserwacją
2626   7|                  na konserwacją fortecy i garnizonu w dobrym stanie
2627   7|                 zwierszchnia, kamizolka i spodnie granatowe, guziki
2628   7|               białą, na nogach trzewiki i kamasze, do codziennego
2629   7|              krótki z mosiężnym gifesem i bagnet, który stawając na
2630   7|                 żołnierzach ordynackich i częstochowskich~Ordynacyj
2631   7|                w Koronie dwie: zamojska i ostrogska albo dubieńska;
2632   7|             Litwie trzy: słucka, kiecka i ołycka. Piszę tu tylko o
2633   7|                ordynackich był taki jak i żołnierzy Rzeczypospolitej,
2634   7|           polskiego; pieszych żołnierzy i konnych, którzy się stosowali
2635   7|             używając niemieckiego kroju i języka w musztrze.~Żołnierze
2636   7|                 komput wojska koronnego i litewskiego i nie należąc
2637   7|                 koronnego i litewskiego i nie należąc do zwierszchności
2638   7|              należało; szarfy, ryngrafy i feldcechy z kompotowymi
2639   7|           kompotowymi jednakowe nosili, i kiedy który oficjer z wojska
2640   7|           porządnie, zażywali trzewików i kamaszów na wielką paradę
2641   7|                 chłopskich z podkówkami i odarto; dragonia dubieńska
2642   7|                 lusztykujący z gościami i domowymi, raz po raz wychodził
2643   7|            takową, noc po noc odbywaną, i z pobudki ukontentowania,
2644   7|                piechotę, nie tak blisko i często jak dragonia pod
2645   7|               oka książęcego stawającą, i to w nocy zazwyczaj, kiedy
2646   7|                  kiedy dziur w łokciach i kolanach albo wytartych
2647   7|                  Na wartę zaś po wałach i przy bramach dobierano co
2648   7|             zimą tęgą stawali na warcie i w kożuchach, osobliwie na
2649   7|                 ordynackich: zamojskiej i dubieńskiej, mieli rangę
2650   7|          tysięcy różnego gatunku, jazdę i piechotę, którego wyższych
2651   7|        ośmiudziesiąt żołnierzy pieszych i kilku oberoficjerów. Komendantem
2652   7|                wojska wydawał ordynanse i parole, zawiadywał harmatami,
2653   7|          zawiadywał harmatami, amunicją i tym wszystkim, cokolwiek
2654   7|        wyjeżdżał, bito przed nim werbel i stawano do parady tak, jak
2655   7|              czyniono generałowi zakonu i prowincjałowi, kiedy wizytował
2656   7|               kiedy wizytował klasztor, i przeorowi miejscowemu, wiele
2657   7|                 zdjąć kapelusza z głowy i wyciągnąć go ku przejeżdżającemu,
2658   7|        częstochowskie były arcyprzednie i było ich do kilkuset spiżowych
2659   7|               ich do kilkuset spiżowych i żelaznych, ale osady tych
2660   7|           odwiedzających; reszta harmat i moździerzy leżała na ziemi
2661   7|                dwa starostwa: kłobuckie i brzeźnickie, na konserwacją
2662   7|                  na konserwacją fortecy i garnizonu w dobrym stanie
2663   7|                 zwierszchnia, kamizolka i spodnie granatowe, guziki
2664   7|               białą, na nogach trzewiki i kamasze, do codziennego
2665   7|              krótki z mosiężnym gifesem i bagnet, który stawając na
2666   7|               froncie jego, jako wodzów i głowy całego wojska. Namieniłem
2667   7|                dwa charaktery: wojskowy i obywatelski, będąc razem
2668   7|        obywatelski, będąc razem wodzami i senatorami. Zatem kiedy
2669   7|             czerwony z żółtymi wyłogami i żupan żółty sukienne, galonkiem
2670   7|                 wąskim srebrnym do pasa i około rękawów obrzucone,
2671   7|                 Hetmani, lubo byli wraz i generałami swoich regimentów
2672   7|               swoich regimentów konnych i pieszych mając każdy po
2673   7|               jednym regimencie pieszym i po jednym konnym, chodzącymi
2674   7|              wszystkich wojskowych zimą i latem były zawsze sukienne,
2675   7|             latem były zawsze sukienne, i kiedy który oficjer ustroił
2676   7|           stroili się w rozmaite kolory i materie sukien obywatelskich,
2677   7|             mianowicie u panów wielkich i paniczów, zazwyczaj karety
2678   7|                  pułkowników, generałów i urzędników koronnych, którzy
2679   7|               asystowali czasem; co też i hetmanom, ale tylko wojskowi,
2680   7|              koni pod szorami od srebra i złota zaprzężoną kierował
2681   7|            zaprzężoną kierował stangret i foryś w barwie sukna francuskiego,
2682   7|                ucho. Harapnik u forysia i bicz u stangreta jedwabne,
2683   7|         włosianymi; trzonek u harapnika i biczysko u bicza stangreckiego
2684   7|             żupana. Kontusz u stangreta i forysia brożkiem, to jest
2685   7|           rękawa na lewą rękę zawdziany i z tejże strony wiszący,
2686   7|                 te suknie były buchaste i w stanie szerokie, tak że
2687   7|                 kiedy był chłop słuszny i wąsaty, czasem od stangreta
2688   7|              bogato od złota lub srebra i bławatu ubrani, trzymając
2689   7|                 rękami ramion stangreta i stojąc tyłem do karety.~
2690   7|             dwóch pajuków, wszyscy suto i bogato ubrani, lokaje po
2691   7|                wielka liczba pacholików i masztalerzów; za nimi w
2692   7|                 pułkownicy, generałowie i towarzystwo na rezydencji
2693   7|         forysiem tuż koniuszy hetmański i za nim masztalerz jego i
2694   7|                i za nim masztalerz jego i nigdy koniuszy nikomu, choćby
2695   7|               botach, które gdy się raz i drugi uszargały do stracenia
2696   7|                 kulbaka bogata od złota i kamieni robotą turecką i
2697   7|                i kamieni robotą turecką i dywdyk z materii takiejż
2698   7|              lub pozłocistą, diamentami i innymi świetnymi kamieniami
2699   7|           świetnymi kamieniami sadzoną, i zwał się taki ogon buńczuk,
2700   7|                 taki ogon buńczuk, znak i naśladowanie tureckich wezyrów.
2701   7|           janczarów odbierano do skarbu i tymi prowidowali obuwie
2702   7|           stajennym pospolitym, stróżom i innym posługaczom dworskim.
2703   7|                mieli przed karetą swoją i za karetą równą jak hetmani
2704   7|           kalwakatę, wyjąwszy janczarów i konia, których nie mieli.~
2705   7|               leżała na stoliku buława, i przy sypialnym hetmańskim
2706   7|              towarzystwem na rezydencji i oficjerami na ordynansie
2707   7|                różnej rangi, wojskowych i cywilnych, to dla interesu,
2708   7|            książę Sanguszko, bezpotomny i ostatni wspomnionej ordynacji
2709   7|        wypróżnionej; pokrajał na sztuki i porozdawał rozmaitym osobom
2710   7|         nabytych ordynackich powyganiał i całą ordynacją ostrogską
2711   7|                 przez manifesty wielkie i obszerne, z których powstała
2712   7|                 komisja radomska takich i tych miewali deputatów i
2713   7|                i tych miewali deputatów i posłów, jakich i których
2714   7|              deputatów i posłów, jakich i których hetmani wielcy mieć
2715   7|              tyle siły zjednoczonej, iż i hetmanom sprzeciwić się
2716   7|                 także na porucznikostwa i chorąstwa w chorągwiach
2717   7|             Same generalstwa regimentów i rotmistrzostwa chorągwi
2718   7|               wyjąwszy bowiem generałów i rotmistrzów, którzy promocją
2719   7|            osoby wszelkiej rangi, nawet i śmiercią, a to przez krygsrecht
2720   7|            tajaniu oficjerów krnąbrnych i zdrożnych wspominali, choć
2721   7|             było największym zaszczytem i reprezentacją władzy hetmańskiej
2722   7|            hetmańskiej oraz utrudzeniem i pracą najznakomitszą osoby,
2723   7|            nazwisko swoje, że regimentu i chorągwie, ściągnione do
2724   7|                 miejsca pewne regimentu i chorągwie; wszystkich nigdy
2725   7|            usługi. Ściągnione regimentu i chorągwie leżały tydzień
2726   7|          chorągwie leżały tydzień jeden i drugi w polu pod namiotami,
2727   7|            tymczasem różne egzercerunki i musztry, nim hetman nadjechał;
2728   7|                 się ucztami, kielichami i kartami.~Widok tego obozu
2729   7|             dokoła uszykowane regimentu i chorągwie, uważając albo
2730   7|              czasem jednego dnia zaczął i skończył wszystko, nie będąc
2731   7|           utrzymowania konia w powolnym i prostym chodzie, który -
2732   7|                wszystkich z buńczucznym i hetmanem opasywała chorągiew
2733   7|                  przed którym regimentu i chorągwie popisywały się
2734   7|             żołnierskiej, co mu łatwiej i z większą satysfakcją przychodziło
2735   7|               pomnożenia sobie względów i aprehensji u króla, gdy
2736   7|         albowiem czasu, jak Ledóchowski i po nim Potocki pod pozorem
2737   7|          regimentu, które do ich straży i usługi oddzielnie należały.
2738   7|               panów polskich był dawany i tylko takim, którzy intratę
2739   7|       królewskich przedawał, od możnych i pragnących tej błyskotki
2740   7|            błyskotki biorąc po dziesięć i więcej tysięcy czerwonych
2741   7|           dostać orderu za tysiąc jeden i mniej czerwonych złotych.
2742   7|              tylko senatorom, ministrom i urzędnikom koronnym i Wielkiego
2743   7|         ministrom i urzędnikom koronnym i Wielkiego Księstwa Litewskiego.
2744   7|        najdrożej kupił. Dawano go także i darmo osobom wziętym u dworu
2745   7|            darmo osobom wziętym u dworu i aplikującym się ministrowi.
2746   7|             strony biało poszmelcowanym i ośmią diamencikami małymi
2747   7|           małymi obłożonym, co wszystko i z rzemieślnikiem nie wynosiło
2748   7|               królewskiego, odźwiernych i lokajów, którzy każdemu
2749   7|            jedni po drugich przychodząc i po kilkanaście dukatów wyłudzając,
2750   7|               czerwonych złotych, mniej i więcej podług szczodrobliwości
2751   7|             całemu domowi jego użyczony i rekomendującej się dalszym
2752   7|                przyszytą gwiazdę, nawet i do płaszcza, i kierei, ledwo
2753   7|           gwiazdę, nawet i do płaszcza, i kierei, ledwo nie do szlafraka,
2754   7|              szlafraka, aby go wszędzie i zawsze znać było, że jest
2755   7|                 zawieszony, to wtenczas i z przodu, i z tyłu otaczała
2756   7|                 to wtenczas i z przodu, i z tyłu otaczała go kalwakata.
2757   7|         otaczała go kalwakata. Wtenczas i on sam, i wszyscy dworzanie
2758   7|           kalwakata. Wtenczas i on sam, i wszyscy dworzanie jego musieli
2759   7|          kalwakatą dworzan przed karetą i gronem liberii za karetą;
2760   7|                 królewski sześćma końmi i tylko z jednym dworzaninem,
2761   7|              Brylla, prymasów, hetmanów i Potockiego, wojewodę kijowskiego,
2762   7|      sześciokonnymi, z liczną kalwakatą i liberią, chociaż przejazd
2763   7|                wojewodowie, ministrowie i po większej części kasztelanowie
2764   7|                krzesłowi byli orderowi; i prawie weszło w zwyczaj,
2765   7|             godność, że mu razem dawano i order; oboje czasem za dobrą
2766   7|             całości atoli waloru orderu i akcydensu liberyj wyżej
2767   7|                jako to: w dzień elekcji i koronacji królewskiej, w
2768   7|                 w Nowy Rok, w Wielkąnoc i w dzień 3 augusta, w który
2769   7|             urodził 7 października 1696 i lubo dzień 3 augusta podług
2770   7|                 trzycalowy, równo długi i szeroki, w środku okrągłą
2771   7|               rozciągnionymi skrzydłami i nogami, wypukły. Od tarczy
2772   7|              narożnikami; w narożnikach i w oku orła było osadzone
2773   7|            ordery zagraniczne, cesarski i hiszpański Złotego Runa,
2774   7|                 moskiewskie, angielskie i inne rozmaites; nareszcie
2775   8|              obyczajność wielkich panów i im służących, ponieważ opisując
2776   8|               jedno powtarzać. Szlachta i pospólstwo, służące różnym
2777   8|        pospólstwo, służące różnym panom i pankom, słusznie mogło się
2778   8|               albo plebeuszów, a czasem i poddanych, przez szablę
2779   8|             nieochędóstwem około siebie i płochą mową pana wstydu,
2780   8| powierszchownych obyczajów, grzeczności i kształtnej postaci, na którą
2781   8|                nad drugich przesadzali; i który bardziej w takie przymioty
2782   8|              należy wierność, trzeźwość i czystość, acz ten ostatni
2783   8|          Wierność wszędzie była zasługą i pierwszą cnotą, której po
2784   8|             mogli, drudzy takich lubili i szukali. To w ogólności
2785   8|                 dwa nazwiska, dworzanin i dworski. Służącemu u małego
2786   8|                zażywając pana komisarza i do kalwakaty, i do zawiadowstwa
2787   8|               komisarza i do kalwakaty, i do zawiadowstwa dobrami;
2788   8|                 u biskupów krakowskiego i warmińskiego takoż kanonicy
2789   8|             którzy z przyczyny wielkich i rozległych po Polszcze i
2790   8|                i rozległych po Polszcze i Litwie dóbr miewali komisarzów
2791   8|             znaczne substancje mających i ziemskie urzędy posiadających,
2792   8|              swego wydziału pilnujących i ledwo raz w roku pana swego
2793   8|                 trybunałach, ziemstwach i grodach, oprócz których
2794   8|             innymi wyńścia jego do sali i prezentować się mu w ubiorze
2795   8|                mu w ubiorze przystojnym i z miną pilność do usług
2796   8|                cale mała, godziną jedną i drugą prędzej, którzy dworzanie,
2797   8|                 nie było gości, a zatem i żadnej publicznej zabawy,
2798   8|            trawili na zabawach z kuflem i kartami. Wino wtenczas nie
2799   8|             wiśniaki, malenniki na Rusi i w Litwie, a w prowincji
2800   8|              dobre służyło do zasilenia i ochoty.~Dworzanie honorowi
2801   8|        niewinność gorszące mowy, ucinki i różne żarciki dworzan owych
2802   8|            najniewinniejsze, podchwycić i do materii lubieżnej nakręcić
2803   8|       szyderstwo było u dworów w modzie i należało niepoślednie do
2804   8|              podobnegoż stów wykręcania i wet za wet odcinania. I
2805   8|                 i wet za wet odcinania. I tak ten kunszt wydrwiewacki
2806   8|           śmieszne znaczenie możno było i zawstydzić tego, który się
2807   8|               ile było gatunków dworzan i dworskich.~Oficjaliści wyżej
2808   8|              Oficjaliści wyżej wypisani i dworzanie honorowi rzadko
2809   8|              którego należał kamerdyner i paziowie.~Względem stołu
2810   8|                paziowie.~Względem stołu i dystynkcji dworzan i dworskich
2811   8|              stołu i dystynkcji dworzan i dworskich nic nie możno
2812   8|                 dworu inne były ustawy; i tak u prymasa koniuszy nie
2813   8|            promocją starostwem brańskim i chorągwią pancerną przy
2814   8|         Koniuszym był Jędrzej Węgierski i oraz pułkownikiem pułku
2815   8|                 trzecie miejsce trzymał i nie należał, tylko do dyspozycji
2816   8|            należał, tylko do dyspozycji i dozoru kuchni, gdy koniuszy
2817   8|               gdy koniuszy całym dworem i jego potrzebami zawiadował.~
2818   8|                listów, koniuszy stajnią i co do niej należy, podskarbi
2819   8|                skarbem, podczaszy winem i innymi trunkami zamorskimi,
2820   8|              Radziwiłłów, Czartoryskich i hetmana Potockiego; szatny
2821   8|            szatny miał w dozorze suknie i sprzęt pański; szatny i
2822   8|                 i sprzęt pański; szatny i kamerdyner jedno znaczyli.
2823   8|               tej funkcji był szlachcic i chodził po polsku, nazywano
2824   8|                 oficjalistami dworskimi i z innymi dworzanami asystował
2825   8|            cudzoziemiec albo choć Polak i szlachcic, ale w stroju
2826   8|                nie należał do kalwakaty i regestru dworzan, ale trzymał
2827   8|             średnie miejsce między nimi i liberią; u niektórych dworów
2828   8|         rozmaite, podług wielkości pana i czynności służby; pensje
2829   8|              była jedna: konie oprzątać i do wsiadania panu podawać,
2830   8|                 podawać, suknie pańskie i porządki wychędożyć. Pospolicie
2831   8|                ubogiej szlachty synowie i nosili szablę. O nich będzie
2832   8|                z każdej potrawy, że się i sam najadł, i służalca nasycił.
2833   8|           potrawy, że się i sam najadł, i służalca nasycił. Dlatego
2834   8|            przed drugim do sztuki mięsa i pieczeni; i kiedy bliżsi
2835   8|                sztuki mięsa i pieczeni; i kiedy bliżsi i sprawniejsi
2836   8|                pieczeni; i kiedy bliżsi i sprawniejsi rozerwali grubsze
2837   8|                 się kontentować saporem i polewką. Najwięcej się takowej
2838   8|                 jako z natury nieśmiałe i do chapanki niesprawne,
2839   8|               dobrodzieja, który o niej i o sobie pamiętał. Masztalerze
2840   8|                 albo z kuchni, toż samo i pacholikowie. Lecz kiedy
2841   8|            choćby jeden miał dwóch albo i trzech, byli ze skarbu płatni.~
2842   8|        służących na stole jeść uczciwie i dostatnio, przy którym dostatku
2843   8|           wszelakiej potrawy, którą się i sam naje, i swego służkę
2844   8|          potrawy, którą się i sam naje, i swego służkę pożywi. W niektórych
2845   8|           otwarty; jedni się w rok albo i prędzej odprawiali, drudzy,
2846   8|            wszędzie za nim po karczmach i wsiach pełno było narzekania
2847   8|            wsiach pełno było narzekania i przeklęstwa, tym więcej,
2848   8|                głodni na każdym popasie i noclegu najpierwszą potyczkę
2849   8|              wiejskimi kokosami, łapiąc i zjadając niepłatnie, gdzie
2850   8|            szafować suto dla koni siana i owsa. Oficjer, rozkazujący
2851   8|      wszystkiego, czegokolwiek dla koni i ludzi potrzeba było. A jeżeli
2852   8|             pośrednik między kaczmarzem i swoim marszałkiem i koniuszym;
2853   8|          kaczmarzem i swoim marszałkiem i koniuszym; postanowiwszy
2854   8|                 karety, za nim dragonia i cały dwór. A marszałek z
2855   8|                 A marszałek z koniuszym i kilką opryszkami pozostawszy
2856   8|       pozostawszy dobijali z kaczmarzem i chłopkami targu. Tam dopiero
2857   8|               względem wielości wydanej i jej wartości. Prawda została
2858   8|           pieniądze bez przydatku guzów i cięgów, powsiadali na konie,
2859   8|                domów powynosili.~Bywali i tacy panowie, a wszystko
2860   8|           chłopom z pastwisk, od pługów i z chlewów, wlokąc bezpłatnie
2861   8|        podwodników od stacji do stacji.~I to wszystko uchodziło trzem
2862   8|               ciężka sprawa; marszałkom i deputatom trybunałów, których
2863   8|            potrzebna każdemu, milczenie i wybaczenie krzywdy nakazywała;
2864   8|                 jakoby rzecz nieuczciwą i niegodną uszu pańskich,
2865   8|             skąpo płacąc, ekspensowali, i karząc niejako kaczmarzów
2866   8|               kaczmarzów za oszukaństwa i zdzierstwa małego ludu,
2867   8|                 takowych dworów ruskich i litewskich była to na kształt
2868   8|       potrzebują, a mało płacą.~Ruskich i litewskich panów w regestrze
2869   8|                jak pierwsi nie trzymali i przyuczeni w swoim kraju
2870   8|                 małego do nich ekwipażu i konwoju używali, a zatem
2871   8|                 prowadzą za sobą furaże i wszelkie potrzeby do żywności,
2872   8|             utarguje jak za siano, piwo i gorzałkę.~Lecz nie czyniąc
2873   8|                niektórych panów ruskich i litewskich, że i między
2874   8|                ruskich i litewskich, że i między tymi znajdowali się
2875   8|                sprawiedliwość, w drodze i w domu oddający rzetelnie
2876   8|          każdemu, co się komu należało, i brzydzący się wszelką krzywdą.~
2877   8|              stół osobny, tam oraz było i usłużenie pańskie: lokaj,
2878   8|                marszałkowskiego, płatni i żywieni od pana. U takich
2879   8|                 wybór dworzan, polityka i uczciwość w najwyższym stopniu.
2880   8|                ich stancjów, po jednemu i po dwa garce na dzień. To
2881   8|              dworów. Pomniejsi pankowie i szlachta trapili piwo w
2882   8|          trapili piwo w kompanii gościa i dworskiego od obiadu do
2883   8|              wielką figurę z sknerstwem i dla menażu sadzali dworzan
2884   8|              był powszechnie wyśmiewany i przez tych samych dworzan,
2885   8|          rozmaitymi sztukami dowcipnymi i śmiesznymi afrontowany,
2886   8|                 wojewodów: poznańskiego i kaliskiego, osobliwy i w
2887   8|     poznańskiego i kaliskiego, osobliwy i w cale jedyny zwyczaj był
2888   8|               dworzanie wszyscy, Polacy i Niemcy, oficjaliści, szli
2889   8|              miesiączne, nawet kucharze i kuchtowie. Warta stała przy
2890   8|                 nosili na stół półmiski i zebrane ze stołu z resztą
2891   8|                w całej Koronie Polskiej i Wielkim Księstwie Litewskim
2892   8|               Marszałkowie, koniuszowie i inni oficjalistowie dworscy
2893   8|           oprócz furażu na konie, barwy i strawnego dla służalców,
2894   8|            zasług prócz furażu na konie i strawnego na jednego człowieka
2895   8|              oddani do dworu dla poloru i swego czasu dla promocji
2896   8|                 poselskich, deputackich i skarbowych, jakimi są: superintendencje
2897   8|             jakimi są: superintendencje i pisarstwa celne bogatych
2898   8|                 musiał mieć: trzy konie i rząd suty z kulbaką, kilka
2899   8|          oprawną, ładownicę blachmalową i zawsze prezentować się strojno
2900   8|                 prezentować się strojno i modno, do tego na strawnym
2901   8|                jest służący z parą koni i człekiem, u pana miernego
2902   8|           czerkieski, sukien parę jednę i drugą i inne mniejsze porządeczki,
2903   8|               sukien parę jednę i drugą i inne mniejsze porządeczki,
2904   8|              udarowała urodą, kształtem i miną dobrą, choć bez talentów,
2905   8|             lepszej zalety, tylko urodę i minę, niewiele estymowany,
2906   8|           wykonywaniu rozkazów pańskich i umiejętność robienia dobrze
2907   8|            wyrażone, dając w rekompensę i w miarę przysługi konia
2908   8|            konia gołego, konia z rzędem i z siądzeniem, karabelę ze
2909   8|            garderoby, czasem z kieszeni i nie przenosiły dziesiątka
2910   8|              która kwota była najwyższa i tylko u wielkich panów,
2911   8|               porcją dodanym, wieczerzą i tańcami, którymi się i sami
2912   8|        wieczerzą i tańcami, którymi się i sami ucieszyli.~Pokojowi
2913   8|           dwoistą: od powszedniego dnia i od święta. W kalwakacie
2914   8|        asystowali panu, tylko w drodze, i nie wszyscy, tylko naznaczeni,
2915   8|             służyli do stołu z talerzem i do butelki z tacą, pospołu
2916   8|                tacą, pospołu z lokajami i inną liberią. Należeli do
2917   8|              podłodze. Młodych chłopców i pokojowców za najmniejszą
2918   8|         najmniejszy defekt w obyczajach i manierach, najbardziej zaś
2919   8|          najbardziej zaś za komplementa i umizgi do fartuszka ćwiczono
2920   8|           najwyższym takowych pacjentów i ministrem sprawiedliwości.
2921   8|              pod pieczęcią do marszałka i posłał go przez winowajcę,
2922   8|           biletem naznaczone. Czasem mu i nie powiedziano, za co,
2923   8|                się strzec był powinien, i żeby takowe utajenie przyczyny
2924   8|             wypił do niego kielich wina i ofiarował mu konia z siądzeniem
2925   8|         ofiarował mu konia z siądzeniem i drugiego z masztalerzem,
2926   8|                 trzechletnią pokojowego i chłopca.~Jeżeli pan chciał
2927   8|           kilkonastą czerwonych złotych i zarekomendował tam, gdzie
2928   8|              nie były w zwyczaju, nawet i pospolitej kondycji służącym
2929   8|                stopień między chłopcami i dworzanami, tam ceremonia
2930   8|               tylko podwyższone zasługi i stół odmieniony.~Służba
2931   8|                wieczora, wyjąwszy obiad i wieczerzą, asystować przed
2932   8|                szereg dworzanie, co też i w pieszej asystencji obserwowano.
2933   8|               na jaki festyn lub obiady i kolacje, do interesów mniejszej
2934   8|       importancji, jako to: odwiezienia i odprowadzenia podarunku,
2935   8|            drogiego, konia, psa, karety i tym podobnych rzeczy; do
2936   8|                pokojowców zasłużeńszych i milszych, ponieważ przy
2937   8|           pokojowców, a tych śmielszych i sprawniejszych, do wyzywania
2938   8|                 się pan z panem skłócił i chciał orężem krzywdy pretendowanej
2939   8|       pospolicie bywał jeden wyznaczony i zwał się rękodajny. Używani
2940   8|            szyprów do Gdańska ze zbożem i do Królewca, do wołów, koni,
2941   8|                  owiec, trzody chlewnej i innych produktów, czyli
2942   8|                 różnych miast wysyłali. I to była taska pańska oraz
2943   8|               to była taska pańska oraz i sprawności próba. Jeżeli
2944   8|                potkała go druga od pana i nowy komis. Jeżeli źle sprawił
2945   8|              poszedł w zaniedbanie albo i służbę stracił.~Zasłużonych
2946   8|     przychodzili do znacznej substancji i stawali się słusznymi obywatelami,
2947   8|              mogli pójść do tańca nawet i w pierwszą parę, i właśni
2948   8|                nawet i w pierwszą parę, i właśni ich panowie nie mieli
2949   8|               średni między dworzaninem i chłopcem na pokojach swego
2950   8|                choćby w ostatniej parze i tylko z jaką panienką, wziąłby
2951   8|                  osobliwie gdy młodzian i panna dobrali się oboje,
2952   8|            razem tańcował, dziwne skoki i miotania sobą czyniąc. Nad
2953   8|                  chował on znaczny dwór i żołnierza nadwornego, przy
2954   8|           pałacu wspaniałym z oficynami i ogrodem, rezydencji biskupów
2955   8|             dwór cały, kuchnia, piwnica i kapela obowiązana dwa razy
2956   8|               do stołu dla egzercytacji i tańce zawsze, wiele razy
2957   8|               jak tylko usieść do stołu i najadłszy się bawić, czym
2958   8|                 który zawiadował ludźmi i końmi, o dwóch lokajach,
2959   8|              pan, przyciągnął do Dolska i po odbytej gali powracał
2960   8|        ekwipażem, bo tylko jedną karetą i jednym kuchennym wozem,
2961   8|              sobie czas do ułożenia się i przygotowania w podróż takim
2962   8|               się swoim lekkim pojazdem i usłużeniem, nie fatygując
2963   8|          fatygując wielkiego, ciężkiego i rozkosznego dworu.~Drugi
2964   8|               dwór swój miał przy sobie i gdy z dóbr jechał do Warszawy,
2965   8|             sobie tym sposobem szlachtę i czyniąc popularność. Regestr
2966   8|             wielki, ponieważ ich do stu i więcej liczono. Ale żadnego
2967   8|                 naznaczył pensją, wicht i furaż dla koni i z takową
2968   8|                  wicht i furaż dla koni i z takową asygnacją odesłał
2969   8|         czynienia, tylko wypasać siebie i konie swoje oraz handlować
2970   8|            swoim gubernatorom, ekonomom i innym oficjalistom w interesach
2971   8|                w interesach granicznych i jarmarkowych. Kiedy zaś
2972   8|           marszałka, aby mu dał kwaterę i wszelką wygodę; po skończonej
2973   8|        uniknienia nienawiści u szlachty i utajenia ducha, wzmagającego
2974   8|                 sposobem miał urządzoną i obrachowaną ekspensę stołową
2975   8|            obrachowaną ekspensę stołową i inne wszystkie ordynaryjne
2976   8|            szkatuły pańskiej nie mogli, i żeby sami nie szkodowali,
2977   8|                Fleminga nie trafiał, bo i w osobach na funkcje wybieranych
2978   8|                               O stołach i bankietach pańskich~Panowie
2979   8|                 publice nawzajem obiady i wieczerze; do tych zapraszali
2980   8|                  obywatelów, wojskowych i sędziackich; w domach zjeżdżali
2981   8|               częste biesiady z tańcami i pijatyką. W całym kraju
2982   8|              pędzono życie na wesołości i lusztykach, wyjąwszy małą
2983   8|                u mniejszych prócz wazów i serwisów cynowe, talerze
2984   8|        karafinki, trzonki nawet u nożów i widelców porcelanowe; ale
2985   8|              zwykli dawać otwarte stoły i którzy często nie znali
2986   8|                 kładziono łyżki srebrne i talerze takież albo za wprowadzoną
2987   8|                 tłoczył się, kto chciał i kto się mógł zmieścić, dawano
2988   8|               łyżki blaszane lub cynowe i talerze takież. Nożów i
2989   8|                 i talerze takież. Nożów i widelców u wielu panów nie
2990   8|               III zwyczaj, iż dworzanie i towarzystwo, a nawet wielu
2991   8|                opatrzyć łyżkami, nożami i widelcami, wiedząc, że ci,
2992   8|            stołu, będą mieli swoje noże i łyżki na pańską pieczenią,
2993   8|               pańską pieczenią, barszcz i inne kawały. Jeżeli zaś
2994   8|               stołu łyżki gospodarskiej i swojej nie miał, pożyczał
2995   8|            wypolerowanym.~Serwety także i odmienianie talerzy za każdą
2996   8|                był napełniony ogryzkami i kościami, podawali go posługaczowi
2997   8|                 innych potraw uwalniali i chlebową skórką czyścili.
2998   8|              gdy go należycie zafolował i utłuścił, przestrzegł dominikana: "
2999   8|               nastały kielichy szklanne i kieliszki, nastała zarazem
3000   8|              kieliszki, nastała zarazem i obrzydliwość cudzej gęby.